Кіріспе

Аугусто Пиночет диктатурасы кезінде Чилидің құпия полициясы (1974–1990) – Чилидің полиция агенттігі.

Dirección de Inteligencia Nacional немесе DINA – Аугусто Пиночет диктатурасы тұсындағы Чилидің құпия полициясы. DINA "Пиночеттің гестапосы" деп аталды. 1973 жылғы қарашада полковник Мануэль Контрерас пен директордың орынбасары Рауль Итурриага басқарған Чили армиясының барлау бөлімі ретінде құрылған DINA кейіннен армиядан бөлініп, 1974 жылғы маусымда 521-ші жарлыққа сәйкес тәуелсіз әкімшілік бірлікке айналды. DINA 1977 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін Central Nacional de Informaciones немесе CNI деп қайта аталды. 2008 жылы Чили армиясы судья Алехандро Солиске 1097 DINA агентінің тізімін ұсынды. Пиночеттің заңдық билігінде болғанына қарамастан, американдық Майкл Таунли Контрерасты DINA-ның нақты "интеллектуалдық жетекшісі" деп сипаттады. Педро Эспиноза да Контрерасқа орынбасар болды.

БАҚ-тың ДИНА-ға цензурасы

1973 жылдың 11 қыркүйегінен бастап әскери диктатура ДИНА-мен бірлесіп, Халықтық социалистік одақты және оның қолдаушыларын қолдаған телеарналар, газеттер мен радио хабарларын цензуралады. Хунтаның қаулысымен, барлық ақпарат эфирға тарар алдында Хунта тарапынан тексеріліп, түзетуден өтуі тиіс болды. Бірнеше күннен кейін барлық БАҚ-ты бақылау үшін "Цензура басқармасы" құрылды. Көптеген газеттер өздерінің материалдарын қызыл сиямен сызылған күйі қайтарып алды. Қоғамдық қысым, кісі өлтірулер және ұрлаулар арқылы телеарналар төңкерісті Чили әскерилері жасаған жоспар ретінде көрсетуге мәжбүр болды. DINA әскери төңкеріс туралы ақпарат таралуын болдырмау үшін бірнеше халықаралық кабельдік жаңалықтар арналарын жапты. Хунта кейбір халықаралық арналарды Чилидің әлеуметтік және саяси жағдайы туралы жалған ақпарат таратуға көндірді. Цензура жеке үйлерге де, мемлекеттік мекемелерге де тиді. 1973 жылдың 23 қыркүйегінде DINA үйлер мен мекемелерді тексеру үшін полиция қызметкерлерін жіберді. Олар Пабло Неруданың кітаптары, әлеуметтік және саяси ғылымдар, адам құқықтары туралы материалдар және Плаза-де-Армаста (Сантьяго) ұсталған және өртелгендердің іздерін іздеді.

Мануэль Контрерас рөлі

Пиночетке бағынғанмен, генерал Мануэль Контрерас DINA операцияларына зор ықпал етіп, осы ұйымды құрғандығымен ерекшеленеді. Летелье Моффиттің қанымен суалған ісін сөзге келтіргенде, Таунли DINA-ның ықпалды басшысының осы оқиғаның шындығын Пиночетке жеткізбеу арқылы жазадан қалай құтылғанын айтты. 1976 жылдың 21 қыркүйегінде Таунли бұрынғы хатын толықтырып, DINA Оңтүстік конустың басқа құпия полицияларымен "Қызыл Кондор" деп аталатын желіде бірлесіп жұмыс істегенін мәлімдеді. Ол бұл желінің өзінің АҚШ-қа Летельені өлтіру үшін американдық кубалық эмигранттарды іздеуге баруына көмектескенін де жеткізді.

DINA шетелдік өлтірулер мен операциялар

DINA «Кондор» операциясымен қатар «Колонбо» операциясына да қатысты. 1976 жылдың шілдесінде Аргентина мен Бразилияда екі журнал жарық көрді және Чилидің 119 солшыл оппозициясының есімдерін жариялады, олар Пиночет режиміне қатысы жоқ ішкі дауларда қаза тапқан деп мәлімдеді. Осы бір ғана санынан кейін екі журнал да жоғалып кетті. Сот судьясы Хуан Гусман Тапиа ақырында Чили судьяларынан Пиночеттің иммунитетін осы іс бойынша алып тастауды сұрады, ол «Колонбо» операциясы деп аталды, себебі Пиночеттің DINA-ға осы дезинформацияны таратуға бұйрық бергеніне дәлелдер жинаған болатын, бұл Чилидің құпия полициясының аталған 119 адамды «жоғалтуы» мен өлтіруін жасыру мақсатында жасалған. 2005 жылдың қыркүйегінде Чилидің Жоғарғы соты осы іс бойынша қудалаудан Пиночеттің жалпы иммунитетін алып тастау туралы шешім қабылдады.

Майкл Таунли рөлі

1978 жылы 14 наурызда Майкл Таунли жазған мойындау хатында ол DINA-ның жетекші шетелдік қаскөйі екенін мойындады. 1974 жылы DINA-ға қосылған Таунли "Agrupación Avispa" ("Шыбын тобы") деп аталатын арнайы DINA бөлімін басқарды. Бұл бөлім DINA-ның Мульчен бригадасының құрамында жұмыс істеді және Пиночет режиміне қарсы оппозицияны "жоюға" бағытталған. 1992 жылы өлтірілген Эухенио Берриос та есірткі сатушылармен және Есірткіге қарсы күрес басқармасының (DEA) агенттерімен байланыста болған.

Чилидегі күнделікті өмір туралы мәліметтер

Оңшыл режимге қарсы шыққан кейбір жазушылар мен журналистер DINA билігіндегі адамдармен құпия сұхбаттар жүргізді. Олардың арасында Чилидегі қасіретті оқиғаларды жазған Патрисия Политцер де болды. Бір куәлікте солшыл көзқарастас ұлы Чилиде күштеп жоғалып кеткен анасы туралы айтылады. Пиночет биліктен кеткеніне қарамастан, ол ұлының тағдыры туралы ешқандай ақпарат алмады. Сол кезеңде жоғалып кеткен немесе қаза тапқан көптеген адамдар әлі танылмаған, солшыл көзқарастас мыңдаған отбасы Чилиде осы күнге дейін жақындарының іздеуін жалғастыруда. Осы зиян үшін өтемақы шамалы болды, ал балалар зор қиындықтарға тап болды. Тағы бір сұхбатында Политцер басқа солшылдармен бірге атылғанда аман қалған әйелдің оқиғасын баяндады. Егер ол DINA-ның қолынан қаза тапқан болса, балалары қараусыз қалар еді деп мәлімдеді. Бұл оқиғалар DINA және Пиночеттің билігімен жұмыс істеген басқа да ұйымдардың балаларды жетім қалдыруға қатысты беймұралық танытқанын көрсетеді. Патрисия Политцердің "Чилидегі қорқыныш" атты еңбегі Пиночет кезеңіндегі Чилидегі өмірдің ащы шындығын айқын көрсетеді.

DINA-ны CNI-мен ауыстыру

DINA 1977 жылы CNI (Central Nacional de Informaciones)мен алмастырылды, ал Контрерас генерал Одланиер Менамен ауыстырылды. Осы кезде DINA әскери мақсаттарына жетті: Movimiento de Izquierda Revolucionaria (MIR) жетекшілерін және 1970 жылғы сайлауда жеңіске жеткен партиялар коалициясы – Халықтық Бірліктің негізгі басшыларын өлтіру. CNI 1990 жылы Чили демократияға өту кезеңінде таратылды. Пиночет режимі құлағаннан кейін Контрерас Чилиде адамзатқа қарсы қылмыстар жасағаны үшін сотталып, жасырын ұрлаулар үшін 12 жылға бас бостандығынан айырылды, бұл қылмыс кешірілмеген. Алайда, судья Хуан Гусман Тапианың орнына келген судья Виктор Монтиглио 2005 жылы Контрерасқа кешірім берді. Соңында, 2008 жылдың 30 маусымында Контрерас Карлос Пратсты және оның әйелі София Катбертті өлтіргені үшін екі мәңгілік мерзімге сотталды. Оған сондай-ақ, заңсыз ұйым құру үшін қосымша 20 жыл түрме жазасы берілді.

Басқа қызмет түрлері

1975 жылы DINA-ға байланысы бар кубалық эмигрант Виргилио Паз Ромеро Солтүстік Ирландияға сапар шегіп, Солтүстік Ирландия түрме қызметі басқаратын түрмелердің суреттерін DINA тапсырмасының бөлігі ретінде жасырын түрде түсірді. Чили үкіметі бұл суреттерді Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымының штаб-пәтерінде жариялап, Чилидегі адам құқықтарын бұзуға байланысты британдық сынды жоюды жоспарлаған. Бірақ суреттер Чили үкіметіне жетіспей, кейін Сантьягодағы El Mercurio газетінде жарияланды. Таунли Пиночетке Ромероның тапсырмасы туралы датасы көрсетілмеген хат жазды, оны АҚШ Ұлттық қауіпсіздік агенттігі ұстап алды. 2014 жылдың соңында Сенаттың Қарулы Күштер Комитетінің төрағасы Карл Левиннің сұрауымен, АҚШ Қорғаныс министрлігінің (DoD) Батыс жарты шардағы қорғаныс және қауіпсіздік саласындағы зерттеулер орталығы – Уильям Дж. Перри орталығы, Қорғаныс министрлігінің Бас инспекторы тарапынан тергеуге алынды. Левиннің сұрауына себеп бірнеше құпия ақпараттардың тарауы болды, онда мекеменің DINA үшін жұмыс істеген профессорды әдейі қорғағаны және мекеме қызметкерлерінің 2009 жылғы Гондурас төңкерісіне қатысқандығы туралы мәлімдемелер жасалды. Сенатор Патрик Лихи: "[Адам құқықтарын бұзуға, соның ішінде азаптауға және бейкүнә адамдарды заңсыз өлтіруге қатысқан шетелдік әскери шенеуніктерді NDU-ның жұмысқа алғаны туралы хабарлар таң қалдырады және олар жек көрінішті", - деді. Лихи бұрын "Лихи заңының" авторы болған, ол АҚШ-тың адам құқықтарын бұзу күдігі бар шетелдік әскери және құқық қорғау органдарына көмек көрсетуіне тыйым салады.