Кіріспе

Чилидің демократиялық конституциясы Чили Республикасының 1980 жылғы Саяси конституциясы (Lang es) – Чилиде қолданылатын негізгі заң. Ол Аугусто Пиночет басқарған әскери диктатура кезінде бекітіліп, жарияланды және 1980 жылғы 11 қыркүйекте Чили азаматтары референдум арқылы ратификациялады, бірақ ол шектеулермен және сайлау тізімдері болмастан өтті. Халықтың 69% «иә» деп дауыс бергені хабарланғанмен, дауыс беру процесіндегі бұрмалаушылықтар мен алаяқтық туралы жүздеген шағымдар оның дұрыстығына күмән тудырды. Конституциялық мәтін 1981 жылғы 11 наурызда уақытша режимде күшіне енді, ал 1990 жылғы 11 наурызда сайлау демократиясына оралумен толық күшіне енді. Ол 1989 жылы (референдум арқылы) және одан кейін 1991, 1994, 1997 жылдары, сондай-ақ 1999 жылдан 2001 жылға дейін, 2003, 2007 жылдан 2015 жылға дейін және 2017 жылдан 2021 жылға дейін әр жыл сайын, ал соңғы үш түзету 2020–2022 жылдардағы конституциялық процеске қатысты болды. 2005 жылдың қыркүйегінде Рикардо Лагос президенттігі кезінде парламент конституцияға үлкен өзгерістер енгізіп, Пиночет режимінің демократиялық емес қағидаларын – өмір бойына тағайындалған сенаторларды, тағайындалған сенаторларды және қарулы күштердің демократиялық режимге кепілдік беруін – жойды. 2019 жылдың 15 қарашасында 2019 жылғы қазан айындағы халық наразылықтарынан кейін парламенттік өкілдігі бар партиялар арасындағы саяси келісім жаңа Конституция жобасын жасау және оны әзірлеу механизмі туралы ұлттық референдум өткізуді ұсынды. 2020 жылғы 25 қазанда өткен плебисцит жаңа негізгі заңды әзірлеуге және осы мақсатты іске асыру үшін Конституциялық конвентке делегаттарды сайлауға келісім берді. Конвент мүшелері 2021 жылғы мамырда сайланды және алғаш рет 2021 жылғы 4 шілдеде жиналды. Бірақ 2022 жылғы 4 қыркүйекте өткен конституциялық референдумда сайлаушылар жаңа конституцияны қабылдамады.

Заңдылық

Заң профессоры Камель Казор Алисттің айтуынша, 1980 жылғы Конституцияның заңдылығы екі фактіден туындайды. Біріншіден, конституциялық комиссия Чилидің саяси спектрін толық қамтымады: оның мүшелерін Пиночет диктатурасы таңдап алды, ал режимге қарсыластар қасақана шығарылып тасталды. Екіншіден, 1980 жылы конституцияны бекіту үшін өткізілген референдумда үкімет келіспеушілік тудырып, оны қатаң бақылауға алды. Референдумға қатысты үгіт-насихат жүргізу тәртіпсіз болды, үкімет халықты реформаны қолдау үшін дауыс беруге шақырды, сондай-ақ радио мен теледидарда коммерциялық роликтерді пайдаланды, ал оппозиция халықты қарсы дауыс беруге шақырды, бірақ теледидар эфиріне қол жеткізе алмады және радио эфиріне де шектеулі мүмкіндік болды, тек шағын қоғамдық наразылықтарды ұйымдастыра алды. Бұл дауыс беру үшін сайлаушылар тізімі болмады, себебі тізім диктатура кезінде жойылған. Екі рет дауыс берген жағдайлар көп болды, кем дегенде 3000 CNI агенті осылай іс-әрекет жасады. Демократияға қайта оралғаннан бері конституцияға 60-қа жуық түзету енгізілді. 1973 жылдың 13 қыркүйегіндегі құжаттан көрініп тұрғанындай, Хунта Хаиме Гусманға жаңа конституцияны әзірлеуді зерттеуді тапсырған. 1980 жылғы Конституция оңшыл заң шығарушылардың көпшілігін сайлауға жағдай жасау үшін жасалды деген пікір бар. Осы мәселені шешу мақсатында 1989 жылдан бері бірнеше рет конституциялық түзетулер қабылданды.

Ауыстыру

2022 жылдың шілдесінде ұлттық талқылауға және жалпы референдумға ұсынылған жаңа конституция жобасы ұсынылды, бірақ солшыл көзқарастағы президент Габриэль Боричтің қолдауына қарамастан, 4 қыркүйекте қабылданбады. Құжат "тынышсыздық тудыратын тым ұзын, тым солшыл және тым радикалды" деп сынға ұшырады және 62 пайызға 38 пайызға қарсы дауыс беру арқылы қабылданбады. 2023 жылдың 6 наурызында Конгресс тағайындаған сарапшылар тобы жаңа конституцияның алғашқы жобасын дайындау үшін екінші рет кірісті. Адвокат Вероника Ундурага төрағалық ететін топ, заң шығарушылар келіскен 12 институционалдық негізде үш ай бойы жұмыс істеуге жоспарланған, содан кейін жоба 2023 жылдың 7 мамырында сайланатын Конституциялық кеңеске берілді, онда кеңес мүшелеріне дауыс берілді. Сонымен қатар, 14 мүшеден тұратын Техникалық қабылдау комитеті арбитр ретінде жұмыс істеуді бастады. 2023 жылдың 17 желтоқсанында чилиліктер екінші ұсынылған конституцияға қарсы 55,8 пайызбен 44,2 пайызбен дауыс берді. Президент Борич үшінші референдум өткізбейтінін мәлімдеді; бұл нәтиже 1980 жылғы конституцияның күшінде қалатынын қамтамасыз етті.