Эдуардо Фрей Монтальва: Чили Президентінің өмірі мен саясаты

Кіріспе

Чили президенті, 1964-1970 жылдар аралығында

Эдуардо Никанор Фрей Монтальва (eˈðwaɾðo fɾej monˈtalβa; 16 қаңтар 1911 – 22 қаңтар 1982) – чилилік саяси қайраткер. Ұзақ саяси өмірінде ол Қоғамдық жұмыстар министрі, Христиандық-демократиялық партиясының төрағасы, сенатор, Сенат төрағасы және 1964 жылдан 1970 жылға дейін Чилидің 27-ші президенті болды. Оның үлкен ұлы Эдуардо Фрей Руис Тагле де Чили президенті болды (1994–2000). Фрейдің Христиандық-демократиялық партиясы 1973 жылы оның ізбасары Сальвадор Альендені қызметтен шеттету үшін Қарулы күштердің араласуын қолдады, себебі 1973 жылдың 22 тамызында Депутаттар палатасы Альендені Конституцияны бұзғаны үшін айыптады. Кейін ол Аугусто Пиночет режимінің белсенді қарсыласы болды. 1982 жылдың 22 қаңтарында Фрей Чилидің Сантьяго қаласында отадан кейін қайтыс болды. Кейбіреулер оның өлімін кісі өлтіру деп күдіктенді, бірақ бұл ешқашан дәлелденбеді. 2023 жылдың 18 тамызында Жоғарғы сот кісі өлтіру айыбын жоққа шығарып, барлық айыпталушыларды кінәсіз деп жариялады.

Ерте өмір

Эдуардо Фрей Монтальва 1911 жылғы 16 қаңтарда Сантьягода, Австрияның Фельдкирх қаласынан шыққан швейцариялық Эдуард Фрей Шлинц пен Виктория Монтальва Мартинестің ұлы болып дүниеге келді. 1914 жылы оның отбасы Лонтуэге көшті, онда оның әкесі шарап зауытында бухгалтер болып жұмыс істеді. Одан кейін оның Артуро мен Айрин деген тағы екі баласы дүниеге келді. Ол Лонтуэ мемлекеттік мектебінде (Escuela Pública de Lontué) оқыды. Сан-Педро шарап зауыты 1865 жылы Бонифасио және Хосе Грегорио Корреа Альбано ағайындарымен құрылған және қазірге дейін Сантьягодан оңтүстікке қарай 200 км жердегі Лонтуэ мен Молинада жақсы танымал. 1919 жылы отбасы Сантьягоға оралды, ал Эдуардо жас кезінде Сантьяго қалалық семинариясының (Seminario Conciliar de Santiago) интернатына түсті және 1922 жылға дейін онда оқыды. 1923 жылы ол Луис Камино гуманитарлық институтына (Instituto de Humanidades Luis Campino) оқуға түсті және 17 жасында, 1928 жылы бітірді. 1929 жылы, 18 жасында, ол Католик университетінің құқық мектебіне қабылданды. Ол екі жыл бойы досы Альфредо Руис Тагледің әпкесі Марияға қонаққа барды. Ол орта мектепті бітіріп, содан кейін заңды оқыды және 1933 жылы заңгер дипломын алды. Ол Мария Руис Таглеге үйленді, олардың 7 баласы болды. Оның үлкен ұлы Эдуардо Фрей Руис Тагле 1994 жылдан 2000 жылға дейін Чили президенті болды.

Саяси мансап

Ол өзінің саяси мансабын Консервативтік партиядан бастады, бірақ 1938 жылы өз партиясын құрған жас жігіттер тобының бірі болды: Falange Nacional. 1945 жылы ол Қоғамдық жұмыстар министрі болды, ал 1949 жылы Фрей Атакама және Кокимбодан сенатор болып сайланды. Сол жылы ол Альберт Эдвардс Вивеспен бірлесіп «Historia de los Partidos Políticos Chilenos» («Шилінің саяси партияларының тарихы») атты еңбегін жариялады. 1950 жылы ол БҰҰ делегаты ретінде Нью-Йоркке барды. 1952 жылы 41 жасында Фрей Монтальва президент сайлауына бірінші рет үміткер болатынын жариялады. 1952 жылғы сайлауда Карлос Ибанес дель Кампо жеңіске жетті. Кейін президент Ибанес Фрейден атқарушы комитет құруды өтінді. Алайда, бұл ешқашан жүзеге аспады. 1954 жылы БҰҰ оны Рио-де-Жанейрода өткен Канцлерлер конференциясының есебін әзірлеуге жауапты комиссияның төрағасы етіп тағайындады. Оның мүшелері: Колумбияның бұрынғы президенті Карлос Ллерас Рестрепо және ЭҚААК директоры Рауль Пребиш. Бұл есеп Латын Америкасының экономикалық дамуы мен интеграциясы туралы кейінгі зерттеулерге негіз болды. 1956 жылы Сантьягода бірінші көпшілік дауыспен сенатор болып сайланды. 1957 жылдың 27 шілдесінде Фаланге Насиональ Чилидің Христиандық-демократиялық партиясына айналды, ал ол даусыз көшбасшы болды. Фрей Монтальваға 1958 жылғы сайлауда Республика президенті лауазымына тағы бір рет үміткерлік ұсынылды. Хорхе Алессандри Родригес президент болып сайланды, ал Эдуардо Фрей Монтальва үшінші орынға ие болды. Осы жылдары ол тағы үш кітап шығарды: «Сентидо и форма де уна политика» («Саясаттың мәні мен формасы»), «La Verdad Tiene Su Hora» («Ақиқаттың өз уақыты бар») және «Pensamiento y Acción» («Ой мен іс-әрекет»). 1960 жылы Монтевидеода «Латын Америкасындағы университеттердің миссиясы» конференциясында дәріс берді; сол кезде кеңінен насихатталған конференция. 1961 жылы Чилидің Сантьяго қаласында өткен Христиан-демократиялық партиясының бірінші дүниежүзілік съезінің президенті болып сайланды. Конгресске бүкіл Латын Америкасынан, Еуропа, Солтүстік Америка және Африка елдерінен делегациялар келді. Сол жылы ол Оксфорд университетінде өткен дамушы елдердің проблемалары туралы семинарға арнайы қонақ ретінде шақырылды. Семинарға әлемнің түкпір-түкпірінен делегаттар келді. 1960-1962 жылдары Колумбия университетінде Латын Америкасындағы проблемалар туралы дәріс оқыды. 1962 жылы Нотр-Дам университетінде Латын Америкасы елдерінің дамуы мен интеграциясы туралы конференция өткізді. Ол 1964 жылы қайтадан президент сайлауына қатысты. Құпиялықтары ашылған құжаттар 1962 жылдан 1964 жылға дейін ЦРУ оның президент сайлауына 2,6 миллион доллар жұмсап, «сайлаушыларды Альендедің FRAP коалициясынан қорқыту үшін» Альендеге қарсы үгіт-насихатқа 3 миллион доллар жұмсады. ЦРУ Фрейдің жеңісіне атсалысқан рөлін үлкен жетістік деп есептеді. Сол жылы ол «Revolución en Libertad» («Азаттықтағы революция») ұранымен үлкен айырмашылықпен (56%) сайланды. Ол дауыс берудің 39% ғана алған Социалистік кандидат Сальвадор Альендеді жеңіп, кейіннен 1970 жылғы Чили президенттік сайлауында жеңіске жетті.

He began his political career in the Conservative Party, but was among a group of young men who founded their own party in 1938: the Falange Nacional. He was minister of Public Works in 1945, and in 1949, Frei was elected senator for Atacama and Coquimbo. The same year he published “Historia de los Partidos Políticos Chilenos” (“History of Chilean Political Parties”) in collaboration with Albert Edwards Vives. In 1950, he traveled to New York as a UN delegate. In 1952, at 41 years of age, Frei Montalva announced his first candidacy in the presidential elections. The 1952 election was won by Carlos Ibáñez del Campo. Later, President Ibañez requested Frei to organize an executive committee. However, this never came to be. In 1954, the UN appointed him President of the Commission in charge of elaborating the report of the Conference of Chancellors held in Rio de Janeiro. Some of its members were: Carlos Lleras Restrepo, former President of Colombia, and Raúl Prebisch director of ECLAC. The report served as a basis for subsequent studies on economic development and the integration of Latin America. In 1956 he was elected Senator in Santiago by first majority. On 27 July 1957, the Falange Nacional became the Christian Democratic Party of Chile, and he became the undisputed leader. Frei Montalva was offered once more the candidacy for president of the Republic in the 1958 elections. Jorge Alessandri Rodríguez was elected president while Eduardo Frei Montalva took only third place. During these years he published three more books: “Sentido y Forma de una Política” (“Meaning and Shape of Politics”), “La Verdad Tiene Su Hora” (“Truth Has Its Time”), and “Pensamiento y Acción” (“Thought and Action”). In 1960, he lectured at conference “The Mission of Universities in Latin America” in Montevideo; a widely promoted conference at that time. In 1961, he was elected President of the First World Christian Democratic Party Congress, held in Santiago, Chile. The congress was attended by delegations from throughout Latin America, European, North American, and African countries. That year he was invited as special guest to a seminar on the problems of Developing Nations, held at Oxford University. The seminar was attended by delegates from all over the world. Between 1960 and 1962, he lectured at Columbia University on problems in Latin America. In 1962, he gave a conference at Notre Dame University on the development and the integration of Latin American countries. He ran for president again in 1964. Declassified documents show that from 1962 through 1964, the CIA spent a total of $2.6 million to finance his presidential campaign and spent $3 million in anti Allende propaganda "to scare voters away from Allende's FRAP coalition". The CIA considered its role in the victory of Frei a great success. That year he was elected with his "Revolución en Libertad" ("Revolution in Liberty") slogan by a large margin (56%), defeating Socialist candidate Salvador Allende who only received 39% of the vote, but who subsequently won the 1970 Chilean presidential election.

Альендеге қарсы төңкеріске қолдау көрсету

1970 жылы Альенде жеңіске жеткеннен кейін Фрай коммунистік тәртіп орнатуға бағытталған «тоталитарлық жоба» деп атаған нәрсеге көз жеткізді. 1971 жылы ол Дейтон (Огайо), Бостон университеттерінде және Нью-Йорктегі Америка Кеңесінде конференциялар өткізіп, онда Альенде үкіметінің Чили Конституциясы мен заңдарын бұзады деп айыпталатын әрекеттерін сынады. 1973 жылғы наурыз айындағы парламент сайлауында ол Сантьягодан сенатор болып сайланды. Кейін Сенат төрағасы болып сайланды және Альендеге қарсы оппозицияның жетекшісі атанды. 1973 жылғы 6 шілдеде ол SOFOFA (кәсіпкерлер қауымдастығының) атқарушы директорларымен кездесті. Олар Фрайға елдің ыдырап бара жатқанын және шұғыл шаралар қабылданбаса, Чили Куба үлгісіндегі қанды марксистік диктатураның ықпалына түсетінін айтты. Фрай: «Мен өзім, Конгресс немесе ешқандай азамат ештеңе жасай алмайды. Өкінішке орай, бұл мәселені тек қарумен шешуге болады». Конгреске бармай, полктерге бару керек. «Мен сіздердің алаңдауларыңызды толыққанды бөлісемін және бүгін, мүмкін, Қарулы күштердің бас қолбасшыларына ашық айтуыңызды ұсынамын». 1973 жылғы 11 қыркүйекте төңкеріс кезінде президент Альенде президенттік сарайда, Ла Монедада, Қарулы күштер билікті басып алған кезде өз-өзіне қол жұмсады. Оның Христиан-демократиялық партиясы 1973 жылы Альендені қызметтен шеттету үшін Қарулы күштердің араласуын қолдады, өйткені 1973 жылғы 22 тамызда Халық депутаттары палатасы Альендені Конституцияны бұзғаны үшін айыптады. 1973 жылғы қарашада Фрей Халықаралық Христиан-демократтар партиясының президенті Мариано Руморға тарихи хат жолдап, Қарулы күштердің араласуын мақұлдады және Альенденің Чилиде коммунистік диктатура орнатуға тырысқанын айыптады. 1973 және 1977 жылдар аралығында Фрей Монтальва әртүрлі елдерге шақырылып, 1976 жылы өткен Атлантика конференциясы сияқты конференцияларға қатысты. 1975 жылы ол «Тарихтың мандаты және болашақтың талаптары» атты кітабын, ал 1977 жылы «Латын Америкасы: Таңдау және үміт» атты кітабын жариялады, ол бірнеше тілге аударылды. 1977-1982 жылдар аралығында ол Вилли Брандт басқарған Брандт комиссиясына қатысуға шақырылды. Ол Германия, Швейцария, Мали, АҚШ, Малайзия, Франция, Австрия, Бельгия және Ұлыбританияда өткен отырыстарға қатысты. Брандт комиссиясының өкілі ретінде ол IDB, OAS және ECLAC-тің маңызды басшыларымен кездесті. 1980 жылы ол Венесуэланың Каракаста өткен Латын Америкасының бұрынғы демократиялық президенттерінің кездесуіне қатысты. 1981 жылы ол «Адамзатқа баламалар: Латын Америкасы миссиясы» тақырыбында өткен Рим клубының халықаралық конференциясына шақырылды. Оның соңғы кітабы «Хуманистік хабар» жарық көрді. Кейін Фрей Пиночеттің әскери үкіметіне қарсы оппозициялық күшке айналды. 1981 жылы Пиночеттің президенттік өкілеттігін ұзартуға қарсы шығып, оған қарсы митингке қатысты.

After Allende's 1970 victory, Frei became convinced of what he called a "totalitarian project" to impose a Communist tyranny. In 1971, he gave conferences at universities in Dayton, Ohio, Boston, and the Council of the Americas in New York, denouncing in all of them the actions of the Allende government that were allegedly violating the Constitution and the laws of Chile. In the March 1973 parliamentary elections he was elected Senator for Santiago by a first majority. He was afterwards elected President of the Senate and became the leader of the opposition to Allende. On 6 July 1973, he met with the executive directors of the industrialists’ association (SOFOFA). They told Frei that the country was disintegrating and that if urgent measures were not taken, Chile would fall under a bloody Cuban style Marxist dictatorship. Frei responded: "There is nothing that can be done by myself, by the Congress, or by any civilian. Unfortunately, this problem can only be fixed with guns." Instead of going to the Congress, we should go to the regiments. "I fully share your apprehensions, and I advise you to state them plainly to commanders in chief of the Armed Forces, hopefully today." On 11 September 1973, during the coup d’etát President Allende died by suicide in the presidential palace, La Moneda, as the Armed Forces seized power. His Christian Democratic Party supported the Armed Forces intervention to remove Allende from office in 1973, after the Chamber of Deputies, on 22 August 1973, accused Allende of violating the Constitution. In November 1973 Frei wrote a historic letter to Mariano Rumor, President of the International Christian Democrats, endorsing the Armed Forces intervention and denouncing what he alleged was an attempt by Allende to impose a Communist dictatorship in Chile. Between 1973 and 1977, Frei Montalva was invited to different countries and participated in conferences, such as the Atlantic Conference in 1976. In 1975 he published his book El Mandato de la Historia y las Exigencias del Porvenir (“The Mandate of History and Demands of the Future“), and in 1977 his quintessential book América Latina: Opción y Esperanza (“Latin America: Option and Hope”) which has been translated into several languages. In the period between 1977 and 1982, he was invited to participate in the Brandt Commission, led by Willy Brandt. As a member, he attended meetings held in Germany, Switzerland, Mali, United States, Malaysia, France, Austria, Belgium, and Great Britain. As a Brandt Commission delegate he engaged with important executives from IDB, OAS, and ECLAC. In 1980, he participated in the Meeting of Former Democrat Presidents of Latin America held in Caracas, Venezuela. In 1981, he was invited to the Club of Rome International Conference on the “Alternatives for Humanity: Latin America Mission” also held in Caracas. His last book El Mensaje Humanista (“The Humanist Message”) was published. Later, Frei became an opponent of Pinochet's military government. He opposed the extension of Pinochet's presidency in 1981, leading a rally against it.

Өлім

1981 жылы Фрей гиатальды ойықтан туындаған созылмалы қышқыл рефлюкстен зардап шекті, бұл жағымсыз, бірақ өмірге қауіп төндірмейтін жағдай еді. Ол осы жағдайға байланысты операция жасады, бірақ 1982 жылғы 22 қаңтарда Сантьягода, 71 жасқа толып алты күннен кейін қайтыс болды. Оның өлімі сол кезде операциядан кейін пайда болған септицемияға байланысты деп есептелді. Ол Сантьягодағы Бас зиратта жерленді. Кейіннен Фрейді әскери үкіметтің барлау қызметі ДИНА, биохимик Эухенио Берриос жасаған умен улаған деген күдік туды. Белгиядағы Гент университетінің зерттеушілері Фрейдің денесінде горчичный газдың іздерін тапқандары туралы хабарланғаннан кейін, бұрынғы президенттің отбасы сотқа шағым түсірді. Фрейдің жеке дәрігері, сонымен қатар оның Ішкі істер министрі болған Патрисио Рохас, бұл айыптауларды жоққа шығарды. El Mercurio газетінің тілшісі Эрмохенес Перес де Арсе бельгиялық есептің болуын жоққа шығарды, университеттің баспасөз қызметінің жетекшісі Том де Смедт университетте тергеу жүргізілмегенін мәлімдеді. ФБР зертханаларына және Гент университетінің зертханаларына жіберілген тіндердің сынамаларында улағыш заттардың ізі табылмады. Чилилік дәрігер горчичный газдың ыдырауынан немесе мәйіттің ыдырауынан пайда болатын сульфонат тұздарының қалдықтарын тапқанын хабарлады. 2009 жылдың желтоқсанында алты адам осы күдікті қастандыққа қатысқандары үшін тұтқындалды. Сот судьясы Алехандро Мадрид Фрейге Сантьягодағы Санта-Мария клиникасында жатқанда, ұзақ уақыт бойы аз мөлшерде таллий мен горчичный газ енгізілгенін және бұл улағыш заттар Фрейдің иммундық жүйесін әлсіретіп, оны операциядан аман өтуге жеткіліксіз күшті еткенін көрсеткен есепке сүйенді. Бұл есеп Эдвардс отбасына тиесілі El Mercurio және La Segunda газеттерінің хирургиялық тобынан қатты сынға ұшырады, олар төңкеріске қатысты және ЦРУ мен Пиночет үкіметімен байланыста болды. Апелляциялық сот судья Мадридті істен шеттетіп, күдіктілер кепілдікпен босатылды. 2010 жылы судья Мадридты соттамауға талпыныс жасалғаннан кейін іс қайта ашылды. 2019 жылдың 30 қаңтарында алты күдікті адам адам өлтіруде кінәлі деп танылып, 3 жылдан 10 жылға дейін түрме жазасына кесілді. Бірақ 2021 жылдың 25 қаңтарында Чили апелляциялық сотының үш судьядан тұратын алқасы Монтальваның адам өлтіру құрбаны емес екенін анықтады. Чили Жоғарғы соты 2023 жылдың 18 тамызында Фрей де адам өлтіру құрбаны емес екенін растады.

In 1981 Frei was suffering from chronic acid reflux, stemming from a hiatal hernia, an unpleasant but not life threatening condition. He was operated on for the condition, but died in Santiago on 22 January 1982, six days after his 71st birthday. His death at the time was attributed to septicaemia stemming from surgery. He was buried in the Cementerio General de Santiago. It was later alleged that Frei had been poisoned by DINA, the intelligence service of the military government, with a toxin produced by biochemist Eugenio Berrios. After it was reported that researchers from the University of Ghent in Belgium had discovered traces of mustard gas in Frei's body, the former president's family filed a lawsuit. Frei's personal doctor, Patricio Rojas, who was also his Minister of the Interior, denied the accusations. El Mercurio columnist Hermógenes Pérez de Arce disputed the existence of the Belgian report, citing a denial by the university's chief of communications, Tom de Smedt, that an investigation had been done at the university. Tissue samples sent to FBI labs and to the labs at the University of Ghent showed no evidence of toxic substances. A Chilean doctor reportedly found residues of sulfonic salts, which can be the result of the decomposition of mustard gas but can also be the result of the decomposition of a corpse. In December 2009, six individuals were arrested for their roles in the alleged assassination. Judge Alejandro Madrid based his decision on a report that determined that low doses of thallium and mustard gas were administered to Frei over an extended period while he was hospitalized at the Santa María Clinic in Santiago, and that these toxic substances had the effect of decreasing Frei's immune system, making him too weak to survive his surgery. The report was widely criticized by the surgical team in El Mercurio and La Segunda, newspapers owned by the Edwards family, who had brokered the coup and maintains strong ties to the CIA and to Pinochet's government. The Appeals Court suspended Judge Madrid from the case, and the accused were freed on bail. The case was re opened in 2010 after a failed attempt to disqualify Judge Madrid. On 30 January 2019, the six suspects were found guilty of homicide and given sentences ranging from 3 to 10 years in prison. On 25 January 2021, the convictions would be overturned by a Chile Appeals Court three judge panel which found that Montalva was not a homicide victim. The Supreme Court of Chile would also find that Frei was not a homicide victim on 18 August 2023 as well.