Кіріспе
Чили экономисі, саясаткер және дипломат (1932–1976)
Маркос Орландо Летелиер дель Солардың өмірі
the life of Marcos Orlando Letelier del Solar
Маркос Орландо Летелиер дель Солар (13 сәуір 1932 – 21 қыркүйек 1976) – Сальвадор Альенде президенттігі кезінде Чили экономисі, саясаткер және дипломат болған. Генерал Аугусто Пиночеттің әскери диктатурасынан қашқан Летелиер Чилиден қуылғаннан кейін Вашингтон қаласында бірнеше академиялық қызметтерді атқарды. 1976 жылы Пиночет режимінің құпия полициясы – DINA агенттері Летельерді Вашингтонда көлік құралына орнатылған бомба арқылы өлтірді. Бұл агенттер Кастроға қарсы белсенді әрекет ететін "Бірлік революциялық ұйымдарды үйлестіру" тобының мүшелерімен бірлесіп жұмыс істеді.
Өмірбаян
Серджо Орландо Летелиер дель Солар Чилидің Темуко қаласында, Орландо Летелиер Руис пен Инес дель Солардың кіші баласы болып дүниеге келді. Ол Instituto Nacional-да оқыды және он алты жасында Чили әскери академиясына кадет ретінде қабылданды, онда орта білімін аяқтады. Кейін ол әскери мансабын тастады. Ол жоғары білімді аяқтамады және ешқашан университет дипломын алмады. 1955 жылы ол жақында құрылған Мыс кеңсесіне (Departamento del Cobre, қазіргі CODELCO) қосылды, онда 1959 жылға дейін мыс өнеркәсібінде зерттеуші-талдаушы болып жұмыс істеді. 1955 жылдың 17 желтоқсанында Летелье Исабель Маргарита Морел Гумусиоға үйленді, олардан төрт бала дүниеге келді: Кристиан, Хосе, Франсиско және Хуан Пабло. 1959 жылы Летелье Сальвадор Альенденің сәтсіз екінші президенттік науқанына қолдау көрсеткені үшін Мыс кеңсесінен жұмыстан босатылды. Летелиер отбасы Венесуэлаға кетіп, Орландо Қаржы министрлігінің мыс жөніндегі кеңесшісі болды.
Саяси мансап
Университетте оқып жүргенде Летелиер Чили университетінің студенттік одағында студенттер өкілі болды. 1959 жылы Чилидің социалистік партиясына (ПС) қосылды. 1971 жылы президент Альенде оны АҚШ-қа елші етіп тағайындады. Оның басты міндеті – АҚШ үкіметі қолдаған жеке меншік үлгісін алмастырған, мыстың ұлттықтандырылуын қорғау болды. 1973 жылы Летелиер Чилиге қайта шақырылып, Сыртқы істер, Ішкі істер және Қорғаныс министрлігі қызметтерін бірден-бірге атқарды. 1973 жылдың 11 қыркүйегіндегі төңкеріс кезінде ол Альенде әкімшілігінің алғашқы қамауға алынған жоғары лауазымды өкілі болды. Ол он екі ай бойы түрлі концлагерьлерде ұсталды және ауыр түрде азапталды: біріншіде Тачна полкінде, содан кейін Әскери академияда; кейін сегіз айға Доусон аралындағы саяси түрмеге жіберілді; одан Әскери-әуе күштерінің соғыс академиясының жертөлесіне, соңында Ритоке концлагеріне ауыстырылды. Халықаралық дипломатиялық қысымның нәтижесінде, әсіресе Венесуэланың Федералды округінің губернаторы Диего Аррияның ықпалымен, 1974 жылдың қыркүйегінде Чилиді дереу тастау шартымен босатылды. Босатылғаннан кейін ол отбасымен бірге Каракасқа көшіп, кейін американдық жазушы Саул Ландаудың кеңесі бойынша АҚШ-қа барды. 1975 жылы Летелиер Вашингтонға көшіп, Вашингтондағы Саясатты зерттеу институтының аға ғылыми қызметкері болды. Летелиер Амстердамдағы Трансұлттық институттың директоры болды және Вашингтондағы Америка университетінің Халықаралық қатынастар мектебінде оқытты. Летелиер "Чикаго жігіттерін" сынаған бірнеше мақала жазды – бұл Милтон Фридман мен Арнольд Харбергер Чили университетінде білім алған Оңтүстік Америка экономистерінің тобы еді. Олар өз елдеріне оралып, еркін нарықтық экономиканың артықшылықтары туралы басшыларға кеңес берді. Бұл экономикалық модель Чилиде кеңінен қолданылды, онда генерал Пиночет елдің социалистік экономикалық жүйесін жойып, оны еркін нарықтық экономикамен алмастыруға тырысты. Летелиер Чили сияқты ресурстарға негізделген экономикада нарықтың еркін жұмыс істеуі байлықтың төмен және орта таптардан монополистер мен қаржылық спекулянттарға өтуіне кепілдік береді деп сенді. Моффиттің күйеуі Майкл Моффит жарақат алған, бірақ аман қалды. Бірнеше адам сотталды және қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп танылды. Олардың арасында DINA-да жұмыс істеген АҚШ азаматы Майкл Таунли, DINA-ның бұрынғы басшысы генерал Мануэль Контрерас және DINA-ның бұрынғы офицері бригадир Педро Эспиноза болды. Таунли 1978 жылы АҚШ-та сотталып, 62 ай түрмеде отырды; қазір ол АҚШ Федералды куәгерлерді қорғау бағдарламасына қатысушы ретінде бос. 1993 жылы Контрерас пен Эспиноза Чилиде сотталды. ФБР-дің кісі өлтіруге қатысты тергеуі кезінде Летелиердің иелігіндегі құжаттар көшіріліп, журналистер Роуланд Эванс пен Роберт Новакқа және Джек Андерсонға ФБР арқылы жіберілді. Құжаттарда Летелиердің 10 жыл бойы Шығыс блогының барлау қызметтерімен жұмыс істегені және оның қызметін Шығыс Берлиндегі сүргінге кеткен Халықтық біріккен коалициясының саяси басшылығымен үйлестіргені көрсетілген. ФБР бұл адамдарды Штази жалдаған деп күдіктенді. Портфельдегі құжаттар Летелиердің Сальвадор Альенденің қызы Беатрис Альендемен байланыста болғанын көрсетті, ол Кубаның DGI станциясының бастығы Луис Фернандес Онаға үйленген. Летелиердің жерлеу рәсімі Вашингтондағы Сент-Мэтью соборында өтті, содан кейін Массачусетс даңғылындағы Шеридан Сырклдегі автокөлік бомбасы жарылған жерге шеру ұйымдастырылды, онда фольклор әншісі Джоан Баез Летелиердің құрметіне ән шырқады. Шараға АҚШ-тың бірнеше мың азаматы мен Чилидің эмигранттары қатысты. Диего Аррия Летелиердің денесін жерлеу үшін Каракасқа жеткізіп, Пиночет билігі аяқталғаннан кейін 1994 жылға дейін сол жерде қалдырды. 2006 жылдың 10 желтоқсанында қайтыс болған генерал Аугусто Пиночет, оны кісі өлтіруге тапсырыс берген деген айғаулар болғанына қарамастан, сотқа тартылмады. Алайда, 1976 жылдың 14 наурызындағы хатында Таунли кісі өлтіру жоспарларын талқылап, кісі өлтіру туралы бұйрықты Мануэль Контрерастың орынбасары Педро Эспинозадан алғанын атап өтті. Таунли кейіннен өзінің барлық операцияларын, соның ішінде Летелиерді өлтіруді "генерал Контрерас берген бұйрықтармен" орындағанын мәлімдеді. Кісі өлтіруден кейін АҚШ Чилиге әскери көмегін тоқтатып, ел ішінде "көзге түспеу" саясатын қабылдады.
Letelier wrote several articles criticizing the "Chicago Boys", a group of South American economists trained at the University of Chicago by Milton Friedman and Arnold Harberger who returned to their home countries to promote and advise leaders on the benefits of a free market economy. This economic model was used to great effect in Chile where General Pinochet sought to dismantle the country's socialist economic system and replace it with a free market economy. Letelier believed that in a resource driven economy such as Chile, allowing markets to operate freely simply guaranteed the movement of wealth from the lower and middle classes to the monopolists and financial speculators. Moffitt's husband, Michael Moffitt, was injured but survived. Several people were prosecuted and convicted for the murder. Among them were Michael Townley, a U. S. expatriate working for DINA, General Manuel Contreras, former head of DINA, and Brigadier Pedro Espinoza, also formerly of DINA. Townley was convicted in the United States in 1978 and served 62 months in prison for the murder; he is now free as a participant in the United States Federal Witness Protection Program. Contreras and Espinoza were convicted in Chile in 1993. During the FBI investigation into the assassination, documents in Letelier's possession were copied and leaked to journalists Rowland Evans and Robert Novak of The Washington Times and Jack Anderson by the FBI before being returned to his widow. The documents purportedly show Letelier was working with Eastern Bloc Intelligence agencies for a decade and coordinating his activities with the surviving political leadership of the Popular Unity coalition exiled in East Berlin. The FBI suspected that these individuals had been recruited by the Stasi. Documents in the briefcase showed that Letelier had maintained contact with Salvador Allende's daughter, Beatriz Allende who was married to Cuban DGI station chief Luis Fernandez Ona. Letelier's funeral was held at St. Matthew's Cathedral in Washington D. C., followed by a march to the site of the car bombing at Sheridan Circle on Massachusetts Avenue, where folksinger Joan Baez sang in honor of Letelier. Several thousand U. S. citizens and Chilean exiles took part. Diego Arria intervened again by bringing Letelier's body to Caracas for burial, where he remained until 1994 after the end of Pinochet's rule. General Augusto Pinochet, who died on 10 December 2006, was never brought to trial for the murders, despite some evidence implicating him as having ordered them. However, in a letter dated March 14, 1976, Townley discussed plans for the assassination and noted that he in fact received the assassination order from Manuel Contreras's deputy Pedro Espinoza. Townley also later claimed he conducted his operations, including the assassination of Letelier, by "following orders from Gen. Contreras." Following the assassination, the United States cut military aid to Chile, and took a stance of 'unobtrusiveness' within the country.
Салдары
2006 жылдың желтоқсанында Пиночет қайтыс болғаннан кейін, Летелиер мен Моффиттің екеуі де жұмыс істеген Саясатты зерттеу институты (IPS) Летелиер-Моффиттің қанына байланысты барлық құпия құжаттарды жариялауға шақырды. IPS мәліметінше, Клинтон әкімшілігі Чилиге қатысты 16 мыңнан астам құжатты құпиясыздандырды, бірақ Вашингтонда Летелиер-Моффиттің өлтірілуіне қатысты құжаттарды, олар ағымдағы тергеумен байланысты болғандықтан, жасырып қалды. IPS Клинтон әкімшілігі Летелиер-Моффиттің өлімі бойынша тергеуді қайта бастарғанын және Пиночеттің осы қылмыстың жасалуына рұқсат бергенін көрсететін қосымша дәлелдерді жинау үшін Чилиге агенттерді жібергенін хабарлады. 1993 жылы осы қылмысқа қатысқандығы үшін сотталған Чилидің бұрынғы құпия полиция бастығы Мануэль Контрерас кейіннен жоғары тұрған басшыларына айып тақты, барлық қажетті бұйрықтар Пиношеттен келгенін мәлімдеді.
Кейінгі жария етулер
АҚШ Мемлекеттік департаментінің 2010 жылғы 10 сәуірде Ұлттық қауіпсіздік мұрағаты ұсынған құжатында Пиночеттің «Кондор» операциясы арқылы жасалған кісі өлтіру бағдарламасына наразылық білдіретін демарш ұсынылып, 1976 жылғы 23 тамызда Уругвай, Аргентина және Чилидегі АҚШ дипломатиялық миссияларына, олардың қабылдаушы елдерінің үкіметтеріне жеткізілуі үшін жіберілген. Бірақ, 1976 жылғы 16 қыркүйекте Генри Киссинджер бұл демарштан бас тартты, себебі сол жердегі АҚШ елшілері жеке қауіпсіздіктері және дипломатиялық жанжалға ұшырау мүмкіндігі туралы алаңдаушылық білдірді. Бес күннен кейін Летелье кісі өлтірілді. 2015 жылы жарияланған құжаттарда 1978 жылғы 28 сәуірдегі ЦРУ есебі жарияланды, онда агенттік Пиночеттің кісі өлтіруге бұйрық бергенін білгендігі айтылды. Мемлекеттік департамент құжатында сондай-ақ сол шамадағы сегіз жеке ЦРУ есебіне сілтеме жасалды, олардың әрқайсысы «өте құпия хабарлағандардан» алынған мәліметтерге сүйенген, олар Пиночеттің кісі өлтіруге тікелей қатысы бар екенін және одан кейін жасыруға басшылық еткенін дәлелдеді. Бұл жоғары лауазымды қызметкер бұрын АҚШ Әділет департаментінің қылмыстық бөліміндегі саясатты жоспарлау жөніндегі аға кеңесшісі болып жұмыс істеген және АҚШ Арнайы кеңесшісінің «Қоғамдық қызметкер» сыйлығын алған алғашқы ұлттық қауіпсіздік туралы ақпарат беруші болды. 2023 жылы, оңшыл төңкерістің елу жылдығына орай, Гарсия Коваррубиас тоғыз қарусыз адамды өлтірген үш жеке іс бойынша өмір бойына бас бостандығынан айырылды, соның ішінде төрт университет студенті мен басқаларға қатысты істе кінәлі деп танылды. 1987 жылғы қазан айында «The Nation» журналында Андерсен 1976 жылғы маусым айында Сантьягодағы «Каррера» қонақ үйінде өткен кездесуде Киссинджердің көршілес Аргентинадағы қанды әскери хунтаға олардың өздерінің «кір соғысына» «жасыл жарық» бергенін жариялады. 2023 жылғы 22 қарашада Майкл Таунлидің мойындау құжаттары Ұлттық қауіпсіздік мұрағатында жарияланды. Оның бұрынғы хаттарында Эспинозаның оған кісі өлтіруді орындауға бұйрық бергенін, ал Контрерастың ДИНА тапсырмаларын орындаған кезде одан нұсқау алғанын жеке мойындады.