Кіріспе

Чилидің халық әншісі, мұғалімі, театр режиссері және саяси белсенді (1932–1973)
негізгі белдеудегі астероид

Виктор Лидио Джара Мартинес (ˈbiɣtoɾ ˈliðjo ˈxaɾa maɾˈtines; 28 қыркүйек 1932 – 16 қыркүйек 1973) – чилилік мұғалім, театр режиссері, ақын, әнші-күйші және коммунистік саяси белсенді. Ол чили театрын жергілікті пьесалардан бастап әлемдік классикаға дейін, сондай-ақ Энн Джеллико сияқты драматургтардың тәжірибелік туындыларын қою арқылы дамытты. Ол «Жаңа чили әні» (Nueva canción chilena) қозғалысын қалыптастырған неофольклорлық музыканттардың арасында да маңызды рөл атқарды. Бұл президент Сальвадор Альенде билігі кезінде халық музыкасында жаңа үн пайда болуына әкелді. Джара 1973 жылдың 11 қыркүйегінде Аугусто Пиночет басқарған төңкерістен кейін чили әскерилерімен тұтқындалды. Оны тергеу кезінде азаптап, соңында атып өлтірді, ал денесі Сантьягодағы шатырлар ауданының көшесіне тасталды. Оның әндерінің тақырыптары – махаббат, бейбітшілік және әлеуметтік әділдік – және оның өлімі арасындағы қайшылық Джараны Пиночет режимінде қаза тапқандар үшін «адам құқықтары мен әділдік үшін күрес символына» айналдырды. Оның 1960 жылдардың соңынан 1973 жылға дейін Че Гевара мен Альенде үкіметінің жақтаушысы және мәдени елшісі болғандығы оны нысанаға айналдырды. 2016 жылдың маусым айында Флоридадағы сот Педро Барриентос, бұрынғы чили армия офицерін Джараның өліміне кінәлі деп таныды. 2018 жылдың шілдесінде сегіз отставкадағы чили армия офицері Джараның өлімі үшін 15 жыл бір күннен бас бостандығынан айырылды. 2023 жылдың шілдесінде АҚШ азаматтығынан айырылған Барриентос 2023 жылдың қазан айында Флорида штатының Делтона қаласында тұтқындалды. Барриентос 2023 жылдың 1 желтоқсанында Чилиге депортацияланып, дереу PDI күзетіне алынды.

Ерте өмір

Виктор Лидио Джара Мартинес 1932 жылғы 28 қыркүйекте дүниеге келген. Оның ата-анасы Чилан-Вьеходан он екі шақырым жерде орналасқан Ла-Кирикина қаласының маңында тұратын жалға алушы шаруалар болды; оның бес бауыры болған. Оның нақты туған жері белгісіз, бірақ ол Нюбле облысында дүниеге келген. Бес жасында оның отбасы Сантьяго де Чилиге жақын орналасқан Лонкен қаласына көшіп келді, онда оның әкесі, Мануэль Джара, кішкентай жер учаскесін жалға алған. Әкесі сауатсыз болғандықтан, балалары мектепке бармасын деп, оларға егін шаруалығында көмектесуге рұқсат берді. Ал анасы аздап оқып-жазу білгендіктен, оларға кемінде әліпбиді үйренуді талап етті. Ата-анасының қарым-қатынасы күннен-күнге шиеленісіп, әкесі ішімдікке салынып, бірнеше күн қатарынан үйден шығып, барлық жұмысты Аманданың қолына қалдыратын. Кейіннен анасы Сантьягоға көшіп келіп, Вега-Пониентедегі бір мейрамханада аспаз болып жұмыс істеді. Ол өте білікті болғандықтан, жақсы жұмыс істеді, соның арқасында үш баласын, соның ішінде Виктортты да оқыта алды. Менің ойымша, бұл өте жақын және әсерлі қарым-қатынас болды. Артқа қарап, қазір және үлкен жетілумен, бұл жалғыздықтан басқа ештеңе емес, сіз тұтас, үй және аналық сүйіспеншілікті сақтаған әлеммен кездеспеу және кенеттен ол жоғалып кетеді және бәрі жоғалады, сондықтан сіз осы сүйіспеншілікті шіркеумен қарым-қатынасы бар жас жігіттердің жанында табасыз және мен сонда пана таптым. Содан кейін мен бұл пана мені басқа құндылықтарға, басқа, терең сүйіспеншілікпен кездесуге алып келді деп ойладым, бұл ішкі сүйіспеншіліктің жоқтығын теңестірді, мен бұл сүйіспеншілікті дінде таптым деп сендім, өзімді діни қызметке арнадым. 1960 жылдары Джара халық музыкасына маманданған және Анхель Парраға тиесілі Сантьягодағы Ла Пена де Лос Паррада ән шырқады. Осы іс-әрекеттері арқылы ол Латын Америкасының халық музыкасының Нуэва Кансьон (Nueva canción) қозғалысына қатысты. 1966 жылы Виктор өзінің тұңғыш альбомын шығарды; бұл Demon лейблі шығарған жалғыз альбом және Виктор Джараның алғашқы жеке жұмысы болды. Алғашқы альбомы кейіннен Canto a lo humano және Sus mejores canciones аттарымен қайта шығарылды, ал 2001 жылы Warner Music Chile компаниясы CD-де түпнұсқа атауымен қайта шығарды. Бұл CD нұсқасында бес бонус трек бар, оның төртеуі Виктор Джараның әндері, ал біреуі Cuncumén. Альбомға Джараның Латын Америкасының кейбір халық әндерінің нұсқалары кіреді, мысалы "La flor que anda de mano en mano" және "Ojitos verdes"; сонымен қатар екі чилилік халық әні, "La cocinerita", аргентиналық халық әні немесе "Ja jai", боливиялық дәстүрлі ән. 1967 жылы олардың екінші альбомы шықты, бұл альбомда "The appeared" атты даулы әннен басқа, Джараның Латын Америкасы мен Испанияның халық әндерінің кавер-нұсқалары бар. Альбом кейіннен Desde Lonquén hasta siempre деген атпен жарық көрді. 1968 жылы Джара Quilapayun-мен бірлесіп "Canciones folklóricas de América" (Американың фольклорлық әндері) атты алғашқы бірлескен альбомын шығарды. 1970 жылы Джара театрдан шығып, музыкаға толыққандай берілді.

Саяси белсенділік

Жазушылық карьерасының басында Джара консервативті чилиліктерді ашуға бейім екенін көрсетті, ол "La beata" деп аталатын дәстүрлі комикалық ән шығарды, онда діни әйелдің діни қызметкерге ғашық болғандығы бейнеленген. Ән радиостанциялардан тыйым салынды және дискі дүкендерінен алынып тасталды, бірақ дау-дамай Жараның жас және прогрессивті чилиліктер арасында беделін арттырды. Чилидің оңшылдары үшін Жараның Сальвадор Альенде бастаған социалистік қозғалысқа деген адалдығы айтарлықтай ауыр болды. 1960 жылдардың басында Куба мен Кеңес Одағына сапардан кейін Джара Коммунистік партияға қосылды. Жеке басының тағдыры саяси тұрғыда оның өзі өмірде көрген кедейлік туралы әндерінде көрінеді. Оның танымалдылығы тек ән жазу қабілетіне ғана емес, сонымен қатар орындаушы ретінде ерекше шеберлігіне де байланысты болды. Ол 1969 жылы "Preguntas por Puerto Montt" ("Пуэрто Монтт туралы сұрақтар") атты әнімен саяси қарсылыққа шықты, оның тақырыбы Пуэрто Монтт қаласындағы шаруаларға шабуыл жасауға полицияға бұйрық берген үкіметтік шенеунік Эдмундо Перес Зухович болды. Шенеунік өлтірілгеннен кейін Чилидің саяси жағдайы нашарлап, оңшыл топтар бір рет Джараны ұрып-соқты. Ол "Venceremos" ("Біз жеңіске жетеміз") әнін жазды, бұл Альенденің Халықтық Бірлік қозғалысының гимні болды, сондай-ақ 1970 жылы Альенденің Чили президенті болып сайлануын құттықтады. Сайлаудан кейін Джара Альендені қолдап сөйлеуді жалғастырды және Чили мәдениетін жаңа бағытқа бұруға бағытталған жаңа әкімшіліктің күш-жігерінде маңызды рөл атқарды. Ол әйелі Жоан Джарамен бірге Чилидің жаңа социалистік үкіметін қолдаған мәдени шараларды ұйымдастыруға белсенді қатысты. Ол Пабло Неруданың өлеңдерін музыкаға қосты және Неруда 1972 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алғаннан кейін оны құрметтеу салтанатында өнер көрсетті. Осы кезеңде Джара Чилидің Техникалық университетінде оқытуды жалғастырды. Музыкант және коммунист ретінде оның осы кезеңдегі танымалдылығы оған Мәскеуде концерт беруге мүмкіндік берді. Ол өте сәтті болды, сондықтан Кеңес Одағының БАҚ-ы оның дауыстық қабілеті Мәскеуде жасалған операцияның нәтижесі деп мәлімдеді. 1973 жылдың 11 қыркүйегінде Чили әскері АҚШ-тың қолдауымен Альенде үкіметін құлатты, нәтижесінде Альенде өзін-өзі өлтірді және Аугусто Пиночет диктатор болып орнады. Төңкеріс күні Джара Техникалық университетке жұмысқа бара жатқан еді. Сол түні ол басқа оқытушылар мен студенттермен бірге университетке жатып, олардың рухын көтеру үшін ән шырқады.

Азаптау және кісі өлтіру

Төңкерістен кейін Пиночет әскерлері Чилидің солшыл топтарымен байланысы бар деп саналғандарды, соның ішінде Альендедің Халықтық Бірлік партиясының мүшелерін ұстады. 1973 жылдың 12 қыркүйегінде таңертең Жара мыңдаған адаммен бірге тұтқынға алынып, Чили стадионында қамалды. Көп ұзамай, оған басқа оқ тиді, ал денесі 40-тан астам оқпен тесілді. BBC мәліметінше:

Жараның соңғы күндері туралы көптеген қайшылы мәліметтер бар, бірақ 2019 жылғы Netflix құжаттық фильмі «Стадиондағы қырғын» оқиғаға сенімді түсінік береді. Белгілі музыкант және Альендедің жақтасы болғандықтан, Жара стадионға кіргенде бірден танылды. Әскери офицер жерге тұтанған темекіні лақтырып, оны іздеп жүгіртуге мәжбүр етіп, білегіне басты. Жара басқа тұтқындардан бөлініп, содан кейін стадионның ішкі жағында ұрып-сапалап, азаптады. Бір сәтте, ол 1970 жылғы Альенде сайлау гимні «Venceremos (Біз жеңеміз)» әнін жарылған ерінмен әнмен айтты. 16-сы күні таңертең Жара бір тұтқыннан қалам мен дәптер сұрап, «Estadio Chile» әнінің мәтінін жазып алды, ол кейін стадионнан шығарылды: «Қорлыққа толы ән айту қаншалықты қиын. / Мен басымнан өткізіп жатқан қорлық, мен өліп бара жатқан қорлық». Екі сағаттан кейін оны атып өлтірді, денесі автоматты мылтықтан атылған оқтармен тесіліп, көшеге тастап кетті. Ол 40 жаста еді. Жараны өлтіргеннен кейін оның денесі Чили стадионының кіреберісінде басқа тұтқындарға көрсетілді. Кейін оны Чили армиясы өлтірген басқа тұтқындардың денелерімен бірге стадионнан сыртқа лақтырып тастады. Оның денесі мемлекеттік қызметкерлер тауып, моргқа жеткізді, онда олардың бірі оны анықтап, әйелі Жоанмен байланысқа шықты. Ол оның денесін алып, елден қашып кетер алдында жалпы зиратқа жасырын жерледі. 2015 жылдың шілдесінде, 42 жыл өткен соң, Чилидің бұрынғы әскери шенеуніктері оның өліміне кінәлі деп айыпталды. 2023 жылдың тамызында Чили соты жеті бұрынғы сарбазды айыптап, оларды 8 жылдан 25 жылға дейін түрмеге кесті, олардың жасы 73-тен 85-ке дейін болды.

Мәдени сілтемелер

Жоан Жара өмірінің қалған бөлігін Чилиде өткізді, ол 1994 жылдың 4 қазанында құрылған Виктор Жара қорын басқарды. Қордың мақсаты – Жараның еңбектерін насихаттау және жалғастыру. Ол Жараның өлімінен бұрын жазған өлеңін жариялады. Досының аяқ киіміне жасырылған қағазға жазылған өлеңнің атауы болмаған, бірақ ол көбінесе "Estadio Chile" (Чили стадионы, қазір Виктор Жара стадионы) деп танылады. 1973 жылдың 22 қыркүйегінде кеңес астрономы Николай Степанович Черных астероидті тапты, бастапқыда оны "SO2" деп атады, бірақ кейін "2644 Виктор Жара" деп өзгертті. 1975 жылы жарық көрген "Неруда үшін, Чили үшін" антологиясында "Чили әншісі" деген бөлім бар. 1975 жылы норвегиялық әнші Лиллебьёрн Нильсен "Byen med det store hjertet" альбомында оның қазасын еске алу үшін "Виктор Жара" әнін шығарды. Арло Гатри 1976 жылы шыққан "Амиго" альбомында "Виктор Жара" әнін жазды. 1977 жылы чилилік композитор Леон Шидловский Жараның естелігіне арнап "Misa Sine Nomine" (Аты жоқ месса) шығарды. Ол мессаның негізгі бөліктерін еврей тіліндегі Киелі кітап үзінділерімен, сондай-ақ түрлі заманауи авторлардың, оның ішінде композитордың өзінің мәтіндерімен үйлестірді. Бұл шығарма баяндаушы, 36 дауысқа дейінгі аралас хор, орган және соққы аспаптары үшін жазылған. The Clash тобының "Sandinista!" альбомындағы "Washington Bullets" әнінде мынадай қайырман бар: "Альендені және әскер келгенге дейінгі күндерді еске алыңдар. Сантьяго стадионындағы Виктор Жараны еске алыңдар".

1987 жылы U2 тобы "One Tree Hill" әніне "Жара әнін шырқады. Бір адамның қолында қару болғанымен, оның қаны жерден әлі де зарлап тұр" деген жолдарды қосты. 1989 жылы шотландтық рок-тобы Simple Minds "Street Fighting Years" әнін Жараға арнады. 1990 жылдардың соңында британдық актриса Эмма Томпсон Жара туралы фильм жасау үшін сценарий жазуға кірісті. Адам құқықтарын қорғаушы және Жараның жанкүйері болған Томпсон оның қазасын Чилидегі адам құқықтарының бұзылуының символы деп есептеді және оның өмірі мен өлімі туралы фильмнің хабардарлықты арттыратынына сенді. Фильмде Жара рөліне Антонио Бандерас, ал оның әйелі Джоан рөліне Томпсон тартылуы жоспарланған. 2004 жылы неміс металкор тобы Heaven Shall Burn "Antigone" альбомына Виктор Жараға құрмет көрсету үшін "The Weapon They Fear" әнін қосты. 2007 жылы Данияда 1917 жылы салынған балық аулау кемесі Жараның атымен аталып, әлеуметтік және мәдени шараларда жүзіп жүрді. Жүзбеген кезде ол Германияның Любек портындағы мұражайда орналасқан. 2008 жылы Calexico тобының "Carried to Dust" альбомы "Victor Jara's Hands" әнімен басталады. Ағылшын халық әншісі Рег Мёросс "Victor Jara" әнін жазды, ол оның 2010 жылғы "All This Longing" альбомына енді. Рори МакЛеодтың "Angry Love" альбомының атау әні Жара туралы. 2013 жылдың 3 маусымында Rolling Stone журналы жариялаған тізімде Жара "15 Rock & Roll Rebels" тізіміне енді, ол тізімдегі жалғыз латын американдық болды. 2020 жылы Уэльстің музыканты Джеймс Дин Брэдфилд (Manic Street Preachers тобы) Виктор Жараның өмірі мен өлімі туралы концептуалды альбом "Even in Exile" шығарды, әннің сөзін ақын Патрик Джонс жазды. Сол жылы Брэдфилд альбомға серік ретінде Виктор Жара туралы подкаст жариялады. 2021 жылдың 7 қыркүйегінде Эстасьон Сентраль муниципалитеті "Эквадор даңғылының" атауын "Виктор Жара даңғылы" деп өзгертуге келісім берді.