Хула аймағы: Израильдің солтүстік долинасы мен көлдерінің тарихы

Кіріспе

Солтүстік Израильдегі ауыл шаруашылығы ылғалды аймағы, Израильдегі аңғар.

Хула аңғары (‎, بحيرة الحولة) – Солтүстік Израильдегі ауыл шаруашылығы аймағы, мөлдір суы көп, бұрын Хула көлі болған, кейін құрғатылған. Бұл Африка, Еуропа және Азия арасындағы Ұлы Жартас аңғары арқылы көшіп өтетін құстардың маңызды тоқтау орны. Хула көлі мен оны қоршаған батпақтардың ішінде безгекке шақыратын масалар көбейтілгендіктен, 1950 жылдары құрғатылды. Кейін аңғардың кішкентай бөлігі дерлік жойылып бара жатқан экожүйені қайта жандандыру мақсатында қайта суланды. Қазір жыл сайын шамамен 500 миллион көшпенді құс Хула аңғары арқылы өтеді.

Этимология

Хула көлі тарихи түрде әртүрлі атаулармен белгілі болған. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырында яһуди-рим тарихшысы Флавий Иосиф оны Семехонит (Σημεχωνίτις) деп атады, Джон Лайтфут оны Самохонит деп жазды, ал Талмудта оны Сивхи теңізі/көлі (יַמָּהּ שֶׁל סִיבְכִי) деп атады. Екі атау да шамамен б.з.д. 1360 жылы ақкад тілінде жазылған Амарна хаттарында кездесетін Шамуна деген жер атымен байланыстырылады. Ғылыми әдебиеттерде кейде Мером сулары деп айтылады, бірақ бұл термин аңғардың батыс жағындағы бұлақтарды ғана білдіреді.

Тарих

1950 жылдардың басында кептіруден бұрын Хула көлі 12-14 шаршы километрге созылып, ұзын және кең болды. Ол жазда шамамен терең, қыста терең болды. Көлге ұқсас батпақты жерді бірнеше жылдық бұлақтармен толықтырды. Көл ерте заманнан-ақ адамдардың қоныстануына ықпал етті. Аңғардың оңтүстік жағындағы "Жақыптың қыздары көпірінің" жанынан палеолиттік археологиялық қалдықтар табылды. Алғашқы тұрақты қоныс, Энан (Маллаха), 9000-10000 жыл бұрын құрылған және аңғарда табылған. Хула аңғары Дамасктың ірі сауда орталығын Жерорта теңізінің шығыс жағалауымен және Египетпен байланыстыратын маңызды сауда жолындағы маңызды торап болды. Қола дәуірінде осы жолдың маңызды жерлерінде шамамен 4000 жыл бұрын Хазор және Лаиш қалалары салынған. Бір кезде бұл аймақ израильдіктердің бақылауына өтті, бірақ оны Тиглат Пилесер III (745-727 ж.б.д.) бастаған Жаңа Ассирия империясының әскерлері басып алып, тұрғындарын қуды. Киелі кітапта Ешуаның қанаандықтарды жеңген жері ретінде айтылған Мерум сулары, яғни аңғардағы көл жазылған. Эллинистік, римдік, византиялық және ерте араб кезеңдерінде (б.з.д. IV ғасырдан б.з. VIII ғасырына дейін) Хула аңғарындағы ауылдық қоныс үздірілген жоқ. Селеукидтер империясы кезінде көл жағасында Селеукия Самулиас қаласы құрылды. Дәстүрлі егіндерге күріш (эллинистік кезеңнен бастап), мақта және қант қамысы (636 жылы арабтар басып алғаннан кейін әкелген), сорго және жүгері (Америка ашылғаннан кейін әкелген) жатты. Су бұқалары VIII ғасырда сүтпен қамтамасыз етіп, жүк тасуға пайдаланылды. XIX ғасырда, көбінесе батпақты жер мен жай көлде, қазылған папирустардан үйлерін салған Гаваран бедуиндері тұрды. Виктория дәуірінің саяхатшысы Джон Макгрегор "Роб Рой" қайығымен Хула батпақтарында тұратын қара түсті бедуиндерге тұтқынға алынды. Ол осы аймақтың алғашқы қазіргі заманғы карталарын жасады. Малярияның таралуына байланысты өлім-жітім көрсеткіші өте жоғары болды. 1882 жылы бір саяхатшы бұл аймақтың "Сириядағы ең жақсы аң аулау жерлерінің бірі" екенін, онда "пантерлер, барс, аюлар, жабайы шошқалар, қасқырлар, түлкілер, шакалдар, гиеналар, қазылдар мен сусарлар" мекендейтінін жазды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық армия офицерлері бұл жерде құстарды аулау туралы жазды. 1908 жылы Осман үкіметі батпақты кептіруге француз фирмасына концессия берді, ол оны ливандық кәсіпкерлерге сатты. 1933 жылы британдық мандат кезінде сионистік Палестина жерін дамыту компаниясы мандатты үкіметтен осы концессияны алып, аймаққа ғылыми экспедициялар ұйымдастырған аңғарды кептіру және суландыру жоспарларын жасады. Хула аңғарындағы алғашқы заманауи еврей қонысы, көлдің батыс жағалауындағы Есуд ХаМаала 1883 жылы Бірінші Алия кезінде құрылды. 1948 жылы Хула аңғарында 35 ауыл болды – 12 еврей және 23 араб.

Prior to its drainage in the early 1950s, Lake Hula was long and wide, extending over 12 14 square kilometers. It was about deep in summer and deep in winter. The marsh like lake was fed by several perennial springs. The lake attracted human settlement from early prehistoric times. Paleolithic archaeological remains were found near the "Daughters of Jacob Bridge" at the southern end of the valley. The first permanent settlement, Enan (Mallaha), dates from 9,000–10,000 years ago and was discovered in the valley. The Hula Valley was a main junction on the important trade route connecting the large commercial centre of Damascus with the Eastern Mediterranean coast and Egypt. During the Bronze Age, the cities of Hazor and Laish were built at key locations on this route approximately 4,000 years ago. At some point, the area came under the control of the Israelites, until it was captured by the Neo Assyrian Empire's armies under Tiglath Pileser III (reigned 745–727 BC) and its inhabitants were driven away. The Bible records the Waters of Merom, a lake in the valley, as the site of a victory of Joshua over the Canaanites. Throughout the Hellenistic, Roman, Byzantine and early Arab periods (fourth century BCE to eighth centuries CE) rural settlement in the Hula Valley was uninterrupted. During the Seleucid Empire, the town Seleucia Samulias was founded on the lake shore. Traditional crops were rice (as early as the Hellenistic period), cotton and sugar cane (brought by the Arabs following their conquest in 636), sorghum and maize (brought after the discovery of the Americas). Water buffalo were introduced in the eighth century supplying milk and serving as beasts of burden. In the 19th century, the valley, mainly marshy ground and a shallow lake, was inhabited by Ghawaraneh Bedouin who wove matting from the papyrus with which they built their homes. John MacGregor, a Victorian adventurer, was captured with his boat, the "Rob Roy", by dark skinned Bedouin living in the Hula marshes. He was responsible for the first modern maps of the area. Mortality rates were very high due to the spread of malaria. In 1882, a traveler wrote that the region was "among the finest hunting grounds in Syria," home to "panthers, leopards, bears, wild boars, wolves, foxes, jackals, hyenas, gazelles and otters." During World War II, officers of the British Army wrote about hunting birds there. In 1908, the Ottoman government granted a concession to drain the marsh to a French firm, which sold it to Lebanese businessmen. In 1933, during the British Mandate, the Zionist Palestine Land Development Company was awarded this concession by the Mandatory government and drew up plans to drain and irrigate the valley which brought scientific expeditions to the area. The first modern Jewish settlement in the Hula Valley, Yesud HaMa'ala on the western shore of the lake, was established in 1883 during the First Aliyah. In 1948 there were 35 villages in the Hula Valley—12 Jewish and 23 Arab.

Климат

Хула аңғарының Жерорта теңіздік климаты бар, онда ыстық, құрғақ жаздар мен салқын, жаңбырлы қыстар басым. Алайда, екі тау тізбегінің арасында орналасқандықтан, жағалау аймақтарына қарағанда маусымдық және күндізгі температураның өзгеруі күрт болады. Аңғардың әртүрлі бөліктеріндегі жылдық жауын-шашын мөлшері әртүрлі, оңтүстігінде шамамен 400 миллиметр, ал солтүстігінде 800 миллиметрге дейін жетеді. Аңғардан бірнеше шақырым солтүстікке орналасқан Анти-Ливан тауларында 1500 миллиметрден астам жауын-шашын жауады, көбінесе қар түрінде. Бұл қар жер асты көздерін қоректендіреді, сондай-ақ Иордан өзенінің бастауларын – Хасбани, Баниас, Дан өзендерін және Эль Малаха арнасын құрайды. Бұлардың барлығы аңғар арқылы ағып өтеді және кезінде батпақтың салдарынан бір-бірінен ажырату қиын болған.

Сулы-жауынды жерлер

Г. Шумахер 1883 жылы аймаққа сапар шеккен кезде Хула аңғары туралы былай деп жазды:
Ар-эль-Хулех. Хуле көлінің батпақтарының бүкіл аймағы, қамыстың қалың өскен батпақты жер. Онда қырғауыл, жабайы үйрек, кескілең және көптеген басқа да құстар көптеп кездеседі, сондықтан аңшылар осы жерге жиі келеді, бірақ зиянды аурулардың қаупі болғандықтан жергілікті тұрғындар одан қашып жүреді.

Саздықты сумен тазарту

Еврей ұлттық қоры (ЕҰҚ) жүзеге асырған суды құрғату жұмыстары 1951 жылы басталып, 1958 жылы аяқталды. 1955 жылы Израиль үкіметі Джон Цукерманды Израильге кеңесші ретінде шақырды. Бұл екі негізгі инженерлік операция арқылы іске асырылды: Иордан өзенінің төменгі ағысын тереңдету және кеңейту; және Иордан өзенін аңғардың солтүстігінде бұрып әкететін екі жаңа қазылған шеткі канал. Судың құрғатылуы көлдің бірегей эндемикалық фаунасының жойылуына себеп болды, оның ішінде ципринид балығы Мирогрекс хуленсис немесе Хула бреймі, Оксиномехеилус галилей немесе Галилея тас лоасы және циклид балығы Тристрамелла интермедия немесе Хуланың қысқа жақты тристрамелласы. Ол кезде Израиль үшін үлкен ұлттық жетістік ретінде қарастырылса да, қазіргі заманғы экологиялық қозғалыстың пайда болуымен батпақты ауыл шаруашылығы жеріне айналдырудың маңызды салдары мен экожүйеге тигізген әсері, жиырмасыншы ғасырдың бірінші жартысында назарда болмаған нәрсе екені анық болды. Сол кездегі басты мәселелер – малярияны таратушы шыбындарды азайту және экономикалық өнімділікті арттыру болатын. 1963 жылы аңғардың оңтүстік-батысындағы қайта жаңартылған папирус батпақтың шағын (3,50 км²) аумағы елдің алғашқы табиғат қорығы ретінде бөлінді. Хуланың құрғатылуына байланысты туындаған алаңдаушылық Израильде Табиғатты қорғау қоғамын құруға түрткі болды. Хуланың суын құрғатудың артықшылықтары мен кемшіліктері болды. Химиялық тыңайтқыштармен ластанған су Ғалилея теңізіне ағызыла бастады, оның су сапасын нашарлатты. Табиғи жапырақтарынан айырылған топырақ аңғардағы күшті желмен шашырап кетті, ал құрғатылған батпақтың торбы өздігінен тұтанып, сөндіруге қиын болған жер астындағы өрттерге әкелді. Хула табиғат қорығы Рамсар сулы алқаптар конвенциясында халықаралық маңызы бар сулы жер ретінде тізімделген.

Хула көлінің саябағы

Хула көлі паркі (אגמון החולה) Хула аңғарының оңтүстік бөлігінде, табиғи қорықтан солтүстікке қарай және одан ерекшелене орналасқан. Ол JNF қайта жаңарту жобасының бөлігі ретінде құрылды. 1990 жылдардың басында, қатты жаңбырдың салдарынан аңғардың бір бөлігі қайта суға батты. Айналасындағы аумақты дамыту және су басқан жерді өзгеріссіз қалдыру туралы шешім қабылданды. Жаңа орын күз және көктем маусымдарында мыңдаған көшпенді құстарға екінші үй болды. Көлдің ауданы бір шаршы километрді құрайды және құстардың ұя салу үшін пайдаланатын аралдармен тізілген. Ол Еуропадан Африкаға және кері бағытта ұшып өтетін көшпенді құстар үшін маңызды тоқтау орнына, сондай-ақ құстарды қадағалауға тамаша орынға айналды. 2011 жылы израильдік орнитологтар Хула көлінің әр жылғы қыста Финляндиядан Эфиопияға көшіп келетін ондаған мың журавльдің тоқтау пункты екенін растады. Израильде фермерлер олар көл маңындағы егістерге зиян келтірмеу үшін оларға тамақ береді.

Құстардың маңызды аймағы

Табиғат қорығын қоса алғанда, солтүстік Хула алқабының 24000 гектары BirdLife International ұйымы тарапынан маңызды құстар аймағы (IBA) деп танылды, себебі ол көптеген құс түрлерінің, әсіресе жыртқыштар мен су құстарының, мекендеу ортасы болып табылады – олар тұрақты түрғындар, қысқы қонақтар немесе көшпенді құстар ретінде кездеседі. Олардың ішінде мраморлы үйректері, кіші қара қаз, әлеуметтік торғайлар, еуропалық бал арасы құсы, үлкен және кіші дақылды бүркіттер, шығыс императорлық бүркіт, Левант сұңқары, кіші сұңқарлар және Өлі теңіз торғайлары бар.

Хула боялған бақаның қайтарылуы

2011 жылдың қараша айында Хахула саябағының патрульшілеріне Хула боялған бақасы қайта оралып келді. Бұл бақа 1996 жылдан бері IUCN ұйымы батпақты құрғату салдарынан жойылған деп есептелген еді. Израиль табиғат және саябақтар басқармасы осы оқиғаны растады. Алғашқы бір данасы табылғаннан кейін кем дегенде он данаға жуық бақа табылған, барлығы да сол аймақта. Осыған байланысты IUCN бұл түрді аса қауіпті түрлер тізіміне қосты.

Археология

2009 жылы археологиялық қазбалар көрсеткендей, бұл аймақты мекендеген гоминидтер Хула көлінің балықтарын пайдаланған. Гешер Бенот Яаков (ГБЯ) археологиялық ескерткішінен табылған балық қаңқаларының талдауы, олардың мысық, тилапия және сазан сияқты түрлі балықтарды қолданғанын көрсетті. Кейбір сазандардың ұзындығы бір метрден де асып кеткен. Сонымен қатар, от жағуға және жаңғақтарды қақпақтап ашуға арналған құралдар да табылды.

Мәдени сілтемелер

2007 жылдың желтоқсан айында Израиль Хула табиғи қорығын бейнелейтін үш маркадан тұратын жиынтық шығарды.