Кіріспе
Араба / Араба (وادي عربة) немесе Арава / Арава (הָעֲרָבָה) – Негев шөлінде, Өлі теңіз алқабының оңтүстігінде орналасқан, Израиль мен Иордания арасындағы шекараның бір бөлігін құрайтын, шамалы ғана анықталған географиялық аймақ. Бұл терминнің 20-ғасырдың басына дейін қолданылған ескі мағынасы, бүгінде Иордан жарық аңғары деп аталатын жердің толық ұзындығын қамтыды – ол Галилея теңізінің оңтүстік жағынан Қызыл теңіздің Ақаба шығанағының солтүстік жағына дейін солтүстік-оңтүстік бағытта созылады. Бұл аймаққа Галилея теңізі мен Өлі теңіз арасындағы Иордан өзені аңғары, Өлі теңіздің өзі және қазіргі кезде Арава аңғары деп белгілі жерлер де кіретін. Бүгінде бұл термин тек оңтүстік бөлігін ғана білдіреді.
The Arabah/Araba (وادي عربة) or Aravah/Arava (הָעֲרָבָה) is a loosely defined geographic area in the Negev Desert, south of the Dead Sea basin, which forms part of the border between Israel to the west and Jordan to the east. The old meaning, which was in use up to around the early 20th century, covered almost the entire length of what today is called the Jordan Rift Valley, running in a north–south orientation between the southern end of the Sea of Galilee and the northern tip of the Gulf of Aqaba of the Red Sea at Aqaba–Eilat. This included the Jordan River Valley between the Sea of Galilee and the Dead Sea, the Dead Sea itself, and what today is commonly called the Arava Valley. The contemporary use of the term is restricted to this southern section alone.
География
Араба Ақаба шығанағынан Өлі теңіздің оңтүстік жағалауына дейін созылады. Топографиялық тұрғыдан аймақ үш бөлікке бөлінеді. Ақаба шығанағынан солтүстікке қарай жер біртіндеп көтеріліп, белгілі бір қашықтықта теңіз деңгейінен жоғары биіктікке жетеді, бұл Өлі теңіз бен Қызыл теңіз арасындағы суайырық шекарасын көрсетеді. Осы жотадан жер келесі аралықта солтүстікке қарай жеңіл еңіспен Өлі теңіздің оңтүстігіне дейін төмендейді. Соңғы бөлігінде Араба тік құлдырап, теңіз деңгейінен төмен орналасқан Өлі теңізге жетеді. Араба түрлі-түсті жартастар мен тік шыңды тауларымен әдемі көрініс береді. Оңтүстік Араба ыстық, құрғақ және жаңбыр аз жауатын аймақ.
Флора мен фауна
Арава аңғарында көптеген флора мен фауна түрлері бар. Атап айтқанда, қарақұйрық (Caracal caracal) аңғардың саванна аймақтарында табалады.
Құстардың маңызды аймақтары
Солтүстік Арава алқабының бір бөлігі, солтүстіктегі Неот Хакикар табиғи қорығынан оңтүстіктегі Хазева және Шезаф табиғи қорығына дейін, BirdLife International ұйымы тарапынан маңызды құс аймағы (IBA) ретінде танылды, себебі ол тұрақты және көшпенді құс түрлерінің популяциясын қамтиды, соның ішінде құм қазғырлары, ақбас үйректер, қара журавльдер, қара және ақ лелектер, еуропалық қалақұстар, қамыс құстарлары, қара қанатты сүйреушілер, шөлді сұр құстар, қанатты бүркіттер, Левант сұңқары, күйді сұңқарлар, Арабия торғайлары және сүрегі, Тристрам жұлдыздары, қапталды торғайлар және Өлі теңіз торғайлары. Бұдан әрі, оңтүстік Арава алқабының оңтүстік бөлігі, солтүстіктегі Йотватадан оңтүстіктегі Акаба шығанағына дейін, алқаптың батыс (Израиль) жартысы мен Эйлат тауларының қырқасын қоса алғанда, IBA ретінде танылды, қосымша маңызды түрлері Лихтенштейннің құмторғайы, сұр балуандар, үлкен ақ пеликандар, жұқа мұрынды шағалалар, батпақты құмғайы, қара қанатты пратинкольдер, ақ көзді шаяндар, ақ қанатты терндер, ақбас сұңқарлар, еуропалық бал құздар, мысырлық бүркіттер, шығыс императорлық бүркіттер, кіші кестрлер, линнерлер, Арабия торғайлары, Синайдың қызғылт торғайлары және күміс түсті торғайлар. Оңтүстік Арава алқабының шығыс (Иордания) жағында сәйкес келетін Уди Араба IBA орналасқан, ұзындығы шамамен, еніне дейін. Бұл жерде тіркелген қосымша түр – өте аз сандағы сезімтал Маккуиннің құрлысы.
Қола және темір дәуірі; Набатей дәуірі
Қола және темір дәуірінде Арава мыс өндіру орталығы болды. Еврей Библиясында Сүлеймен патшаның осы аймақта кен орындары болғандығы хабарланады. Ашалим жеріндегі мыс кендері оның б.з.б. 10 ғасырындағы билігінен бұрын пайда болған. Араба, әсіресе оның шығыс бөлігі, эдомдықтардың (грек және рим дәуірінде "идумеялықтар" деп аталған) мемлекетіне кірген. Кейін шығыс Арабаны Петра қаласын салған набаттар биледі.
Археология: Едом патшалығы
Едомның библиялық патшалығының бар екендігі 2019 жылы Ерез Бен Йосеф пен Том Леви басқаратын археологтар тобымен дәлелденді, олар «үзілісті тепе-теңдік» әдістемесін қолданды. Археологтар негізінен Иорданияның Арава аңғарындағы Тимна және Файнан аңғарларынан алынған, б.з.д. 1300–800 жылдарға жататын мыс үлгілерін зерттеді. Талдау нәтижелеріне сәйкес, зерттеушілер 10 ғасырда Иерусалимге шабуыл жасаған Мысыр перғауыны Шошенк I (Библиядағы "Шишак") аймақты жойған емес, керісінше сауданы және мыс өндірісін дамытқан деген қорытындыға келді. Тель-Авив университетінің профессоры Бен Йосеф: «Біздің жаңа жаңалығымыз көптеген археологтардың Аравада тайпалардың бейресми одағы болған деген пікіріне қарсы келеді және бұл жерде едомдық патшалық болғандығы туралы библиялық әңгімемен сәйкес келеді».
Израиль мен Иордания, ХХ-ХХІ ғасырлар.
Израиль-Иордания бейбіт келісімі 1994 жылғы 26 қазанда Аравада қол қойылды. Иордания мен Израиль үкіметтері аймақтың дамуын қолдап келеді. Қызыл теңізден Өлі теңізге арна арқылы теңіз суын жеткізу жоспары бар (Қызыл-Өлі теңіздер арнасы), ол Араба бойымен өтеді. Бұл (ұзақ жылдар бойы жоспарланған) жоба бұрын Иордания мен Израиль арасындағы дау тудырған, бірақ жақында жоба Иордания тарапынан салынатыны туралы келісімге қол жеткізілді.
Демография
Израиль халқының саны 52 000 адамды құрайды, оның 47 500-і Эйлатта (2021 жылы 52 753) тұрады, ал 5 000-нан астам адам Эйлаттың солтүстігіндегі 20 шағын елді мекенде тұрады, олардың ең ірісі – Йотвата, халқы 2019 жылы 717 адамды (2021 жылы 735 адамды) құрады. Эйлат қала, ал қалған елді мекендер – кибуц, мошав және қауымдық елді мекендер түріндегі коммуналдық елді мекендер.
Жергілікті жерлер
Төменде Арава аймағындағы Израиль елді мекендерінің солтүстіктен оңтүстікке қарай тізімі келтірілген. Олар бір қалалық кеңес – Эйлатқа және үш аймақтық кеңес құрамына кіреді: Тамар (а), Орталық Арава (б) және Хевел Эйлот (с) – барлығы Оңтүстік округтің бөлігі.
Демография
Облыстағы жалпы иорданиялық халық саны 103 000, оның 96 000-ы Акабада тұрады (2021 жылғы мәлімет бойынша 95 048). 2004 жылы Иорданияның Уди-Араба әкімшілік аймағының халқы 6775 адамды құрады. Иордания тарапындағы сегіз елді мекенді бес ірі бедуин тайпасы құрайды: Әл-Сәидиин (السعيديين), Әл-Ихеват (الإحيوات), Әл-Аммарин/Амарин (العمارين; палестиналық бедуиндерді де қараңыз), Әл-Рашаиде/Рашайде (الرشايدة; палестиналық бедуиндерді де қараңыз) және Әл-Азазме (العزازمة), сондай-ақ кішігірім тайпалар – Әл-Осеифат (العصيفات), Әл-Раважфе (الرواجفة), Әл-Манаджа (المناجعة) және Әл-Марзақа (المرزقة) және тағы да басқалары. Осы Араба аймағының тұрғындарының негізгі экономикалық қызметтері қой шаруашылығы, егіншілік, қолөнер және Иордания армиясында қызмет ету болып табылады.
Көрнекті орындар
Тимна аңғарының саябағы ежелгі тасқа қашалған суреттерімен, әлемдегі ең көне мыс кендерінің бірімен және "Сүлеймен патшаның бағаналары" деп аталатын күрделі жартаспен ерекшеленеді. Иордания тарапында тау шаруалары, саяхатшылар, кемпинг жасаушылар мен табиғатты жақсы көретіндер арасында танымал Уди-Рум орналасқан. Иорданияның Вади Фейнан мыс кен аймағында, батыстағы Тимна аңғарымен байланысты Khirbat en Nahas орналасқан. 2005 жылы Корольдік табиғатты қорғау қоғамы Вади Фейнанда Фейнан экологикалық үйін ашты.