Кіріспе

Израильдегі тұщы сулы көл Ғалилея теңізі (Жудео-Арамей тілінде: יַמּא דטבריא, גִּנֵּיסַר, بحيرة طبريا), сондай-ақ Тиберия көлі немесе Киннерет деп аталады, Израильдегі тұщы сулы көл. Бұл Жер бетіндегі ең төменгі тұщы сулы көл және әлемдегі ең төменгі екінші көл (өлі теңізден кейін, тұзды көл), теңіз деңгейінен төмен жатқан деңгейде. Оның айналасы шамамен километр, ұзындығы шамамен километр, ал ені километр. Оның ауданы толыққанда шамамен километр квадрат метрді құрайды, ал ең терең жері шамамен метр. Көл ішінара жер асты көздерімен толығады, бірақ оның негізгі көзі – Иордан өзені, ол солтүстіктен оңтүстікке қарай ағып өтеді және Дегания бөгеті арқылы көлден шығады.

География

Ғалилея теңізі Израильдің солтүстік-шығысында, Голан қабырғалары мен Ғалилея аймағы арасында, Африка және Арабия плиталарының айырылуынан пайда болған Иордан жарық аңғарында орналасқан. Осының салдарынан, аймақ жер сілкінісіне бейім, және бұрынғыда вулканизм белсенді болған. Бұл Ғалилеяның геологиясын құрайтын базальт және басқа да жанартаулық тау жыныстарының көптігінен анық көрінеді.

Аттар

Өткеннен бері көлге әр түрлі атаулар беріліп келеді, әдетте оның жағалауындағы үстемдік құратын елді мекенге байланысты. Қалалардың тағдыры өзгерген сайын көлдің атауы да өзгерді. Қазіргі еврей атауы Кинерет, еврей Киелі кітабынан алынған, онда ол «Кинерет теңізі» ретінде кездеседі және , және жазылады כנרות «Кинерот» еврейше. Бұл атау сондай-ақ Угарит жазбаларында, Ахат эпосында да кездеседі. Бір қала атауы ретінде Кинерет «қоршалған қалалар» тізіміне енгізілген. Көпшілік арасында Кинерет атауының еврей сөзі «киннор» («арпа» немесе «лира») сөзінен шыққан болуы мүмкін деген пікір бар, себебі көлдің пішіні соған ұқсайды. Алайда, ғалымдардың пікірінше, атаудың шығу тегі Tell el 'Oreimeh-де қазба жұмыстары жүргізілген маңызды қола және темір дәуіріндегі Киннерет қаласынан бастау алады. Киннерет қаласы судың атын алған болуы мүмкін, ал керісінше емес, және қала атауының шығу тегі туралы ешқандай дәлел жоқ. Ескі және Жаңа өсиеттердің барлық авторлары «теңіз» терминін қолданады (иврит тілінде יָם yam, грек тілінде θάλασσα), Луканы қоспағанда, ол оны «Геннесарет көлі» деп атайды, грек тілінен λίμνη Γεννησαρέτ (limnē Gennēsaret), Истонның (1897) сөзімен айтқанда «Киннереттің грекшеленген түрі». Басқа этимологиялық түсіндірмелер үшін Галилея бетіне қараңыз. Бабыл Талмуды және Иосиф Флавий теңізге «Гиносар теңізі» деген ат қояды, оның батыс жағында жатқан шағын, құнарлы Гиносар жазылымынан шыққан. Гиносар – «Киннереттен» шыққан тағы бір атау. Тиберия теңізі – римдік мәтіндерде және Иерусалим Талмудында айтылған атау, ол араб тілінде (بحيرة طبريا) «Тиберия көлі» деп қабылданды. Омейядтар кезеңінен бастап мамлюк дәуіріне дейін көл араб тілінде Бахр әл-Миня, «Миня теңізі» деп аталды, Омейядтардың қаср кешенінің құлдарынан кейін аталған, оның қиратындары әлі де Khirbat al Minya-да көрініп тұр. Ортағасырлық парсы және араб ғалымдары Әл Баладури, Әл Табари және Ибн Катир осы атауды қолданды.

Тарихқа дейінгі дәуір

1989 жылы оңтүстік жағында су астында аңшы-жинаушылардың қалдықтары табылған. Охалода саз үйлердің іздері табылды. Көлдің шығысында орналасқан Нахал Эйн Гевте Натуф дәуірінің кейінгі кезеңіне жататын ауыл бар. Бұл орын Неолит революциясынан бұрынғы кезден әлемдегі тұрақты адам қоныстарындағы ең алғашқыларының бірі деп есептеледі.

Эллиндік және римдік кезеңдер

Ғалилея теңізі ежелгі Виа-Марис жолының бойында орналасқан, ол Египетті солтүстік империялармен байланыстырған. Гректер, хасмонейлер және римдіктер көлде Гиппос және Тиберияны қоса, гүлденген қалалар мен елді мекендер құрды. Сол кездегі римдік-иудей тарихшысы Флавий Иосиф осы аймаққа настолько таңғалғандықтан, "Бұл жерді Табиғаттың құштарлығы деп атауға болады" деп жазды; ол сонымен қатар сол кезде 230 қайық көлде тұрақты түрде жұмыс істеген, дамыған балық аулау өнеркәсібі туралы хабарлады. 1986 жылы археологтар осындай қайықты, "Исаның қайығы" деп аталғанды тауып алды. Жаңа өсиетте Исаның миссиясының көп бөлігі Ғалилея теңізінің жағалауында өтті. Сол кезде көлдің айналасында елді мекендер мен ауылдар үздіксіз дамып, кемелермен сауда мен жол жүру өте көп болды. Марк (1:14–20), Матай (4:18–22) және Лука (5:1–11) сияқты Синоптық Інжілдер Исаның Киннерет жағалауынан төрт апостолын қалай шақырғанын баяндайды: балықшылар Шимон және оның інісі Андрея, сондай-ақ Жақия мен Яков ағайындылары. Исаның атақты уағыздарының бірі – Таудағы уағыз, Киннеретке қарап тұрған төбеде айтылған деп есептеледі. Оның көптеген кереметтері осы жерде болды деп айтылады, оның ішінде су үстінде жүруі, дауылды тоқтатуы, шәкірттерімен керемет балық аулауы және бес мың адамды тойдыруы (Табғада). Жоханның Інжілінде Исаның қайта тірілгеннен кейінгі үшінші рет шәкірттеріне көрінуі теңізде болды (Жохан 21). 135 жылы Бар-Кохба көтерілісі басылды, ол яһуди-рим соғыстарының бір бөлігі болды. Римдіктер жауап ретінде яһудилердің Иерусалимге кіруіне тыйым салды. Яһуди мәдениеті мен білімінің орталығы Ғалилея және Киннерет аймағына, әсіресе Тиберияға көшті. Осы аймақта Иерусалим Талмуды жинақталды.

Орта ғасырлар

Византиялықтар бақылауын жойғанда және аймақ Омейяд халифаты мен одан кейінгі ислам империяларының билігіне өткенде, Ғалилея теңізінің маңызы азайды. Омейяд халифасы әл-Уалид I (705–715 жж.) тұсында көл жағасында Миния сарайы салынды. Тибериядан басқа, аймақтағы маңызды қалалар мен елді мекендер біртіндеп тасталып қалды. 1187 жылы Сұлтан Саладин Хатин шайқасында Иерусалим Крестонос корольдығының әскерлерін жеңіп, крестоносшыларды Ғалилея теңізінің құнды тәзі суынан үзіп тастады. Көл Осман империясының алғашқы кезеңінде көп маңызға ие болған жоқ. 16 ғасырда Тибериядағы еврей қауымы қайта жанданды, бірақ 1660 жылы қала қирағанға дейін оның саны азайды. 18 ғасырдың басында Тиберияны Захир әл-Умар қайта құрды, осылайша ол Ғалилеядағы билігінің орталығына айналды және еврей қауымы да қайта жанданды.

ХХ ғасырдың басында

1908 жылы еврей пионерлері Киннерет фермасын көлге жақын орналасқан Мошават Киннеретпен бір уақытта құрды. Ферма еврей иммигранттарын қазіргі заманғы шаруашылыққа оқытты. Оқу фермасындағы жастар тобы 1909–1910 жылдары алғашқы кибуц саналатын Квуцат Деганияны құрды, тағы бір тобы 1913 жылы Квуцат Киннеретті, ал тағы бірі 1921 жылы алғашқы нағыз кибуц – Эйн Хародты құрды. Осы жылы фермада оқыған топтардың бірі бірінші мошав, Нахалалды да құрды. Киннерет фермасы төңірегіндегі еврей елді мекендері ертедегі сионизмнің кибуц мәдениетінің алғашқы ошағы болып саналады. Квуцат Киннерет – Наоми Шемердің туған жері, ол Киннерет зиратында Рейчелдің қабірінің жанына жерленген – екеуі де елге танымал ақындар. 1917 жылы британдықтар Осман түрік әскерлерін жеңіп, Палестинаны бақылауға алды, ал Франция Сирияны бақылауға алды. Осман империясының территориясын Британия мен Франция арасында бөлісу кезінде Британия Палестинаны, Франция Сирияны өз бақылауында ұстайтын болады деп келісілді. Алайда, одақтастар Палестина мен Сирияның француз мандаты арасындағы шекараны белгілеуге міндетті болды. 1920 жылғы желтоқсандағы франко-британдық шекаралық келісімде шекара көлдің ортасынан жүргізілді деп көрсетілді. Бірақ 1920 жылғы келісім бойынша құрылған комиссия шекараны қайта сызып белгіледі. Сионистік қозғалыс француздар мен британдықтардан шекараны белгілеу кезінде Палестинаға мүмкіндігінше көп су көздерін беруді талап етті. Палестинаның жоғарғы комиссары Герберт Сэмюэл Ғалилея теңізінің толық бақылауын алуды көздеді. Келіссөздер нәтижесінде Ғалилея теңізінің толық аумағы, Иордан өзенінің екі жағасы, Хула көлі, Дан бұлағы және Ярмук өзенінің бір бөлігі Палестина территориясына қосылды. 1923 жылы бекітілген соңғы шекара көлдің солтүстік-шығыс жағалауы бойында 10 метрлік жолақпен өтіп, Сирияны (Дамаск мемлекеті) көлден бөліп тастады. Британдық-француздық келісімінде Сирия халқының Иордан өзенінің суларын пайдалану құқықтары сақталуы керек екені; Сирия үкіметі Тиберия көліндегі Семахта жаңа айлақ салуға немесе қолданыстағы айлақты бірлесіп пайдалануға құқылы екені; Тиберия көліндегі және Семахтағы түсіру платформасы арасында тасымалданатын адамдар мен тауарлар кедендік ережелерге бағынбауы керек екені, ал Сирия үкіметі аталған түсіру платформасына кіруге құқылы екені; Сирия мен Ливан халқы Хула, Тиберия көлдері мен Иордан өзенінде балық аулау және кеме қатынасы бойынша бірдей құқықтарға ие болады, ал Палестина үкіметі көлдерді күзетуге жауапты болады.

Израиль мемлекеті

1948 жылғы 15 мамырда Сирия жаңадан құрылған Израиль мемлекетіне шабуыл жасап, Галилея теңізінің жағалауындағы аумақтарды басып алды. 1949 жылғы Израиль мен Сирия арасындағы келісім бойынша Сирия Галилея теңізінің солтүстік-шығыс жағалауын басып алды. Бірақ келісімде бұл атырау сызығының болашақ аумақтық шешімдерге ешқандай қатысы жоқ екені нақты айтылған. Сирия 1967 жылғы араб-израиль соғысына дейін көлдің солтүстік-шығыс жағалауын өз бақылауында ұстады. 1950 жылдары Израиль елдің суға деген қажеттілігі артып келе жатқандықтан, Киннеретті елдің қалған су жүйесімен байланыстыру үшін Ұлттық су тасымалдаушы жобасын жасады. Бұл тасымалдаушы 1964 жылы құрылысын аяқтады. Араб лигасы Иордан өзенінің бастауынан суды бұру жоспарымен Израильдің жоспарына қарсы болды, бұл Иордан бассейнінде саяси және кейде қарулы қақтығыстарға себеп болды.

Геология

Бұл көл Сирия-Африка жарақатының солтүстік бөлігіндегі Иордан аңғарының ортасында орналасқан. Аймақтың геологиялық құрылымын тектоникалық қозғалыстардың бірнеше бағыттары сипаттайды, олар Сирия-Африка жарақатының бүкіл аймағына тән үлгілерді көрсетеді: шамамен 20 миллион жыл бұрын басталған солтүстік-оңтүстік бағытты қозғалыстар; шығыс-батыс бағытты созу қозғалыстары, ол кейінірек, плейстоценнің басында (шамамен 1,8 миллион жыл бұрын) басталды және көл аймағының шөгуіне әкелді. Солтүстік-оңтүстік бағытты көлденең жылжулар мен аймақтың шөгуі нәтижесінде асимметриялық түбі бар көл пайда болды – шығысында тік, батысында көлбеу. Галилея теңізінің оңтүстік бөлігінде көл шөгінділерімен жабылған су асты жартасы бар. Бұл жартас батыс жағында жақсы көрінеді, ал шығыс жағында солтүстік-оңтүстік бағытты көлденең қозғалыстардың әсерінен нашар көрінеді. Қазіргі Галилея теңізінен бұрын Лисан көлі болған, ол солтүстік Галилея теңізінен оңтүстіктегі Хацеваға дейін, қазіргі көлдің ең оңтүстік нүктесінен де әлдеқайда ұзаққа созылған. Лисан көлінен бұрын Овадия көлі болған, ол әлдеқайда кішкентай тұщы сулы көл. Кинерет көлі қазіргі түрінде 20 000 жылдан ертерек уақытта, тектоникалық шөгу және Лисан көлінің тартылуы нәтижесінде пайда болды.

Археология

1986 жылы Ғалилея теңізінің солтүстік-батыс жағалауында су деңгейі төмендеген кезде Ежелгі Ғалилея қайығы, басқаша айтқанда Исаның қайығы табылды. Бұл біздің заманымыздың 1-ші ғасырындағы балық аулау қайығы. Қайықты Иса мен оның шәкірттеріне тікелей байланыстыратын дәлел болмаса да, ол Иса мен оның шәкірттерінің, олардың кейбіреулері балықшылар болған, пайдаланған қайықтардың үлгісі болуы мүмкін. 2003 жылы жүргізілген әдеттегі сонарлық сканерлеу (нәтижелері 2013 жылы жарияланды) кезінде археологтар зор конус тәрізді тас құрылысты тапты. Диаметрі шамамен 70 метр болатын бұл құрылыс тас пен жартастан тұрғызылған. Бұл қираған орынның жасы 2000-12000 жыл аралығында деп есептеледі және ол су астында орналасқан. Ескерткіштің салмағы 60 000 тоннадан асады. Зерттеушілер бұл орынның Еуропадағы ертедегі зираттарға ұқсас екенін және қола дәуірінің басында салынған болуы мүмкін екенін айтады. 2018 жылдың ақпан айында археологтар грек жазулары бар жеті мозаика тапты. Батыс Ғалилеяда табылған ең ұзын жазулардың бірі бес метрге созылып, ол қайырымдастық жасағандардың есімдерін, сондай-ақ 445 жылы Тир епископы болған Ириней сияқты шіркеу басшыларының есімдері мен лауазымдарын көрсетеді. Тағы бір мозаикада әйелдің шіркеу құрылысына қайырымдастық жасағаны айтылған. Бұл жазуда аймақта алғаш рет әйел донордың аты аталған.

Су деңгейі

Су деңгейі бақыланады және реттеледі. Ескерту үш деңгейде беріледі: жоғарғы қызыл сызық, теңіз деңгейінен төмен (BSL), онда жағалаудағы құрылыстар су басу қаупіне ұшырай бастайды. Төменгі қызыл сызық, BSL, онда сорғылау тоқтатылуы керек. Қара (төменгі деңгей) сызық, BSL, қайтарымсыз зақымдану болатын деңгей. Ғалилея теңізінің су деңгейін күнделікті бақылау 1969 жылы басталды, содан бері тіркелген ең төменгі деңгей 2001 жылдың қарашасында болды, ол бүгінде теңіз деңгейінен 214,87 метр төмендегі «қара сызық» құрайды (бірақ 20 ғасырдың басындағы құрғақшылықтар кезінде су деңгейі қазіргі қара сызықтан да төмен болған деген болжам бар). Израиль үкіметі су деңгейін бақылап, нәтижелерін күн сайын жариялайды. Израиль, Ливан және Иорданияда су сұранысының өсуі, сондай-ақ құрғақ қыстар көлдегі жағдайды ушықтырып, су деңгейінің кейде қауіпті деңгейге дейін төмендеуіне әкеп соқты. Ғалилея теңізі көлдің астындағы тұзды су бұлақтарының тұздануынан қайталанбас зақымдану қаупіне тап болып отыр, ал тұщы судың салмағы оларды тежеп тұрады. 2018 жылға дейін бес жылдық құрғақшылықтан кейін Ғалилея теңізінің қара сызыққа жақындауы күтілді. 2018 жылдың ақпан айында Тиберия қаласы Ғалилея теңізінен келетін суды тазарту үшін тұзсыздандыру стансасын сұрады және қалаға жаңа су көзін талап етті. 2018 жылдың наурызы 1927 жылдан бері көлге түскен су мөлшерінің ең төменгі көрсеткіші болды. 2018 жылдың қыркүйегінде Израильдің энергетика және су министрлігі Жерорта теңізінен тұзсыздандырылған суды Ғалилея теңізіне туннель арқылы құю жобасын жариялады. Туннель Израильдегі осындай құрылыстардың ең ірісі болып күтілуде, ол Жерорта теңізінен алынған тұзсыздандырылған судың жартысын тасымалдап, жылына 300-500 миллион текше метр суды жеткізе алады. Жобаның құны бес миллиард шекелге бағаланады. 2018-2019 жылдардағы жаңбырлы маусымның басынан бері Ғалилея теңізінің деңгейі айтарлықтай көтерілді. Экологиялық тұрғыдан қауіпті −214,4 м қара сызыққа жақын болғаннан кейін, 2020 жылдың сәуір айына қарай жоғарғы қызыл сызықтың астына көтерілді, бұл ауа райының жақсаруы мен сорғылаудың күрт азаюының нәтижесі.

Суды пайдалану

1964 жылы салынған Израильдің Ұлттық су тасымалдаушысы көлден суды Израильдің халқы шоғырланған орталықтарына жеткізеді және бұрын елдің ішу суының көп бөлігін қамтамасыз еткен. 2016 жылы көл Израильдің ішу суы қажеттілігінің шамамен 10 пайызын өтеді. 1964 жылы Сирия Ғалилея теңізіне су ағынын тоқтатып, көлге су келуін күрт азайтатын Бас суды бұру жоспарын іске асыруға тырысты. Бұл жоба және Израильдің 1965 жылы осы әрекеттерді тоқтатуға жасаған тытысы 1967 жылғы Алты күндік соғысқа дейін аймақтық шиеленісті күшейтті. Соғыс барысында Израиль Ғалилея теңізіне су жеткізетін көздері бар Голан биіктігін басып алды. 2010 жылдардың ортасына дейін жыл сайын Ұлттық су тасымалдаушы арқылы шамамен 24 миллион тонна су тасымалданды. Израиль-Иордания бейбіт шартының талаптарына сәйкес, Израиль жыл сайын көлден Иорданияға белгілі бір көлемде су жеткізеді. Соңғы жылдары Израиль үкіметі елде суды сақтау, қайта қалпына келтіру және тұзсыздандыру инфрақұрылымына үлкен инвестиция жасады. Бұл оған көлден алынатын су мөлшерін айтарлықтай азайтуға, экологиялық ортаны қалпына келтіруге және жақсартуға, сондай-ақ 1998 жылдан бері көлдің су алабына әсер етіп келген жүздеген жылдардағы ең ауыр құрғақшылық жағдайларына жауап беруге мүмкіндік берді. Сондықтан 2016 жылы Израильдің ішкі тұтынуы үшін көлден шамамен аз көлемде су алынады деп күтілді, бұл алдыңғы онжылдықтарда алынған су көлемінің аз бөлігі. 2011 жылдың сәуір айында Израиль Ғалилеяда 64 шақырымдық «Иса жолы» деп аталатын христиан паломниктері үшін жаяу серуен жолын ашты. Бұл жол Иса мен оның шәкірттерінің өмірімен байланысты маңызды орындарды байланыстыратын жаяу жолдар, жолдар және велосипед жолдарының желісін қамтиды. Жол Ғалилея теңізінің жағасындағы Қапарнаумда аяқталады, онда Иса өзінің үйретіктерін жеткізген. Тағы бір маңызды тартымдылық – Ғалилея теңізінің суы Иордан өзеніне құятын жер, онда әлемнің түкпір-түкпірінен келген мыңдаған паломниктер жыл сайын крещениеден өтеді. Израильдегі ең танымал ашық суда жүзу жарысы – Киннерет өткелі, жыл сайын қыркүйек айында өткізіледі және мыңдаған жүзушілерді бәсекелестік және ойын-сауық жарыстарына тартады. Туристер Лавнун жағажайында «Рафсодия» деп аталатын салдар жасауға да қатысады. Мұнда әртүрлі жастағы адамдар бірлесіп қолдарымен сал жасап, содан кейін осы салмен теңізді кесіп өтеді. Басқа экономикалық қызметтерге көлде балық аулау және ауыл шаруашылығы, әсіресе банан, құрма, манго, жүзім және зәйтүн шаруашылығы кіреді, олар көлді қоршаған өнімді белдеуде өседі. Османдық кезеңде салынған Түрік авиаторларының ескерткіші көл жағасындағы Хаон кибуцының жанында орналасқан. Бұл ескерткіш Иерусалимге жол бойы құлаған түрік ұшқыштарының құрметіне орнатылған.

Экология

Ғалилея теңізінің жылы сулары әртүрлі өсімдік және жануарлар әлеміне қоректенуге мүмкіндік береді, олар екі мың жылдан бері маңызды балық шаруашылығын қолдап келеді. Жергілікті флораға жағалаудың көп бөлігінде кездесетін әртүрлі қамыстар мен фитопланктон жатады. Жануарлар әлеміне зоопланктон, бентос және Mirogrex terraesanctae сияқты бірнеше балық түрлері кіреді. Жергілікті балықшылар төрт түрлі балықты атайды: "مشط musht" (тилапия); сардин (Kinneret bleak, Mirogrex terraesanctae); "بني biny" немесе Иордан барбелі, Luciobarbus longiceps (сақал балық сияқты); және Солтүстік Африканың тік тісті сом балығы (Clarias gariepinus). Көлге ғана тән Tristramella sacra балығы бұрын батпақта шағылысатын, бірақ 1990 жылдардағы құрғақшылықтан бері көрінбеді. Ұлттық су тасымалдаушы арқылы тасылатын су мөлшерін күрт азайту көлдің экологиясын бірнеше жыл ішінде жақсартуға көмектеседі деп үміттеніледі. Көл және оның төңірегіндегі аймақтар BirdLife International ұйымы тарапынан маңызды құс аймағы ретінде танылды, себебі ол қара франколиндер мен көбеймейтін грифон құстарының, сондай-ақ қыстауға келген көптеген су құстарының – марморлы үйректердің, үлкен шоқтардың, сұр қаздың, ақ қаздың, қара қаздың және қарабас шаяндардың қоныс ететін жері болып табылады.