Кіріспе

Таяу Шығыстағы өзен жүйесі Тигр-Евфрат өзендері жүйесі – Батыс Азиядағы ірі өзен жүйесі, ол Персия шығанағына құяды. Оның бас өзендері – Тигр мен Евфрат, сондай-ақ көптеген шағын салалары бар. Өзендер Түркияның шығысындағы таулардан басталып, жоғарғы ағысымен Сирия мен Солтүстік Ирактың таулы аймақтарына, содан кейін Орталық Ирактың аллювиалды жазығына төмен қарай бағады. Тигр өзеніне қосылатын басқа салалар Загрос тауларынан басталады. Өзендер оңтүстік-шығысқа қарай орталық жазық арқылы ағып, Әл-Қурнада бірігіп, Шатт-әл-Арабты құрап, Персия шығанағына құяды. Өзендер мен олардың салалары 879 790 км² аумақты суландырады, оның ішінде Ирактың дерлік барлық территориясы, сондай-ақ Түркия, Сирия, Иран және Кувейт жерлері кіреді. Бұл аймақ Месопотамия цивилизациясының алғаш пайда болған жері ретінде тарихи маңызы бар.

География

Тигр-Евфрат алабы Түркия, Сирия, Ирак, Иран және Кувейт арасында бөліседі. Түркия GAP жобасын белсенді түрде іске қоса бастаған 1960 және 1970 жылдардан бері, бөгеттердің қоршаған ортаға тигізетін әсерімен қатар су даулары үнемі туып келеді. Сонымен қатар, Сирия мен Иранның бөгеттер салуы да, әсіресе құрғақшылық жылдарында, алап ішіндегі саяси шиеленісті күшейтті. Бұл экожүйе екі ірі өзен – Тигр мен Евфратпен сипатталады. Жоғарғы су алабындағы биік таулар төменгі су алабына қарағанда көбірек жаңбыр мен қар жауады, онда ыстық және құрғақ субтропиктік климат орналасқан. Таулардан жыл сайынғы қардың еруі көктемгі су тасқындарын әкеледі және жазықтардағы тұрақты және маусымдық батпақтарды қолдайды. Екі өзеннің арасындағы жазық Месопотамия деп аталады. Ол Үлкен Жемісті Жарты айдың бір бөлігі ретінде, Урук кезеңінде жазу білетін қалалық өркениеттің алғашқы пайда болуын көрді. Осы себепті ол көбінесе "Цивилизацияның алғашқы ошағы" деп сипатталады. Төменгі алапта, Евфрат, Тигр және Карун өзендерінің тоғысқан жерінде кең су тасқыны бар, ол Месопотамия батпақтарын құрайды, олар тұрақты көлдерді, батпақтарды және жағалау орманды аймақтарын қамтиды. Бұл кең батпақтардың су режимі бүкіл Жоғарғы Парсы шығанағының экологиясы үшін өте маңызды.

Тарих

Тигр мен Евфрат өзендерінің тоғысқан жері алғашқы өркениеттердің пайда болған орны болды. Ежелгі заманнан бері өзен алқабында империялар бой көтеріп, құлаған, олардың ішінде Шумер, Аккад, Вавилон, Ассирия және Аббасид халифаты бар.

Экология

Балықтардың ең көп тараған түрі - барб (Barbus), олардың кейбіреулерінің ұзындығы екі метрге дейін жетеді. Кейбір түрлер мыңдаған жылдар бойы жергілікті тұрғындар үшін маңызды тағамдық көз болып келді. Көптеген түрлер шаруашылық циклдарында өзен мен батпақтар арасында көшіп-қонып, шағылысу, тамақтану және қыстау жасайды. Хильса шад (Tenualosa ilisha) – жағалау суларында тіршілік ететін және бассейнің төменгі ағысында шағылысатын маңызды тағамдық балық. Басқа теңіз түрлері де кейде өзендердің төменгі ағысына келіп тұрады; бұқа акулалар (Carcharhinus leucas) бір кезде Тигр өзенімен Бағдадқа дейін жүзіп келген. Төменгі алаптағы эндемикалық балық түрлеріне Glyptothorax steindachneri және Hemigrammocapoeta elegans, сондай-ақ Евфрат өзеніндегі Хадита маңындағы үңгірлерде кездесетін екі үңгір балығы – Caecocypris basimi және Ирактың соқыр барбы (Typhlogarra widdowsoni) жатады. Батман өзенінің лоахасы (Paraschistura chrysicristinae) – Түркияның Тигр өзенінің салалары Батман мен Амбар өзендеріне ғана тән, құрып кету қаупі бар балық түрі. Бұл түр құрғақшылық, ортаның жойылуы және Батман тоғанының құрылысынан туындаған ортаның фрагментациясы салдарынан қорқауға түскен. Ол 1974 жылдан бері байқалмады және 2021 жылы өткізілген экспедиция Батман тоғанының үстінде 14 балық тапқанға дейін жойылып кеткен деп есептелді.

Месопотамия саздықтары

Ирактың оңтүстігіндегі Месопотамия батпақтары тарихи тұрғыдан Батыс Еуразияның ең үлкен ылғалды жер экожүйесі болған. Су өсімдіктеріне қамыс, құрақ, папирус кіреді, олар көптеген түрлерді қамтамасыз етеді. Тигр және Евфрат өзендерінің маңындағы жерлер өте құнарлы. Бұл батпақтар су құстарының мекені, олардың кейбіреулері көшіп бара жатып мұнда тоқтайды, ал кейбіреулері қыстау үшін осында келеді және кесірткелермен, жыландармен, бақалармен және балықтармен қоректенеді. Бұл батпақтарда су бұқалары, екі эндемикалық кеміргіш түрі, антилопалар мен газельдер, сондай-ақ еркек және басқа да сүтқоректілер сияқты кішкентай жануарлар да кездеседі. Басра қамыс құсы (Acrocephalus griseldis) және Ирак сүрегі (Argya altirostris) Месопотамия батпақтарына ендемик. Басра қамыс құсының саны азайып барады. Сулы-батпақты жерге тән тағы бір түр – Bunnнің қысқа құйрықты бандикут егесі (Nesokia bunnii) жойылып кеткен болуы мүмкін. Оларды кептіру жұмыстары 1950 жылдары ауыл шаруашылығы және мұнай өндіру үшін жерді қайта игеру мақсатымен басталды. Саддам Хусейн бұл жұмысты 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында Баас Ирағындағы наразылық білдірген топ – Батпақ арабтарына қарсы экологиялық соғыс ретінде кеңейтті. Алайда, 2003 жылы Иракқа басып кіргеннен кейін жергілікті тұрғындардың бөгеттерді бұзуы және сол жылы төрт жылдық құрғақшылықтың аяқталуымен бұл процесс кері қайта айналды және батпақтар айтарлықтай жаңарып, қалпына келді. Қазіргі тұрақты ылғалды жерлер 1970 жылдарға дейінгі деңгейдің 50%-дан астамын құрайды, Хаммар және Хавизе батпақтарының керемет өсуі және Орталық батпақтардың қалпына келуі байқалады.

Экологиялық қауіптер

Ирак жердің шөлдеуі мен топырақтың тұздануымен ауыр зардап шегеді, бұл негізінен мыңдаған жылдар бойы жүргізілген ауыл шаруашылығының салдарынан. Су мен өсімдіктер өте сирек кездеседі. Саддам Хусейннің үкіметі суды бақылау жобалары арқылы өзендер мен арналарды құрғатып немесе бұрып, Ан-Насирияның шығысындағы қоныстанған батпақ аймақтарды құрғатты. Баас режимі кезінде шиит мұсылмандары қоныс аударылды. Табиғи ортаның жойылуы аймақтың жануарлар дүниесіне қауіпті деңгейде угроза тудырады. Сондай-ақ, ішуге жарамды судың жеткіліксіздігі де бар. Батпақтар – Тигр-Евфрат алабында мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан, бір кезде 15-20 мың шаршы километрді құраған кең табиғи ылғалды жерлердің экожүйесі. 1980 жылдары Иран-Ирак соғысы кезінде бұл экожүйе үлкен қауіпке ұшырады. Месопотамия батпақтары, негізінен Батпақ арабтарының мекені болған, дерлік толығымен құрғатылды. 2003 жылы Баас режимінің құлауынан кейін олар қалпына келе бастағанымен, құрғақшылық, қарқынды бөгеттер салу және жоғарыдағы суару схемалары оларды қайтадан құрғатуға әкелді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Экологиялық бағдарламасы мен AMAR қайырымдылық қорының мәліметтері бойынша, 1970 жылдан бері батпақтардың 84%-дан 90%-ға дейін жойылған. 1994 жылы Хусейннің режимі батпақты құрғатып, жергілікті Батпақ арабтарына әскери қолжетімділікті қамтамасыз етуге және саяси бақылауды күшейтуге мүмкіндік берді, нәтижесінде сулы жерлердің 60 пайызы жойылды. Тигр мен Евфрат өзендерінің суын батпақтардың айналысына бағыттайтын арналар, бөгеттер мен дамбалар салынды, судың батпақ жерлер арқылы баяу ағуына жол берілмеді. Евфрат өзенінің бір бөлігі теңізге қайта бағытталғаннан кейін, Тигрден су кері ағып, бұрынғы батпақты жерді сақтап қалуға мүмкіндік бермес үшін дамба салынды. Кейбір батпақтар өртеліп, ал жер астындағы құбырлар суды жылдам кептіру үшін алып жүрді. Батпақтардың құрғауы тұзға төзімді өсімдіктердің, планктонға бай сулардың (қоршаған топырақты тыңайтатын), 52 жергілікті балық түрінің, шошқаның, қызыл түлкінің, бұқаның және батпақ ортасында мекендейтін су құстарының жоғалуына әкелді. Түркия мен Ирактағы климаттың өзгеруі де қауіпті.

Су мәселесі

Су құқығы мәселесі 1960 жылдары Түркияның 22 бөгет салу арқылы Тигр және Евфрат өзендерінен су жинауға бағытталған қоғамдық жұмыстар жобасын (GAP жобасы) іске асырғаннан кейін Ирак, Түркия және Сирия үшін келіспеушілік тудырды. Суландыру және гидроэлектр энергиясын өндіру мақсатындағы бұл жобаға байланысты Түркия мен Сирия арасындағы су дауы проблемалырақ болғанымен, GAP жобасы Ирак үшін де қауіптің көзі болып саналды. Перс шығанағы соғысынан кейін Сирияның ықпалы және Түркияның БҰҰ-ның Иракқа қарсы эмбаргосына қатысуы Түркия мен Ирак арасындағы шиеленісті күшейтті. Дегенмен, бұл мәселе Түркия мен Сирия арасындағы су дауы сияқты маңызды болған жоқ. 2008 жылғы Ирактағы құрғақшылық Ирак пен Түркия арасындағы трансшекаралық өзендер ағыны туралы жаңа келіссөздерді бастады. Құрғақшылық Түркия, Сирия және Иранға да әсер еткенімен, Ирак су ағынының азаюына жиі шағымданып отырды. Ирак, әсіресе, Евфрат өзеніндегі көптеген бөгеттерге байланысты алаңдады. Иракты қосымша сумен қамтамасыз ету үшін Түркия бірнеше рет өз мүмкіндігінен асып, су ағынын арттыруға келісті. Құрғақшылық салдарынан Иракта су қоймаларының көлемі мен егін өнімділігі айтарлықтай төмендеді. Жағдайды ушықтыра түскендей, Ирактың су инфрақұрылымы жылдар бойы соғыстар мен қарапайымдықтан зардап шекті. 2008 жылы Түркия, Ирак және Сирия үш елдің су ресурстарын тиімді басқару үшін бірлескен үшжақты су комитетін қайта іске қосуға келісті. 2009 жылдың 3 қыркүйегінде Түркия, Ирак және Сирия Тигр-Евфрат бассейнінде байланысты күшейту және су ағынын бірлесіп бақылау станцияларын құру мақсатында өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды. 2009 жылдың 19 қыркүйегінде Түркия Евфрат өзенінің ағынын 450-500 м³/с-қа дейін арттыруға ресми түрде келісті, бірақ бұл тек 2009 жылдың 20 қазанына дейін ғана қолданылатын болды. Бұған жауабында Ирак Түркиямен мұнай саудасына келісіп, сонымен қатар шекаралық аймақтағы күрдтердің белсенділігін тоқтатуға көмектесуге міндеттенді. Түркияның Тигр өзеніндегі соңғы ірі GAP бөгеті – Илису бөгеті – Ирак тарапынан қатты қарсылыққа ұшырап, саяси шиеленістің ошағы болып табылады.