Кіріспе

Мысырдың географиялық ерекшеліктері

Мысырдың географиясы екі аймаққа қатысты: Солтүстік Африка және Батыс Азия. Мысырдың Жерорта теңізі, Ніл өзені және Қызыл теңіз жағалаулары бар. Мысырдың батысында Ливия, шығысында Израиль, оңтүстігінде Судан орналасқан. Мысырдың аумағы – бұл оны әлемдегі 29-шы ең үлкен ел етеді. Мысырдың солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ең ұзын түзу сызық арақашықтығы – , ал шығыстан батысқа дейінгі арақашықтығы – . Мысырдың Жерорта теңізі, Суэц шығанағы және Акаба шығанағындағы жағалау сызығынан астам жері бар. Оның эксклюзивті экономикалық аймағы – .

Губернаторлықтар

Мысыр 28 әкімшілік аймаққа бөлінген, олардың ішінде екі қалалық әкімшілік аймақ бар: Александрия (Александрия әкімшілік аймағы) және Каир (Каир әкімшілік аймағы). Нил дельтасы аймағында Төменгі Мысырдың тоғыз әкімшілік аймағы, Нил өзені бойымен Каирден Асванға дейін созылған Жоғарғы Мысырдың он әкімшілік аймағы, сондай-ақ Синай және Нил өзенінің батысы мен шығысындағы шөлдерді қамтитын бес шекаралық әкімшілік аймақ бар.

Нил аңғары мен дельтасы

Ніл өзені мен дельтасы, жер бетіндегі ең кең оазис, әлемдегі ең ұзын өзен және оның таусылмайтын көздері арқасында пайда болған. Сахара арқылы Нилдің өтуіне мүмкіндік беретін табиғи арна болмаса, Мысыр толығымен шөлге айналар еді. Мысырдағы Нил өзенінің солтүстікке қарай ағысы үш орталық Африка көзінен – Ақ Ніл, Көк Ніл және Атбарадан басталады. Угандадағы Виктория көлінен басталатын Ақ Ніл, Нил суының Египетте шамамен 28% -ын қамтамасыз етеді. Оңтүстік Судандағы Виктория көлінен Джубаға дейін Ақ Нілдің арнасы 600 метрден астам төмен түседі. Джубадан Суданның астанасы Хартумға дейін 1600 шақырымдық сапарда өзен 75 метрге ғана төмендейді. Эфиопиядағы Тана көлінен бастау алатын Көк Ніл, Нил суының Египетте шамамен 58% -ын қамтамасыз етеді. Бұл өзеннің көлбеулігі тік болғандықтан, Хартумда Ақ Нілмен қосылғанда одан жылдам ағады. Ақ Нілден айырмашылығы, Көк Нілде көп мөлшерде шөгінді бар. Хартумнан солтүстікке қарай бірнеше шақырымда Көк Нілден келген су, өзеннің шығыс жағалауында лайлы болып көрінеді, ал Ақ Нілден келген су батыс жағалауында мөлдір болады. Ықшам Атбара өзені де Эфиопиядан басталады, Хартумнан солтүстікке қарай бесінші және алтыншы катаракталар (қалың бұрқақты аймақтар) арасында Нилге қосылып, Египеттегі Нил суының шамамен 14% -ын қамтамасыз етеді. Қаңтардан маусымға дейінгі төмен су кезеңінде Атбара бірнеше көлге дейін тарылады. Бірақ, жаздың соңында, Эфиопияның биік таулы аймақтарына нөсер жаңбырлар жауғанда, Атбара Нил ағынының 22% -ын құрайды. Көк Нілдің де ұқсас үлгісі бар. Ол төмен су кезеңінде Нил суының 17% -ын, ал жоғары су кезеңінде 68% -ын құрайды. Керісінше, Ақ Ніл жоғары су кезеңінде Нил суының тек 10% -ын қамтамасыз етеді, бірақ төмен су кезеңінде 80% -дан астамын құрайды. 1971 жылы Асуандағы жоғары бөгеті салынып біткенге дейін Ақ Ніл Нилдің египеттік бөлігін жыл бойы сумен қамтамасыз еткен, ал Көк Ніл Эфиопиядан маусымдық жаңбырларды әкеліп, өзеннің жағалауын басып, көршілес егістіктерге құнарлы балшық қатпарларын қалдырған. Басты Нилдің үлкен тасқыны әдетте Египетте тамыз, қыркүйек және қазан айларында болған, бірақ кейде ол Асванда маусым айында басталып, қаңтарға дейін толығымен басылмаған. Нил Египетке Суданның Уди-Хальфа қаласынан бірнеше шақырым солтүстікке қарай құяды, ал қаланың бастапқы орны Асуан жоғары бөгетінен пайда болған су қоймасына батып, биік жерге қайта салынып жаңартылды. Бөгет құрылысының нәтижесінде Нил Египетке Насер көлі ретінде ағып кіреді, ол бөгеттен оңтүстікке қарай 320 км шекараға дейін және Судан ішінде тағы 158 км-ге созылады. Насер көлінің суы төменгі Нубия (Жоғарғы Мысыр және солтүстік Судан) арқылы, өзен ағынының көптеген ғасырлар бойы құмтас пен гранит жартастарын аралап өтуінен пайда болған тар каньонда толтырылған. Асваннан төменде өңделген жазықтық жолағы 20 шақырымға дейін кеңейеді. Иснан солтүстікке қарай (Асвандан солтүстікке 160 км) аңғардың екі жағындағы плато теңіз деңгейінен 550 метрге дейін көтеріледі; Кинада (Иснан солтүстігіне 90 км) 300 метрлік әктас жартастар Нилді оңтүстік-батысқа қарай 60 км-ге дейін бұруға мәжбүрлейді, содан кейін Асютке қарай 160 км-ге солтүстік-батысқа бұрылады. Асюттен солтүстікке қарай екі жақтағы жарлар төмендеп, аңғар ең көп дегенде 22 км-ге дейін кеңейеді. Каирде Нил бұрын кең сағаға айналып, кейін шөгінділермен толтырылып, қазіргі кездегі құнарлы, желкен тәрізді дельтаны құрайды, оның теңізге қарайғы ені 250 км, ал солтүстіктен оңтүстікке қарайғы ұзындығы 160 км. Нил дельтасының ауданы шамамен 22000 км² (Массачусетс штатының ауданымен шамамен тең). Біздің заманымыздың бірінші ғасырындағы тарихи мәліметтерге сәйкес, бір кезде Нилдің жеті тармағы дельта арқылы ағып өткен. Кейінгі мәліметтерге сәйкес, XII ғасырға қарай Нилде тек алты тармақ қалған. Содан бері табиғат пен адам екі негізгі шығудан басқа барлық жолдарды жапты: шығыс тармағы, Дамиетта (Думиат деп те аталады; ұзындығы 240 км) және батыс тармағы, Розетта (235 км). Екі шығу да олардың аузында орналасқан порттардың аттарымен аталады. Суару және дренаж каналдарының желісі осы қалған шығуларды толықтырады. Солтүстікте, жағалауға жақын жерде Нил дельтасы тұзды батпақтар мен көлдерді қамтиды, олардың ішіндегі ең танымалдары Идку, Аль Буруллус және Манзила. Нилдің жанындағы жердің құнарлылығы мен өнімділігі көбінесе су тасқынынан қалған шөгіндіге байланысты. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, адамдар бұрын өзен бойында қазіргіден әлдеқайда биік жерде өмір сүрген, себебі өзеннің деңгейі жоғары болған немесе су тасқыны күштірек болған. Жылдық ағынның уақыты мен мөлшері әрқашан болжаусыз болды. Жылдық ағынның 1,2 миллиард м³ және 4,25 миллиард м³ аралығында екені анықталды. Ғасырлар бойы египеттіктер осы ағынды болжауға және пайдалануға тырысып, су тасқынының салдарына жеңілдетуге ұмтылды. Нилде бөгеттер салу, әсіресе Асуан жоғары бөгеті, алып өзенді үлкен және болжамды суару арнасына айналдырды. Әлемдегі ең ірі жасанды көл – Насер көлі, Орталық Африка мен Шығыс Африкадағы жаңбыр мөлшеріне қарамастан, Нилді жоспарлы түрде пайдалануға мүмкіндік берді. Бөгеттер Нил алқабының құнарлылығына да әсер етті, ол ғасырлар бойы сумен қамтамасыз етілген өңделетін жерге ғана емес, сонымен қатар су әкелген материалдарға да байланысты болды. Зерттеушілер алқаптағы пайдалы шөгінділер шамамен 10000 жыл бұрын басталғанын анықтады. Өзен арнасы бойындағы өңделетін топырақтың орташа жылдық мөлшері шамамен тоғыз метрді құрады. Ағынды талдау 10,7 миллион тонна қатты заттың жыл сайын Каирден өтіп баратынын көрсетті. Бүгін Асуан жоғары бөгеті осы шөгіндінің көп бөлігіне тосқауыл қойып, Насер көлінде сақтап тұрады. Жылдық шөгіндінің азаюы дельтадағы жер асты суының көтерілуіне және топырақтың тұздануына, Жоғарғы Египетте өзен жағалауларының эрозиясына және Жерорта теңізі жағасындағы аллювийлік жарықтардың эрозиясына әкелді.

Батыс шөлі

Батыс шөлдің аумағы шамамен 700 000 км² құрайды, бұл Мысырдың жалпы жер ауданының үштен екі бөлігін шамамен құрайды. Нил өзенінің батысында орналасқан бұл кең шөл Жерорта теңізінен оңтүстікке қарай Судан шекарасына дейін созылады. Шөлдің Жилф әл-Кабир үстірті, орташа биіктігі шамамен 1000 метр болатын, базалық тау жыныстарының үздірілмейтін аумағына ерекшелік жасайды, олар горизонтальды қабаттарда орналасқан шөгінділермен жабылып, кең жазықтықты немесе төменгі үстіртті құрайды. Ұлы Құм Теңізі шөлдің жазықтығында орналасқан және Сива оазисінен Жилф әл-Кабирге дейін созылады. Батыс шөлдің әртүрлі бөліктерінде жарлар (тіздер) және терең ойыстар (іңірлер) кездеседі, ал аймаққа ешқандай өзендер немесе ағыстар құйылмайды. Үкімет Батыс шөлді шекаралық аймақ деп санайды және оны шамамен жиырма сегізінші параллельде екі әкімшілік бірлікке бөліп отыр: солтүстікте Матрух және оңтүстікте Жаңа Аңғар (Әл-Уади әл-Жәдид). Батыс шөлде жеті маңызды ойыс бар, олардың барлығы – ең үлкені Катарадан басқа – оазистер саналады, оның суы тұзды. Катара ойысы, елдің ең төменгі нүктесін қамтиды, және ауданы шамамен Онтарио көлінің көлемімен тең. Оның көп бөлігі теңіз деңгейінен төмен жатыр, ал ең төменгі нүктесі теңіз деңгейінен төмен. Шөл далалар, тұзды батпақтар және тұзды көлдер сирек қоныстанған Катара ойысын жабады. Қалған алты ойыста шектеулі ауыл шаруашылығы өндірісі, кейбір табиғи ресурстардың болуы және тұрақты елді мекендер бар, олардың барлығы Ніл өзенінен немесе жер асты суларынан тәтті сумен қамтамасыз етіледі. Ливия шекарасына жақын орналасқан Сива оазисі Катарадан батысқа қарай Египеттің қалған бөлігінен оқшауланған, бірақ ежелгі заманнан бері өмірді сақтап келеді. Сивадағы Амон храмы, жартасқа ілінгендігімен, 1000 жылдан астам уақыт бойы өзінің болжамдарымен танымал болды. Геродот және Ұлы Александр б.з.д. дәуірінде храмды барып көрген көптеген белгілі тұлғалардың арасында болды. Басқа ірі оазистер Файюм оазисінен (кейде Файюм ойысы деп аталады) оңтүстік-батысқа қарай, Бахария, Фарафира және Дахила оазистеріне дейін, содан кейін елдің ең үлкен оазисі – Хариджаға дейін созылатын ойыстардың топографиялық тізбегін құрайды. Әл-Файюм оазисінің солтүстік бөлігінде орналасқан Біркет Қарун көлі, ежелгі заманда Ніл өзеніне құйылатын тұзды көл болған. Файюм оазисіндегі тәтті сулы артезиандық құдықтар ғасырлар бойы суармалы жерлерде кең ауқымды егіс салуға мүмкіндік берді.

Шығыс шөл

Нилдің шығысындағы шөл аймақтың топографиялық ерекшеліктері Нилдің батысындағыдан ерекшеленеді. Шығыс шөлі салыстырмалы түрде таулы келеді. Биіктік Нилден күрт көтеріледі, ал құмды, төмен қарай еңісті жазық 100 км қашықтықта Судан шекарасы мен Дельта арасында солтүстік-оңтүстік бағытында созылған құрғақ, жапырақсыз, тасты төбелерге ауысады. Бұл төбелердің биіктігі 1,900 метрден аспайды.

Аймақтың ең айқын ерекшелігі – Ніл аңғарынан шығысқа қарай Суэц шығанағы мен Қызыл теңізге дейін созылған, тік жарлы таулардың шығыс тізбегі – Қызыл теңіз таулары. Бұл биік аймақта жауын-шашын жеткіліксіз болғандықтан, табиғи дренаж жүйесі тиімді жұмыс істемейді. Сонымен қатар, Нилге қарай бағытталған, қисық, тік жарлы уадилердің күрделі желісі де бар. Шөлдік орта Қызыл теңіз жағалауына дейін жалғасады.

Синай түбегі

Синай түбегі үшбұрышты пішінді түбек, ауданы шамамен 61 100 км², Латвиядан (64 573 км²) сәл кіші. Шөл сияқты, түбек өзінің оңтүстік бөлігінде тауларды қамтиды, олар Қызыл теңіз төбелерінің геологиялық жалғасы болып табылады. Бұл төбелер Қызыл теңіз жағалауындағы төменгі тау тізбегін құрайды, соның ішінде 2642 м биіктіктегі Екатерина тауы (Жабаль Катрина) бар, ол елдегі ең биік нүкте. Қызыл теңіз осы қызыл таулардың атымен аталған болуы мүмкін. Түбектің оңтүстік жағында Қызыл теңізге және Ақаба шығанағына қарай еңісе беретін тік жар бар, одан кейін тар жағажай шелфі орналасқан. Синайдың оңтүстік жиегінің биіктігі шамамен 1000 м. Солтүстікке қарай жылдамдықпен, бұл әктас үстірттің биіктігі төмендейді. Синайдың солтүстік үштен бірі – Суэц каналынан Газа секторы мен Израильге дейін созылатын тегіс, құмды жағажай жазығы. 1967 жылғы маусымдағы Израиль әскерінің Синайды басып алуына дейін (Араб-Израиль соғысы, сондай-ақ Алты күндік соғыс ретінде белгілі), бүкіл түбек бір ғана Мысыр губернаторының басқаруында болды. 1982 жылы Синайдың барлығы Мысырға қайтарылғаннан кейін, орталық үкімет түбекті екі губернаторлыққа бөлді. Солтүстік Синайдың орталығы Әл-Ариште, ал Оңтүстік Синайдың орталығы Ел-Торда орналасқан. Синай түбегіндегі өмірдің көптігі бірден көзге түспеуі мүмкін. Бұл шөл жануарларының осы жердегі өмірге бейімделуімен байланысты. Көптеген түрлер, әсіресе сүтқоректілер, сондай-ақ бауырымен жорғалаушылар және тіпті соу сияқты құстар, түнгі өмірге бейімделген. Олар күндізгі уақытты салыстырмалы түрде салқын қорықтарда, тастардың астында, жартастардағы жарықтар мен тіреулерде өткізеді. Бұл жануарлардың көптеген түрлерін олардың іздерінен немесе түнде көлік фараларында шағын гербилдің немесе зигзаг қоянның шағылысуынан ғана көруге болады. Күндізгі ыстыққа төтеп беретін жануарлар да көбінесе таңертең немесе кешке ғана белсенді болады.

Қалалық және ауылдық аумақтар

1971 жылғы санақта Мысыр халқының 57 пайызы ауылдық деп есептелді, оның ішінде Нил аңғары мен дельтасындағы ауыл шаруашылығы аймақтарында тұратындар, сондай-ақ шөлді аймақтарда тұратын, одан әлдеқайда аз адамдар бар. Ауылдық жерлер кедейлік, туу көрсеткіштері және басқа да әлеуметтік факторлар тұрғысынан қалалық жерлерден өзгеше. Ауыл шаруашылығы ауылдық экономиканың маңызды бөлігі болып табылады, бірақ кейбір адамдар туризм саласында немесе ауыл шаруашылығымен байланысты емес басқа да жұмыстарда жұмыс істейді. 1992 жылы Мысыр халқының 33 пайызы ауыл шаруашылығында еңбек еткен. Ауыл шаруашылығы Нил өзенінен суаруға тәуелді.