Кіріспе

Израильдің аумағы шамамен 6,674 шаршы километрді құрайды, оның ішінде 100–120 шаршы километр ішкі суларға тиесілі. 1916 жылы Сайкс-Пико келісімі бойынша, кейін Палестина аталған аймақ төрт саяси бірлікке бөлінді. Палестинаға британдық мандат кезінде, аймақты оны қоршаған үлкен елдерден ерекшелендіретін алғашқы геосаяси құрылым құрылды. Сол кездегі шекара демаркациясы шекараға жақын географиялық өзгерістерді енгізбеді, және шекараның екі жағын да британдық әкімшілік басқарды. Қазіргі Израильдің солтүстігінде Ливан, солтүстік-шығысында Сирия, шығысында Иордания және Батыс Жағалау, оңтүстік-батысында Мысыр орналасқан. Израильдің батысында Жерорта теңізі жатыр, ол Израильдің 273 км (170 миль) жағалауының көп бөлігін және Газа секторын құрайды. Израильдің оңтүстігінде Қызыл теңіздің жағалауы бар. Израильдегі ең оңтүстік елді мекен – Эйлат қаласы, ал ең солтүстік – Метула қаласы. Израильдің теңіз сулары тиісті бастапқы нүктеден өлшенген он екі теңіз милі қашықтыққа дейін созылады. 7,129 шаршы километрді құрайтын «Жасыл сызық» мен Израильдің Батыс Жағалауы арасындағы аймақ 1967 жылы оккупацияланды. 225 шаршы километрді құрайтын аймақ Газада шамамен 4,238 метр енді, ал Ливан шекарасына қарай 188 метрге дейін тарылады. Географиялық тұрғыдан аймақ бес кіші аймаққа бөлінеді. Солтүстік бөлігі Ливан шекарасы, шығысында Батыс Галилея және теңіз арасында орналасқан. Бұл аймақ солтүстіктегі Рош-ХаНикрадан басталып, Израильдің үшінші ірі қаласы Хайфаға дейін созылады. Бұл жер құнарлы, ал жағалауында көптеген кішкентай аралдар бар. Кармел тауының бойында Хоф-Ха-Кармел, немесе Кармел жағалау жазығы орналасқан. Бұл жазық Кармел тауының теңізге жақын жерінен (Хайфада) басталып, Кармел тауларының оңтүстік шегін белгілейтін Нахал Таниним өзеніне дейін созылады. Шарон жазығы – Нахал Танинимнен (Зихрон Я’аковтың оңтүстігінде) Тель-Авивтің Яркон өзеніне дейін созылатын келесі бөлік. Бұл Израильдің ең тығыз қоныстанған аймағы. Оның оңтүстігінде, Нахал-Шикмаға дейін созылатын Орталық жағалау жазығы, сондай-ақ Батыс Негев орналасқан. Соңғы бөлік – Газа секторының айналасында оңтүстікке қарай созылатын Оңтүстік жағалау жазығы. Ол екіге бөлінеді: солтүстікте Бесор аймағы, саванна типті аймақ, онда салыстырмалы түрде көптеген елді мекендер бар, ал оңтүстікте – Агур Халутза аймағы, онда халық өте сирек қоныстанған. Негев сонымен қатар бес түрлі экологиялық аймаққа бөлінеді: солтүстік, батыс және орталық Негев, биік плато және Араба аңғары. Солтүстік Негевке жыл сайын 20,918 мм жаңбыр жауады және топырағы құнарлы. Рамат Ханегевтің биік платосы теңіз деңгейінен 375–115 метр биіктікте орналасқан, жазда және қыста температураның жоғары және төмен болуына байланысты экстремалды ауа-райы байқалады. Израиль тауларының көптеген әктас және құмтас қабаттары су өткізбейтін қабаттар ретінде қызмет етеді, олар арқылы су батыстан шығысқа қарай ағып өтеді. Өлі теңіз бойында бірнеше бұлақтар пайда болған, олардың әрқайсысы оазис, ең танымалдары – Ейн Геди мен Эйн Бокектегі (Неве Зохар) оазистер, онда елді мекендер пайда болды.

Сейсмикалық белсенділік

Иордан рифті аңғары Өлі теңіздің трансформациясы (DSF) жарық жүйесіндегі тектоникалық қозғалыстардың нәтижесі болып табылады. DSF батыста Африкалық плита мен шығыста Арабиялық плитаның арасындағы трансформациялық шегараны құрайды. Голан биіктіктері мен барлық Иордания Арабиялық плитаның бөлігі, ал Галилея, Батыс жағалау, Жағалау жазығы және Негев, сондай-ақ Синай түбегі Африкалық плитада орналасқан. Бұл тектоникалық жағдай аймақтағы сейсмикалық белсенділіктің жоғары деңгейіне алып келеді. Иордан аңғарының барлық сегменті бірнеше рет жарылған деп есептеледі, мысалы, 749 және 1033 жылдары осы құрылым бойындағы соңғы екі ірі жер сілкінісі кезінде. 1033 жылғы оқиғадан бері жинақталған жылжудың жетіспеушілігі шамамен 7,4 магнитудасындағы жер сілкінісін тудыруға жеткілікті. Ең қасіретті жер сілкіністері б.з. дейінгі 31 жылда, 363, 749 және 1033 жылдары болды, яғни орташа есеппен 400 жыл сайын. Адам өміріне ауыр залал келтіретін күшті жер сілкіністері шамамен 80 жылда бір рет болады. Қазіргі уақытта қатаң құрылыс ережелері қолданылып, жаңадан салынған құрылыстар жер сілкінісіне төтеп бере алады, бірақ 2007 жылғы мәліметтерге сәйкес Израильдегі ғимараттардың көпшілігі осы ережелерге дейін салынған, және көптеген қоғамдық ғимараттар мен 50 000 тұрғын үй жаңа стандарттарға сай келмейтін және күшті жер сілкінісіне ұшыраған жағдайда "құлауы мүмкін" еді. Өзен оңтүстікке қарай Галилея теңізінің тұщы суы арқылы ағып, содан кейін көп бөлігінде Иордания Корольдігімен шекараны құрайды, соңында Өлі теңізге құяды. Киннереттен оңтүстікке қарай Израиль мен Иорданияның шекарасын құрайтын тұзды Өлі теңіз орналасқан, ол теңіз деңгейінен төмен жатыр, сондықтан ол Жер бетіндегі ең төменгі су беті болып табылады. Өлі теңіздің ұзындығы шамамен 8 км, ең үлкен ені 15 км және Рифт аңғарының бір бөлігін құрайды.

Климат

Солтүстік Израильдің жартысы Жерорта теңізі климатына ие, онда ұзақ, ыстық, жаңбырсыз жаздар және салыстырмалы түрде қысқа, жұмсақтан суыққа дейін, жаңбырлы қыстар болады (Кёппен климаттық жіктеуі Csa). Оңтүстік жартысында ыстық жартылай шөлейтті (BSh) және ыстық шөл (BWh) климатына өтеді. Бұл климат Израильдің Сахара және Арабия шөлдерінің субтропикалық құрғақтығы мен Левант және Шығыс Жерорта теңізінің субтропикалық ылғалдылығы арасындағы орналасуына байланысты. Ыстық толқындар жиі болады. 2010 жыл Израиль тарихындағы ең ыстық жыл болды, тамыз айында бірнеше жерде абсолюттік рекордтық температура тіркелді. Тамыз айынан бастап температура орташа көрсеткіштен айтарлықтай жоғары болды. Қазан және қараша айлары да құрғақ болды, ал қараша айында жаңбыр күтілгенімен, жаңбыр жауған жоқ.

Табиғи ресурстар

Таяу Шығыстың көп бөлігінің пайдалы шикі мұнайға бай болуынан өзгеше, Израильдің табиғи ресурстары шектеулі. Оларға мыс, фосфат, бром, калий, саз, құм, күкірт, асфальт және марганец кіреді.

Қоршаған ортаны қорғау

Израильде табиғи қауіптерден бастап адамның қызметінен туындаған мәселелерге дейін көптеген экологиялық проблемалар бар, олардың тамыры ежелгі заманнан бері қазіргі дамуға дейін созылады. Елге қатысты табиғи қауіптердің қатарында көктем айларында шөлдің оңтүстігінде кездесетін құмды дауылдар, әдетте жаз айларында жиі болатын құрғақшылық, ескертусіз пайда болатындықтан шөлдерде үлкен қауіп тудыратын су тасқындары және жиі болатын жер сілкіністері бар. Олардың көпшілігі шағын болғанымен, Израильдің Иордан рифті аңғарында орналасуы тұрақты қауіптің себебі болып табылады. Алғашқыда бұл жерлер ұжымдық және кооперативтік елді мекендер еді.

Адам географиясы

2013 жылы Израиль халқының саны 8 миллионға жетті, олардың 6 015 000-ы еврейлер. Статистикалық мақсаттар үшін елде үш ірі қалалық аймақ бар: Гуш Дан Тель-Авив (халық саны 3 150 000), Хайфа (халық саны 996 000) және Беер-Шеба (халық саны 531 600). Кейбіреулер 763 600 тұрғыны бар Иерусалим және Назарет қалаларын да ірі қалалық аймақтарға жатқызуға болатынын айтады. Барлығы Израильде 74 қала бар, олардың 14-інің халқы 100 000-нан астам. Израильдегі жергілікті биліктің басқа түрлері – жергілікті кеңестер, олардың 144-і әдетте 2000-нан астам халқы бар шағын муниципалитеттерді басқарады, ал 53 өңірлік кеңес салыстырмалы түрде үлкен географиялық аумақтағы шағын елді мекендер тобын басқарады. Израиль халқы демографиялық тұрғыдан алуан түрлі: 76% еврей, 20% араб және 4% өзге топқа жатпайтын. Дін бойынша 76% еврей, 16% мұсылман, 2% христиан, 2% друз және 4% өз тілегімен жіктемеген. Израильдік еврейлердің 8% хареди, 9% «діншіл», 12% «діндік дәстүрді сақтаушылар», 27% «дінге жатпайтын дәстүрді сақтаушылар» және 43% «әлемдік көзқарастағылар». Израильдегі басқа да шағын, бірақ маңызды топтарға, негізінен екі солтүстік ауылда тұратын шамамен 3000 черкес, 2500 ливандық және Иерусалимде көптеп қоныстанған 5000 армян кіреді.

Ашылу көрсеткіші

Израиль халық тығыздығы бойынша әлемде 34-ші орында. Айтылғандай, Израильдің климаты ұзақ, ыстық, жаңбырсыз жаздармен және салыстырмалы түрде қысқа, салқын, жаңбырлы қыстармен сипатталады. Израиль Сингапур мен Кувейттен кейін әлемдегі үшінші ең тәуелді аймақ деп саналады.