Кіріспе

1975 жылы Джон Милиус жазған және режиссерлік еткен фильм. "Жел және арыстан" – 1975 жылы Джон Милиус жазған және режиссерлік еткен, Шон Коннери, Кандис Берген, Брайан Кит және Джон Хьюстон қатысқан американдық эпикалық тарихи оқиғалар фильмі. Фильм 1904 жылғы Пердикарис оқиғасының негізінде еркін құрылған. Коннери марокколық бербер көтерілісшісі және империализмге қарсы күрескен Малай Ахмет әр-Раисули рөлін, ал Берген оның құрбысы Иден Пердикарис рөлін ойнайды, бұл кейіпкер Ион Хэнфорд Пердикарис тұлғасынан шабыттанған. Милиустың екінші толық метражды фильмі Metro Goldwyn Mayer үшін Херб Джаффе тарапынан өндірілді, ал АҚШ-та United Artists, ал халықаралық деңгейде Columbia Pictures тарапынан таралды. Фильм сыншылар тарапынан жағымды бағаланды және коммерциялық тұрғыдан орташа табысқа ие болды. Джерри Голдсмиттің фильмге жазған музыкасы Академия, BAFTA және Grammy сыйлықтарына ұсынылды. Джон Милиус сценарийі үшін Америка Жазушылар Гильдиясы сыйлығына ұсынылды.

Сюжет

1904 жылы Марокко Германия, Франция және Ұлыбритания империясының отаршылдық күштерінің арасындағы қақтығыстың ошағы болып табылады. Әрбір ел сол елде өз ықпалын орнатуға тырысады. Мулай Ахмет әр-Раисули – жас сұлтан Абдельазиз бен оның інісі Танжердің Башасына қарсы шыққан бербер көтерілісшілерінің басшысы. Раисули Башаны жемқор және еуропалықтарға қарызды деп санайды. Ол американдық Эден Педекарис пен оның балалары Уильям мен Дженниферді үйлеріне шабуыл жасап, тұтқынға алады. Эденнің британдық досы сэр Джошуа Смит шабуыл кезінде қаза табады. Содан кейін Раисули өте үлкен құн төлеу талабын қояды, мақсаты – сұлтанды ұятқа салу және азамат соғысын бастау арқылы халықаралық оқиға тудыру. АҚШ-та президент Теодор Рузвельт қайта сайлануға дайындалып жатыр. Ол осы тұтқынға алуды саяси үгіт ретінде пайдалануға шешім қабылдайды («Педекарис тірі немесе Раисули өлсін!» деген ұранды табады) және Американың жаңа үлкен держава ретіндегі әскери күшін көрсетуге тырысады, тіпті сақтық танытқан Мемлекеттік хатшысы Джон Хейдің наразылығына қарамастан. Американың Танжердегі консулы Сэмюэл Гуммере тұтқындарды бейбіт түрде босату туралы келісімге келе алмайды. Жауап ретінде Рузвельт француз адмиралы Энсор Чэдвич басқаратын Оңтүстік Атлантика эскадрильясын Педекаристі қайтарып алу немесе Сұлтанды Раисулидің талаптарын қабылдауға мәжбүрлеу үшін Танжерге жібереді. Рузвельт Раисулиге деген құрметінің артып келе жатқанын байқайды, оны өзінің жауы болғанымен абыройлы адам деп санайды. Педекарис отбасы Риф тауында, кез келген құтқарушылардан алыс жерде тұтқын ретінде ұсталады. Балалары Раисулиге риза болғанымен, Эден оны «қарақшы және қарапайым адам» деп есептейді. Педекарис отбасы Раисулидің бірінің көмегімен қашуға тырысады, бірақ олар сатқындыққа ұшырап, шөлдегі қарақшыларға тапсырылады. Әйгілі болғандай, Раисули оларды іздеп табады және мылтық пен қылышпен қарақшыларды өлтіреді. Ол Педекарис отбасына зиян келтіру ниеті жоқ екенін, тек қорқытып отырғанын айтады. Раисули өзінің інісі Башаның оны тұтқынға алып, бірнеше жыл бойы түрмеде ұстағанын айтқанда, Эден мен Раисули арасында достық қарым-қатынас орнап, жақсы тіл табысады. Гуммере, Чэдвич және оның көмекшісі, теңіз капитаны Джером, Сұлтанның опасыздығы мен еуропалық державалардың араласуынан шаршап, биліктің нақты орталығы – Танжердегі Баша сарайын басып алып, келіссөздерге мәжбүрлеу үшін «әскери араласуға» түсуді шешеді. Джеромның теңізшілер жасағы, теңізшілер тобының қолдауымен, Танжер көшелерімен жүріп өтеді, бұл еуропалық елшіліктерді таң қалдырады, олардың әскерлері алыс Фезде Сұлтанмен бірге. Олар Баша сарайының күзетшілерін жеңіп, Башаны тұтқынға алып, келіссөздерге мәжбүрлейді. Мәжбүрлеу арқылы Баша ақыры Раисулидің талаптарын қабылдауға келіседі. Бірақ тұтқын алмасу кезінде Раисулиді фон Роэркель басқаратын неміс және марокколық әскерлер сатқындыққа ұшыратып, тұтқынға алады. Джером мен шағын теңізшілер тобы Педекарис пен оның балаларын қауіпсіздікке алуға келеді. Раисулидің досы Вазан шерифі бербер тайпасын еуропалықтар мен марокколықтарға шабуыл жасауға ұйымдастырады, ал Эден кенеттен Джеромға шабуыл жасайды. Ол оны және оның адамдарын президент Рузвельттің сөзін орындауға, Педекарис отбасы аман-есен қайтарылса Раисулиге зиян келтірілмейтініне сендіреді. Берберлер мен американдықтар үш жақты шайқаста немістер мен олардың марокколық одақтастарын жеңіп, Раисулиді босатады. АҚШ-та Рузвельт осы үлкен жеңісі үшін мақталады, ал Педекарис отбасы аман-есен Танжерге оралады. Кейін Рузвельт Раисулиден алған хатты оқып, екі адамды салыстырады: «Теодор Рузвельт, сен желдейсің, ал мен арыстанмын. Сен дауыл тудырасың. Құм көзімді шағып, жер құрғақ. Мен қарсылық білдіріп арыстандай айқайлаймын, бірақ сен естімейсің. Бірақ біздің арамызда айырмашылық бар. Мен, арыстан сияқты, өз орнымда тұруым керек. Ал сен, жел сияқты, өз жаныңды ешқашан білмейсің. Мулай Хамид әл-Раисули, Рифтің иесі, берберлердің сұлтаны, Барбариялық қарақшылардың соңғысы».

Жазу

Милиустың шабыт алуы Барбара В. Тучманның «Американ мұрасы» журналында Пердикарис ісі туралы мақаласын оқып, оқиғаның қызықты болғанын тапты. Ол Ион Пердикаристі әйел, Эден Педекарис етіп, оқиғаны киноға бейімдеуді шешті, бірақ бұрын оны кинематографиялық етудің жолын табу қажет болды. Милиус сондай-ақ Розита Форбстың 1924 жылғы Раисулидің өмірбаяны «Таулардың сұлтаны» кітабын зерттеді; фильмнің диалогтарының көп бөлігі Форбстың кітабынан сөзбе-сөз алынған. Уолтер Харристің 1921 жылғы «Сол кездегі Марокко» кітабы Сұлтан Абделазиздің сарайын бейнелеуге ықпал етті. Милиус Теодор Рузвельтпен байланысты көріністерді зерттеуде де мұқият болды. Милиус Педекарис ханымның 55 немесе 60 жаста болуын, Кэтрин Хепберннің рөлін ойнауын, ал балалардың оның немерелері болуын қалағанын, бербердің жасы да сондай болуын тіледі. Милиус: «Оның күйеуі көп бұрын қайтыс болды, ол қатал, бай қарт әйел, және ол таудың сұлтаны – қатал, бай қарт бербермен соңғы романтикалық қарым-қатынасқа түседі, ол бұрынғыдай барлық нәрсені істей алмайды, бірақ оны көк киімділерден құтқару үшін соңғы күшін жинап алады. Өте ержүрек кейіпкер. Әрине, балалар мұндай кейіпкерді Шон Коннериден де ұлырақ деп санайды. Бұл қарт адам олар көрген ең керемет қарт адам болар еді, және олар әжелеріне оған қарсы тұрғаны үшін үлкен құрметпен қарар еді. Қарттар бір-біріне қарайды, бір-бірін жақсы көреді, себебі олардың ортақ жасы бар. Бұл фильмнің ең таза түрі еді. Рузвельт өте жас, жан-жақты адам еді, жаңа әлемді білдіретін, Раисулидің әлемін жақсы түсінетін, бірақ оны өзгертуге мәжбүр болған. » Милиус фильмді қаржыландыру үшін басты кейіпкерлерді жас етуге мәжбүр болды. «Арабтар мен Тедди Рузвельт туралы фильм түсіруді ешкім қалаған жоқ. Сондықтан біз келісім жасадық: романтикалық еркек, әдемі әйел, осылайша кассада табыс табуға болады. Осылайша игіліктер жасап, кейде мансабыңыздың белгілі бір кезеңінде оларды жасаудың қажеті болмайды, сонда «Барри Линдонды» түсіресіз. Мүмкін, солай жасаған дұрыс шығар». 1930 жылдардағы «Гунга Дин» және «Төрт қауырсын» сияқты оқиғалы фильмдер фильмнің стилі мен әңгімелеу техникасына шабыт берді. Балаларды басты кейіпкер ретінде қолдану кітаптан және «Жамайкадағы жел» фильмінен, ал Раисули мен Эденнің қарым-қатынасы 1921 жылғы «Шейх» фильмінен алынған. Раисулидің жағажайда Педекаристерді құтқаруы Акира Куросаваның 1958 жылғы «Жасырын қамал» фильміндегі тағы бір атты семсермен күресу көрінісіне ұқсас, ал Дженнифер Педекаристің Альдо Самбреллдің кейіпкерімен бұрышқа түсіп, ұрлануы 1956 жылғы «Із кесушілер» фильміне сілтеме. Ең бастысы, фильм империализмге, сыртқы саясатқа және әскери араласуға бейімділік танытады, бұл көзқарас 1975 жылы Вьетнам соғысы аяқталған Америкада кең таралмаған. Милиустың империализмді қолдауы сыншылар тарапынан сыналып жатқан жоқ, мүмкін фильмнің нәзік сатиралық сипаты мен оқиғасының орын алған дәуірдің дәл бейнеленуіне байланысты. «Менің ойымша, адамдар үйлеріне американдық мінез-құлық туралы көбірек түсінікпен немесе білумен оралуы керек», - деді Милиус. «Бұл гризли аюда жақсы көрсетілген. Мен американдықтардың мінез-құлқының өркениетті немесе өмірге қатысты тым тыныш және рационалды емес деп санаймын. Маған бұл ұнайды. Мен гризли аюларды да жақсы көремін. Мен гризли аюларды көптеген адамдардан гөрі жақсы көремін. [Фильмнің] саясатын сіз қалай қаласаңыз, солай түсіндіруге болады, АҚШ үшін немесе оған қарсы». Бірақ Шариф рөлден бас тартты, ал Дунавей шаршаудан ауырып қалды, сондықтан оның орнын Берген қысқа мерзімде алмастыруға мәжбүр болды. Раисули рөліне Энтони Квинн де қарастырылды. Милиус Эдем рөлін Джули Кристиді ойда ұстап жазғанын айтты, бірақ ол рөлге шақырылмауы мүмкін. Милиус кейінірек Кандис Бергенмен немесе Шон Коннеримен жұмыс істеуді ұнатпағанын айтты, әсіресе Коннеридің «қаты және қатал» болғандықтан. Ол Коннеридің актерлік шеберлігіне жоғары баға берді, ал Бергеннің актерлік диапазоны өте шектеулі деп санады, ол тек жақсы көрінумен айналысты. Экипаждың бірнеше мүшесі түсірілімге тартылды, әсіресе оператор Билли Уильямс (бәлкім, Кен Расселдің 1969 жылғы «Махаббаттағы әйелдер» фильмімен танымал), ол Педекарис вилласына шабуылдың алғашқы көрінісінде ақ костюмді ағылшын сэр Джошуа Смит рөлін ойнайды. Арнайы эффекттер жетекшісі Алекс Уэлдон Рузвельттің соғыс хатшысы Элиуй Рут рөлінде көрінеді, ал Милиус өзінің бір қолы жоқ неміс офицері рөлінде түскен, ол Сұлтанға сынап көру үшін Максим пулеметін береді («Сұлтан мырза наразы ма? »).

Түсірілім

Фильм Испанияда түсірілді, Севилья, Гранада, Альмерия және Мадрид қалалары Танжер мен Фес қалаларының орнына қолданылды, ал «Вашингтон» сахналары Мадридте және оның айналасында түсірілді. Марокконың шөлдері үшін Милиус Альмерия провинциясындағы көптеген локацияларды пайдаланды, олардың кейбіреулері бұрын «Лоуренс Арабиялық» және «Эль Сид» сияқты тарихи эпостарда, сондай-ақ бірнеше спагетти-вестерндерде қолданылған. Милиус Педекарис отбасын құтқарып қалған жағажайды өзі тапқан деп мәлімдейді. Раисули штабындағы сахна Ла Калахорра (Гранада) қамалында түсірілді. Йеллоустоун ұлттық паркіндегі сахна (Рузвельт аю туралы атақты сөйлеген жері) Мадридтен солтүстікке қарайғы Месета-Централь аймағында түсірілді. Бұл екі локация Милиустің 1982 жылғы «Конан-варвар» фильмінде қайта пайда болады. Танжерге жасалған шабуыл сахнасында испанның арнайы күштерінің әскерлері, сондай-ақ Рота (Кадис) теңіз базасынан келген АҚШ теңіз жаяу әскерлері мен АҚШ теңіз күштерінің қызметкерлері қатысты. Олар Башо сарайына бет алғанда Севилья мен Альмерия көшелерімен әзіл-қалжыңсыз жүрді. Милиус (DVD түсіндірмесінде) АҚШ теңіз жаяу әскерлерінің бұл сахнаны АҚШ теңіз академиясындағы курсанттарға арналған озық жаяу әскерлік сабақтарында көрсететінін айтады. Милиусқа сәйкес, фильмдегі барлық трюктерді Терри Леонард орындаған. Леонард трюктерді үйлестіруші болды, сонымен қатар кейбір трюктерді өзі орындады және фильмнің басында Рузвельттің боксқа қарсыласы ретінде шағын рөлде ойнады. Милиус соңғы шайқас сахнасында тек төрт американдық трюк жасаушы қолданылғанын, ал түсірілім кезінде испандық трюк жасаушылардың саны жиырмаға жуық болғанын мәлімдейді. Ол және Леонард фильмді «жануарларға қатыгездік жасалған» деген сынға қарсы қорғады, түсірілім кезінде бірде-бір жылқы ауыр жарақат алмағанын айтты. Бұл сахнаны түсіру кезінде Антуан Сент-Джон жылқылардан қорқатынын көрсетті және Шон Коннеримен қылышпен күрескенде жиі декорациялардың арасында жасырынып отырды.

Қабылдау

"Жел мен арыстан" 1975 жылдың мамыр айында Нью-Йоркте, ал қазан айында Ұлыбританияда көрсетілімге шықты. Фильм қаржылық жағынан сәтті болды, алайда Стивен Спилбергтің "Жалғыз қанағат" фильмі назарды бұрды.

Сыни жауап

Rotten Tomatoes сайтында фильмге 16 сыншының пікіріне сүйене отырып, 63% мақұлдау көрсеткіші берілген. Metacritic сайтында 9 сыншының пікірлері негізінде 69% балл жинаған, бұл "көбінесе жағымды пікірлерді" көрсетеді. Variety басылымы оны "Жақсы жазылған, коммерциялық тұрғыдан табысты кезеңдік экшн-драма, Джон Милиуспен жақсы режиссураланған" деп сипаттады. Фильм шыққаннан кейін көп ұзамай, АҚШ президенті Джеральд Форд пен оның командасына көрсетілді, олардың фильмді ұнатып қалғаны хабарланды.

Марапаттар мен ұсыныстар

Фильм екі «Оскар» сыйлығына ұсынылды: Джерри Голдсмит – «Ең үздік түпнұсқа музыка» номинациясы бойынша, ал Гарри В. Тетрик, Аарон Рочин, Уильям МакКаухи және Рой Чарман – «Ең жақсы дыбыс» номинациясы бойынша. Бұған қоса, Америка Жазушылар Гильдиясы Милиустың сценарийін ұсынды.

Роман

Джон Милиустың "Жел және арыстан" романы 1975 жылғы қаңтарда Award Books баспасынан шықты. Бұл роман Милиустың өзінің фильмі негізінде жазылған. Сценарий бойынша, оқиға аяқталған фильмнен сәл өзгеше, бірнеше қосымша эпизодтар (әсіресе, Эден Пердикарис Раисули сарайында моншақ шайынып, Гуммере Атлантика эскадрильясының Танжерге келгенін қадағалайды) енгізілген, сондай-ақ оқиғаның уақыт реті сәл өзгертілген. Бірінші басылымға түсірілім процесі туралы тарау және актерлер мен түсірілім тобының қысқаша өмірбаяндық мәліметтері қосылған.

Музыка

"Жел мен арыстан" фильмінің музыкасын Джерри Голдсмит жазды және дирижерлік етті. Морис Джаррдың "Арабияның Лоренсі" сияқты Алтын ғасыр музыкаларының стиліне сай, Голдсмит үлкен соққы аспаптар тобына және түрлі марокколық музыкалық аспаптарға негізделген алуан түрлі ансамбльді пайдаланды. Осы музыкасы үшін Голдсмит "Ең үздік түпнұсқа музыка" номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығына ие болды, бірақ «Жау» фильмі үшін Джон Уильямсқа есе жіберді. Ол оның мансабындағы ең жақсы туындыларының бірі саналады және Америка кино институтының ең үздік 25 американдық фильм музыкасының 250 үміткерінің қатарына кірді.

Үй медиасы

1-ші аймақта Warner Home Video 2004 жылдың 6 қаңтарында фильмді DVD форматында шығарды, оған қысқаша өндіріс туралы материал, театрлық трейлер және Милиус жасаған түсіндірме кірген. Sony Pictures Home Entertainment Австралияда (R4) және бірнеше еуропалық елдерде (2-ші аймақ), әсіресе Германияда фильмнің қарапайым DVD нұсқасын шығарды, бірақ әлі Ұлыбританияда шығармаған (Sony нұсқасы ағылшын тілінде қолдануға ыңғайлы). 2014 жылдың 29 сәуірінде Warner Archive Collection фильмінің Blu-ray нұсқасы жарық көрді.