Кіріспе

1951 жылы Мервин Леройдың американдық фильмі
осы атпен басқа фильмдер де бар

Quo Vadis (латынша "Қайда барасың?") – 1951 жылы шыққан американдық діни эпикалық фильм. Оқиғасы император Неронның билік құрған соңғы жылдарында ежелгі Римде өтеді. Фильм негізінде поляк жазушысы, Нобель сыйлығының лауреаты Генрик Сенкевичтің 1896 жылғы осы аттас романы жатыр. Metro Goldwyn Mayer компаниясымен түсіріліп, Technicolor форматында сақталған фильмді Мервин Лерой С.Н. Берман, Соня Левиен және Джон Ли Махин жазған сценарий бойынша түсірген. Бұл Генрик Сенкевичтің романының төртінші экрандық бейімделуі. Фильмде Роберт Тейлор, Дебора Керр, Лео Генн және Питер Устинов түскен, сондай-ақ Патриция Лаффан, Финлей Кьюри, Абрахам Софаер, Марина Берти, Бадди Бэр және Феликс Эйлмер де бар. Болашақ итальян жұлдыздары София Лорен мен Бад Спенсер эпизодтық рөлдерде пайда болды. Музыкасын Миклош Роза, операторлық жұмысын Роберт Суртис пен Уильям В. Скалл жасаған. Фильмді Metro Goldwyn Mayer 2 қараша 1951 жылы шығарды. 64-68 жылдар аралығындағы оқиғалар тарихи және ойдан шығарылған оқиғалар мен кейіпкерлерді біріктіреді, ал сол кезеңнің маңызды оқиғалары бірнеше аптаның ішінде сығымдалған. Фильмнің басты тақырыбы – Рим империясының христиандықпен қақтығысы және Юлий-Клавдий әулетінің соңғы жылдарында христиандарды қуғындау. Ол өзінің көрнекті және қуатты предшественнигі, император Клавдийден өзгеше, жемқор және құрылысшыл болып шықты, ал оның әрекеттері бұрынғы тыныш әлеуметтік тәртіпті құрту қаупін тудырды. Атау апокрифтік Петірдің істері кітабындағы бір оқиғаға сілтеме жасайды. Фильм сегіз «Оскар» сыйлығына ұсынылды, оның ішінде «Үздік фильм» номинациясы да бар, және ол MGM компаниясын банкроттықтан құтқарып қалған үлкен кассалық табысқа ие болды. Питер Устинов «Алтын глобус» сыйлығын «Екінші жолдағы актер» номинациясы бойынша жеңіп алды, ал Роберт Суртис пен Уильям В. Скалл «Үздік операторлық жұмыс» сыйлығын жеңіп алды.

Сюжет

Маркус Виниций – римдік әскери қолбасшы және XIV Гемина легаты. Британия мен Галлиядағы соғыстардан оралғанда, ол Лигияға ғашық болады, ол – шын ниетті христиан; дегенмен ол оның махаббатын жеңуге тырыса береді. Лигия зейнеткерліктегі римдік генерал Аул Плавцийдің сүйікті асырап алған қызы ретінде өскенімен, заң бойынша ол Римнің Лигиялық тұтқыны болып есептеледі және оны ескі генерал күтімінде ұстап тұрады. Маркустың араласатын ағасы Петроний, оның қызметі үшін сыйлық ретінде оған Лигияны беруге Неронды көндіреді. Лигия бұл келісімге наразы болады, бірақ ақырында Маркусқа ғашық түседі. Осы аралықта Неронның жасаған зұлымдықтары күшейе түседі және оның мінез-құлқы одан да нашарлайды. Нерон Римді өртеп, оны христиандардың кінәсінде айыптағаннан кейін, Маркус Лигия мен оның отбасын құтқаруға аттанады. Нерон оларды және барлық христиандарды тұтқындап, өз циркінде қырқып тастауға үкім шығарады; кейбіреулерін арыстандар өлтіреді. Неронның ең сенімді кеңесшісі Петроний, христиандар шейіттер ретінде қадірленетінін ескертеді, бірақ императордың пікірін өзгерте алмайды. Содан кейін, Неронның ақылсыздығынан шаршап, ол да өзіне қарсы шығуға дайын тұрғанына күмәнданып, Петроний Неронға хат жазып, императорды аяусыз сынайды (бұл хатты ол бұрын өлімінен сақтану үшін жасырып қойған еді) және білегіндегі артериясын кесіп, өзін-өзі өлтіреді. Оның құлы Эуника (оған ғашық болған) босатылғанына қарамастан, онымен бірге өлуді таңдайды. Христиан апостолы Петір де Иеміздің белгісіне жауап ретінде Римге оралғаннан кейін тұтқындалады және ол Цирк түрмесінде Маркус пен Лигияға үйленеді. Петір кейіннен басымен төмен қаратып айқышқа шегеленіп өлтіріледі, бұл жазалау түрін Неронның преториандық гвардиясы оны мазақтап ойлап тапқан. Маркусқа құмарлық танытқан Неронның әйелі Поппея оның өзін тастағаны үшін қастық жоспар құрады. Лигия цирктегі қазыққа байланады және аренаға жабайы бұқа жіберіледі. Лигияның күзетшісі Урсус, Лигияны өлтіруден сақтап қалу үшін, бұқаны қолдарымен өлтіруге тырысады. Маркус императордың ложасына алып барылып, осы оқиғаны қарауға мәжбүр болады. Бұл әрекет оның көрермендердің арасындағы адал офицерлерін ашуландырады. Бірақ Урсус бұқаны құлатып, мойнын сындыра алады. Сол сәтте Маркус байлауларынан босап, Лигияға жетіп алу үшін аренаға секіреді. Урсустың жеңісіне қатты таң қалған және Лигияның әлі де ұлы соғыс батыры саналатын Маркустың сүйіктісі екенін көрген көпшілік Неронды оларды кешіруге шақырады. Ол бұқаралық талаптарды төрт сарайлық кеңесші – Сенека, сәулетші Фаон, ақын Лукан және музыкант Терпнос қолдағаннан кейін де кешіруден бас тартады. Бұл шешім көпшілікті ашуландырады және Маркустың адал әскерлері үшті құтқару үшін аренаға шабады. Маркус Неронды Римді өртеп жібергені үшін айыптайды және генерал Гальба сол сәтте қалаға шабуылдап, Неронды тақтан түсіруді көздеп отырғанын хабарлайды және оны Римнің жаңа императоры деп жариялайды. Көпшілік Римді өртеп жіберген Нерон емес, христиандар екеніне сеніп, көтеріліс көтеріледі. Нерон сарайына қашып кетеді, онда ол Поппеяны өлтіреді, оны христиандарды күнәлі деп тануға итермелегені үшін айыптайды. Содан кейін Неронның әлі де сүйген, тастап кеткен сүйіктісі Акт пайда болады және оған өз өмірін аяқтау үшін қанжар ұсынады. Нерон мұны істей алмайды, сондықтан Акт оған кеудесіне қанжар басуға көмектеседі, ол өледі. Маркус, Лигия және Урсус енді босатылды, олар Римнен Маркустың Сицилиядағы поместьесіне жаңа өмір бастау үшін кетеді. Жол бойында Петірдің Римге қайтып келгенде тастап кеткен таяғы гүлдей бастайды. Көгілдір жарық пайда болады және хор ән салады: "Мен жолмын, шындық және өмірмін", – деп Иса айтқан сөздер (Жохан 14:6, Жаңа өсиет).

Актерлік құрам

Фильмде көптеген авторлық құқығы көрсетілмеген эпизодтық рөлдер мен камеолар бар: олардың ішінде Элизабет Тейлор аренадағы христиан тұтқыны, София Лорен лигиялық құл, Кристофер Ли күймеші, Клелия Матания шаштараз Парменида, Марика Аба Неронның тойындағы ассириялық биші, Ричард Гаррик Маркуспен бірге Триумф салтанатындағы құл, Джузеппе Тоси Неронның тойындағы күрескер, Адриенна Корри тұтқынға түскен христиан әйел, Буд Спенсер императорлық сақшы, және Робин Хьюз флешбэк сахнасында Иса рөлінде. Баяндаманы авторлық құқығы көрсетілмеген Уолтер Пиджен оқыған.

Сыншыл реакция

Bosley Crowther (The New York Times) аралас пікір білдірді: «Бұл – кино өнерінің таңғажайып комбинациясы және қарапайымдық, визуалды қызығушылық пен сөздік жалықтыру, тарихи мақтан мен сезімталдық». Краутер тіпті Сесил Б. Демилдің «The Sign of the Cross» фильміндегілердің «режиссер Мервин Леройдің осы фильмде көрсеткен адамдық зұлмат пен жойқындық көріністерімен салыстыруға келмейтінін» айтты. Бірақ осы визуалды табыс пен бай образдылықтың арасында, тістеріңізді тістеп қоюға әкеп соқтыратын, ескіше романтика жатыр. Variety журналы фильмнің «Бір Ұлттың Тууы» мен «Желмен Кеткендер» сияқты кассалық табысқа ие екенін жазды. Онда масштаб, ауқым, әсер және динамика бар, бұл соңғы уақыттарда «супер колоссальды» терминіне қайта сенімділік береді. Бұл – толық мағынасында тамаша көрініс. Эдвин Шаллерт (Los Angeles Times) оны «ең керемет фильмдердің бірі, мүмкін ең кереметі» деп мәлімдеді. «Оның көркемдік сән-салтанаты ешбір өндірісте теңдессіз». Ричард Л. Коу (The Washington Post) оны «тамаша ойын-сауық көңіл көтеретін фильм» деп атады. «Атақты роман негізінде түсірілген, кең ауқымды және қымбат фильм Palace экранында үш сағаттан астам уақыт көрсетілсе де, сіз осы уақытқа дейін болғаныңызға сенбейсіз». Harrison's Reports жариялады: «Шынайы байлық, декорациялардың үлкендігі, актерлік құрамның көлемі және Technicolor түсірілімінің әдемілігі тұрғысынан 'Quo Vadis' фильміне тең келетін фильм әлі түсірілген жоқ. Бұл – толық мағынасында супер колоссальды көрініс, және осы себепті ол кіру билетінің жоғары бағасына лайық». The Monthly Film Bulletin фильмге теріс баға берді, «үлкендік пен көріністің қаншалықты жалықтыратынын, егер олар талғам, сезім және, таңқаларлықтай, шығармашылық талантынан айырылса, көрсетеді» деп жазды. Фильм қиялы аз режиссураланған, өмірден үлкен пропорцияларға сәйкес өте баяу темпте түсірілген, ал оның техникалық сапасы әсерлі емес. Rotten Tomatoes сайтындағы 18 рецензия негізінде фильм 83% рейтингке ие, орташа бағасы 6.40/10.

Марапаттар мен ұсыныстар

Сыйлық санаты Номинант(тар) Нәтиже Ref. «Оскар» сыйлығы Ең үздік фильм Сэм Зимбалист Ең үздік қосалқы актер Лео Генн, Питер Устинов Ең үздік көркемдік безендіру – Түсті Эстетикалық безендіру: Уильям А. Хорнинг, Седрик Гиббонс және Эдвард Карфагно; Декорация: Хью Хант Ең үздік түсірушілік – Түсті Роберт Суртис және Уильям В. Сколл Ең үздік костюм дизайны – Түсті Гершель Маккой Ең үздік фильм монтаждау Ральф Э. Винтерс Драмалық немесе комедиялық фильмнің ең үздік музыкасы Миклош Роза Америка Режиссерлер Гильдиясы сыйлықтары Кинодағы ең үздік режиссерлік жетістіктері Мервин Лерой «Алтын глобус» сыйлығы Ең үздік фильм – Драма Ең үздік қосалқы актер – Фильм Питер Устинов Ең үздік түсірушілік – Түсті Роберт Суртис және Уильям В. Сколл Халықаралық кино музыкасы сыншылары сыйлығы Ең үздік архивтік жазба Миклош Роза, Ник Рейн, Джеймс Фитцпатрик және Люк Ван Де Вен, Ginko Digi, Фрэнк К. ДеВальд Ұлттық кинотақырыптар кеңесі сыйлықтары Топ-10 фильмдер 9-шы орын.

Музыка

Миклош Розаның музыкасы тарихи дәлдігімен ерекшеленеді. Ежелгі Рим музыкасы сақталмағандықтан, Роза өзінің хорлық-оркестрлік партитурасына Сеикилос эпитафиясы, Немезиске арналған гимн және Месомедтің Күнге арналған гимні сияқты ежелгі грек және еврей мелодияларының бірнеше фрагменттерін қосты. 1963 жылы MGM Records Роза мен Карло Савинаның дирижерлігімен Рим симфониялық оркестрі орындаған Розаның фильмдерінен үзінділердің стерео жинағын шығарды. Роза Жеңіс шеруін дирижерлік етті. 1977 жылы Роза өзінің 12 шығармасының стерео жазбасын жасады, және тағы да Корольдік филармониялық оркестрін басқарды. 2012 жылы Ник Рейн, Прага қалалық филармониялық оркестрін дирижерлік етіп, барлық партитураны жазды (барлығы екі CD-де 38 трек). Бұл Розаның жазған, бірақ фильмнің саундтрегінде қолданылмаған бірнеше музыкалық бөлімдерін де қамтыды. Фильмнің соңында, жаңа император Галбаның әскерлерінің жеңісін жариялайтын салтанатты шеру өтеді. Бұл тақырып Розаның «Бен-Хур» (1959) фильмінде «Арбашылар шеруінен» бұрын «Нан мен ойын-сауық шеруі» ретінде қайта пайдаланылды. 1982 жылы жарық көрген автобиографиясында Миклош Роза продюсер Сэм Зимбалисттің өзінің музыкасын қалай қолданғанына өкініш білдірді: «[Ол] музыканы тиімді пайдаланбады. Мен көп еңбек еткеніммен, менің жұмысымның көп бөлігі дыбыс эффектілерімен жабылып қалды немесе естілмейтіндей төмен дыбыспен ойналды. Бұл мен үшін үлкен көңіл көшіру болды». Дегенмен, ол «Quo Vadis» шетелде түсірілгендіктен Голливудтың оны толығымен бойкоттап, Академия сыйлығына ұсынылмағаны туралы жазғанда жаңылысты. Розаның Лигияға арналған махаббат тақырыбын Пол Фрэнсис Вебстер сөздерімен жазды, ал Марио Ланза оны алғаш рет 1952 жылғы қаңтардағы радио хабарламасында орындады.

Үй медиасы

Фильмнің екі дискілік арнайы басылымы ұзақ фотохимиялық қалпына келтіру процесінен кейін 2008 жылдың 11 қарашасында АҚШ-та DVD форматында жарық көрді. 2009 жылдың 17 наурызында жоғары сапалы Blu-ray нұсқасы шығарылды.

Комикстердің адаптациясы

Thriller Comics No 19, шілде 1952 (Amalgamated Press, Лондон) Түсті фотосурет мұқабасы [сурет кері] • 64 бет қара-ақ түсте (Джоан Уитфорд бейімдеген • Джефф Кампион салған) [Фильмнің көрінісіне өте адал. Дегенмен, орын жетпеуіне байланысты, Маркустың досы Нерва да, Петронийдің құлы Әунике де алынып тасталған.]