Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Боливия ұлттық деңгейде мемлекет басшысын – президентті және заң шығарушы органы – Конгрессті сайлайды. Президент және вице-президент бес жылдық мерзімге халық тарапынан сайланады. Ұлттық Конгресс (Congreso Nacional) екі палатадан тұрады. Депутаттар палатасы (Cámara de Diputados) 130 мүшеден тұрады, олар қосымша мүшелер жүйесі бойынша бес жылға сайланады, ал жеті аборигендік орын үшін – дәстүрлі қағидалар мен әдет-ғұрыптар бойынша сайлау жүргізіледі. Сенаторлар палатасы (Cámara de Senadores) 36 мүшеден тұрады: елдің тоғыз департаментінің әрқайсысы пропорционалды түрде бөлінген төрт сенатор сайлайды. Боливияда көп партиялық жүйе бар. 1982 жылдан бастап демократияның қайта жаңғыруының алғашқы 23 жылында ешбір партия жеке билікке ие бола алмады, сондықтан партиялар коалициялық үкімет құру үшін бірігіп жұмыс істеуге мәжбүр болды. 2005 жылдан бері бір партия парламентте көпшілік орынға ие болды. Кез келген ұлттық сайлаудан бұрын тыйым салу мерзімі қолданысқа енеді. Бұл мақұрт азаматтардың қате дауыс беруіне жол бермеу мақсатында жасалған. Сондай-ақ, азаматтарға осы кезеңде саяхаттауға тыйым салынады. Бұл сайлаушылардың бірнеше округте дауыс беруіне кедері келтіру үшін жасалған. Сайлау күні такси немесе автобус табу қиын, өйткені көлік және саяхатқа шектеулер қойылады.
Bolivia elects on national level a head of state – the president – and a legislature. The president and the vice president are elected for a five year term by the people. The National Congress (Congreso Nacional) has two chambers. The Chamber of Deputies (Cámara de Diputados) has 130 members, elected for a five year term using the Additional Member System, and in the case of seven indigenous seats by usos y costumbres. The Chamber of Senators (Cámara de Senadores) has 36 members: each of the country's nine departments returns four senators allocated proportionally. Bolivia has a multi party system, with numerous parties. During the first 23 years of renewed democracy beginning 1982, no one party succeeded in gaining power alone, and parties had to work with each other to form coalition governments. Since 2005, a single party has achieved a parliamentary majority. Ahead of any national election a period of prohibition takes effect. This is with the intention of preventing inebriated nationals voting in error. Nationals are also forbidden from travelling around during the same period. This is to prevent voters from voting in more than one district. On polling day it is difficult to obtain a taxi or bus, due to the limitations placed upon travel and transport.
Сайлау жүйесі
Президент халықпен тікелей, көпшілік дауыспен сайланады. Кандидат кемінде 50% дауыс немесе 40% дауыс жинауы керек, сондай-ақ екінші кандидаттан 10% артық дауыс алып сайлануы тиіс, әйтпесе жеңімпазды анықтау үшін екінші тур өтеді. Депутаттар палатасының (Cámara de Diputados) 130 мүшесі (жеті арнайы орынды қоспағанда) қосымша мүшелік жүйе арқылы сайланады. 63 орын бір мандатты округтерде көп дауыс алған кандидат жеңіске жеткенімен сайланады. Боливияның тоғыз департаментіне сәйкес келетін түрлі өлшемдегі округтерде жабық тізімдегі партиялық тізім пропорционалдық өкілдігі арқылы 60 қосымша орын сайланады. Ұлттық дауыс беруде кемінде 3% алған партиялар үшін орындар Д’Хондт әдісімен бөлінеді, осы партияның тиісті департаменттегі бір мандатты округтерден алған орын саны ескеріледі. Егер бір партия бір мандатты округтерден алған орын саны, тізім бойынша алған дауыс үлесінен көп болса, артық орындар соңғы бөлінген тізімдік орыннан алынады. Қалған жеті орын – үрпақтардың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары бойынша сайланатын, жергілікті халыққа арналған орындар, сайлау бір мандатты округтерде көп дауыс алған кандидат жеңіске жеткенімен жүзеге асырылады. Сайлаушы бірдей нормативтік немесе арнайы округтердің біреуінде ғана дауыс бере алады. Сенаторлар палатасының (Cámara de Senadores) 36 мүшесі бар, олардың төртеуі елдің тоғыз департаментінен жабық партиялық тізімдер арқылы, Д’Хондт әдісі қолданылып сайланады.
The president is directly elected by the people, by majority. A candidate has to receive at least 50% of the vote, or 40% of the vote, and 10% more than the second candidate to be elected, otherwise a second round is held with the top two finishers to determine the winner. The 130 members in the Chamber of Deputies (Cámara de Diputados) (excluding the seven special seats) are elected using the additional member system. 63 seats are elected in single member districts using first past the post voting. 60 additional seats are elected using closed list party list proportional representation in districts of varying sizes corresponding to Bolivia's nine departments. For parties receiving at least 3% of the national vote, the seats are distributed using the D'Hondt method, subtracting the number of seats the respective party gained from the single member districts in the respective department. If one party has more seats from the single member districts alone than the proportion of list vote it received, the extra seats are taken from the last allocated list seats. The remaining seven seats are reserved indigenous seats elected by the usos y costumbres, using first past the post voting. A voter can only vote in one of either the normal constituencies or special constituencies. The Chamber of Senators (Cámara de Senadores) has 36 members, four from each the country's nine departments, which are also elected using closed party lists, using the D'Hondt method.
1839 және 1850-1938 жылдардағы шектеулі сайлау құқығымен тікелей сайлау
Алайда 1839 жылғы сайлауда президент барлық дауыс берушілердің көпшілігімен сайланды. Бұл жүйе 1850 жылдан бастап бәсеңдеп кетті. Дауыс беруге қойылатын талаптардың ішінде ең төменгі мүлік немесе табыс болуы, немесе кәсіптердің бірінде қызмет етуі қажет еді, сондай-ақ "үй шаруашылығындағы" жұмыс істейтін барлық адамдардың дауыс беруіне тыйым салынды. Жергілікті халықтар сайлау құқығынан тиімді түрде шеттетілді.
In the elections of 1839, however, the president was elected by a majority of all voters. This system became the norm beginning in 1850. Voting requirements included a minimum property or income or service in one of the professions, and forbid all those "in domestic service" from voting. Indigenous peoples were effectively excluded from the franchise.
Сайлаушылардың санының өсуі, 1938-1951 жылдар
1938 жылғы Конституция бойынша дауыс беруге байланысты мүліктік шектеулер жойылды, бірақ дауыс беру құқығы әлі де еркектерге, сауатты азаматтарға және жасы жеткендерге ғана берілді. 1940 және 1951 жылдары өткен сайлауларда сайлаушылар саны едәуір артты.
Under the Constitution of 1938, property restrictions on voting were removed however the vote was still restricted to those who were male, literate, and of age. Elections were held in 1940 and 1951, and saw a dramatic expansion of the electorate.
Жалпыға бірдей сайлау құқығы және демократиядағы үзілістер, 1952-1979 жылдар
1952 жылғы Боливия революциясы арқылы билікке келгеннен кейін Ұлттық революциялық қозғалыс көп ұзамай жалпы сайлау құқығын орнатып, бұрынғы сауаттылық талаптары мен нәсілдік шектеулерді жойды. Бұл шаралар Боливия сайлаушылар қатарын осы уақытқа дейін күрт азайтқан еді. 1956, 1960 және 1964 жылдары жалпы сайлаулар, ал 1958 және 1962 жылдары ғана заң шығарушы органдарға сайлаулар өтті. 1964 жылы Рене Барриентос Ортуньо демократияны тоқтатты, ол 1966 жылы сайлау ұйымдастырып, жеңіске жетіп, Боливия Конституциясын жаңартпақ болды және осы мақсатта 1966-1967 жылдарғы Конституциялық ассамблеяны шақырды. 1969 жылы Барриентостың қайтысынан кейін демократия 1979 жылға дейін әскери тәртіппен, соның ішінде Уго Банзер Суарестің сегіз жылдық диктатурасымен үзіліс күйінде болды.
Shortly after coming to power through the Bolivian Revolution of 1952 [es], the National Revolutionary Movement instituted universal suffrage, ending literacy requirements and racial restrictions which had massively reduced the Bolivian electorate up to that time. General elections were held in 1956, 1960, and 1964; and purely legislative elections were held in 1958 and 1962. Democracy was interrupted in 1964 by René Barrientos Ortuño, who proceeded to hold and win an election in 1966 and to convoke the Constituent Assembly of 1966 67 to rewrite the Constitution of Bolivia. Following Barrientos' death in 1969, democracy was further interrupted by military rule until 1979, including the eight year dictatorship of Hugo Bánzer Suarez.
Демократиялық көшу және соңғы диктатура, 1979-1982 жылдар
Көптеген мемлекеттік төңкерістермен сипатталатын тұрақсыз кезеңде 1978, 1979 және 1980 жылдары үш сайлау өтті. 1978 және 1979 жылдары парламенттік көпшілікке қол жеткізілмеді, ал коалиция құру әрекеттері төңкерістермен тоқтатылды. Сайланған Ұлттық Конгресс депутаты Лидия Гейлер 1979 жылдың қарашасынан 1980 жылдың ортасына дейін конституциялық жолмен билікке келді. 1980 жылғы сайлау қорытындылары 1982 жылдан кейінгі парламенттің және 1982-1985 жылдардағы Эрнан Силес Зуасо үкіметінің құрылуына негіз болды.
In a chaotic period of transition marked by numerous coups d'état, three elections were held in 1978, 1979, 1980. Parliamentary majorities were not obtained in 1978 and 1979 and alliance building was interrupted by coups. Lydia Gueiler, an elected member of the National Congress assumed power constitutionally from November 1979 to mid 1980. The results of the 1980 elections were the basis for the post 1982 parliament and the 1982–85 government of Hernán Siles Zuazo.
Көппартиялы демократия, 1982 жылдан қазіргі уақытқа дейін
1982 жылы басталған демократиялық кезеңде сайлаулар үнемі өткізіліп келеді. Жалпы сайлаулар 1985, 1989, 1993, 1997, 2002, 2005 және 2009 жылдары өтті. Алғашқы жергілікті сайлау 1987 жылы өткізілді, одан кейін 1989, 1991, 1993, 1995, 1999, 2004 және 2010 жылдары сайлаулар ұйымдастырылды. Сонымен қатар, 2006 жылы префекттерді сайлау департаменттік деңгейде басталды, ал 2010 жылы департаменттік заң шығарушы жиналыстарға сайлау өтті. 2009 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін Ұлттық сайлау соты 2010 жылдың соңында үкіметтің төртінші тармағы – Көпұлтты сайлау органымен алмастырылды, оның жоғарғы органы – Жоғарғы сайлау соты.
Elections have been held regularly in the democratic period that began in 1982. General elections were held in 1985, 1989, 1993, 1997, 2002, 2005, and 2009. The first local elections were held in 1987, followed by further elections in 1989, 1991, 1993, 1995, 1999, 2004, and 2010. Similarly, departmental elections for Prefect began in 2006 and elections for Departmental Legislative Assemblies began in 2010. Following the passage of the 2009 Constitution, the National Electoral Court was replaced in late 2010 by a fourth branch of government, the Plurinational Electoral Organ, whose highest body is the Supreme Electoral Court.
Боливиядағы 2020 жылғы жалпы сайлау
2020 жылдың 18 қазанында боливиялық сайлаушылар Эво Моралестің MAS IPSP партиясының жетекшісі Луис Арсені бірінші турда 55% дауыспен Боливия президенті етіп сайлады. Арсенің басты қарсыластары Карлос Меса мен Луис Фернандо Камачо сәйкесінше 29% және 14% дауыс жинады. Арсе 2020 жылдың 8 қарашасында президенттік міндетін атқара бастады.
On 18 October 2020, Bolivian voters elected Luis Arce, leader of Evo Morales' MAS IPSP, as Bolivia's president with 55% of the vote in the first round. Arce's main opponents, Carlos Mesa and Luis Fernando Camacho, received 29% and 14% of the vote, respectively. Arce took the office of president on 8 November 2020.
2015 жылғы автономиялық референдум
2015 жылдың 20 қыркүйегінде бес батыс және орталық департамент – Кочабамба, Чукисака, Ла-Паз, Оруро және Потоси – «органикалық харталарды» (автономды басқарудың конституцияларын) бекітуге дауыс берді, сондай-ақ үш муниципалитет және екі халықтық аумақ та дауыс берді. Бес департаменттегі сайлаушылар MAS IPSP басшылығындағы заң шығарушы органдар әзірлеген автономиялық харталарын қабылдамады.
On September 20, 2015, five western and central departments—Cochabamba, Chuquisaca, La Paz, Oruro, and Potosí—voted on whether to approve "organic charters" (constitutions of autonomous governance), as did three municipalities and two indigenous territories. Voters in all five departments rejected their charters of autonomy, which were drafted by MAS IPSP–led legislatures. DepartmentYes votes%No votes%BlankNullTotal ballots castEligible votersTurnout as % of electorateCochabamba335,46438.42%537,70661.58%17,91057,930949,0101,137,87283.4%Chuquisaca99,81942.57%134,65257.43%5,91718,057267,445324,587La Paz425,60531.94%906,75968.06%30,15988,8851,026,228Oruro59,11925.98%168,44374.02%5,80014,064297,217Potosí93,705 31.92%199,82368.08%8,27821,546323,352408,13179.2%Sources:
On September 20, 2015, five western and central departments—Cochabamba, Chuquisaca, La Paz, Oruro, and Potosí—voted on whether to approve "organic charters" (constitutions of autonomous governance), as did three municipalities and two indigenous territories. Voters in all five departments rejected their charters of autonomy, which were drafted by MAS IPSP–led legislatures. DepartmentYes votes%No votes%BlankNullTotal ballots castEligible votersTurnout as % of electorateCochabamba335,46438.42%537,70661.58%17,91057,930949,0101,137,87283.4%Chuquisaca99,81942.57%134,65257.43%5,91718,057267,445324,587La Paz425,60531.94%906,75968.06%30,15988,8851,026,228Oruro59,11925.98%168,44374.02%5,80014,064297,217Potosí93,705 31.92%199,82368.08%8,27821,546323,352408,13179.2%Sources: