Бутан сайлау жүйесі және парламенттік құрылымы

Бутан сайлаулары: Парламенттік және жергілікті деңгейдегі сайлау жүйесі, 18 жастан асқан азаматтардың сайлау құқығы, Ұлттық Ассамблея құрамы.

15 мин оқу

100%

Дереккөз: Elections in Bhutan — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Бутандағы демократиялық сайлаулар

Бутандағы сайлаулар ұлттық (парламенттік) және жергілікті деңгейлерде өткізіледі. 18 жасқа толған және қолданыстағы сайлау заңдарына сәйкес барлық азаматтарға сайлау құқығы берілген. Ұлттық сайлауларда, сондай-ақ жалпы сайлауларда саяси партиялардың қатысуы негізінен Парламенттің төменгі палатасымен, ал оның көпшілігі ұсынған атқарушы органдармен шектеледі.

Бутанның ұлттық екі палаталы парламенттік заң шығару органы бар. Бутанның Ұлттық Ассамблеясы – Парламенттің төменгі палатасы, онда 47 мүше бар. Орын санының ең көп шегі – 55, әр мүше бір округтен сайланады. 2008-2013 жылдар аралығында биліктегі Бутан Бейбітшілігі мен өркендеу партиясы (DPT) 45 орынды жеңіп алды, ал оппозициялық Халықтық демократиялық партиясы (PDP) 2 орынды иеленді. Парламенттің жоғарғы палатасы – Бутанның Ұлттық Кеңесі, онда әр дзонгхагтан сайланған 20 тәуелсіз мүше және Бутан Королі тағайындаған 5 мүше бар. Ұлттық Кеңес мүшелері алғаш рет 2007 жылдың 31 желтоқсанында сайланды. Бутан жергілікті басқару органдарына да сайлау өткізеді. Дзонгхагтар (аудандар), гвеогтар (ауылдық округтер) және тромделер (қалалық муниципалитеттер) әр түрлі өкілеттіктермен жергілікті әкімшілік органдарының мүшелерін сайлайды. 2007 жылға дейін Бутанда Цхогду деп аталатын бір палаталы ұлттық парламент болды. Парламент Бутан Корольдігінің 2008 жылғы Конституциясына сәйкес және сол жылы өткен корольдіктің алғашқы Ұлттық Ассамблеясының сайлауымен екі палаталы болды.

Сайлау заңдары

Бутанның сайлау заңдарын Бутан Парламенті қабылдайды. Бұл заңдар үміткерлерді тіркеуді, сайлаушыларды тіркеуді, сайлау науқанын, саяси партияларды және дауыс беру рәсімін қамтиды. 2011 жылдан бастап сайлау заңдары 2008 жылғы Конституциямен, 2008 жылғы Сайлау заңымен, 2008 жылғы Мемлекеттік сайлау қоры туралы заңмен, 2008 жылғы Ұлттық референдум туралы заңмен, 2008 жылғы Ұлттық кеңес туралы заңмен және 2008 жылғы Ұлттық жиналыс туралы заңмен реттелді. Конституция сол кездегі қолданыстағы сайлау заңдарын, олармен қайшы келмейтін жағдайда, қамти отырып, мазмұнды және процедуралық негізгі қағидаларды ғана ұсынады. Атап айтқанда, діни тұлғалар мен институттар саясаттан тыс болуы керек. 2008 жылғы Сайлау заңы – Бутанның сайлау округтері, саяси партиялар мен олардың үміткерлері, науқандар, сайлаулар, сайлау бақылауы және сайлау құқығы туралы мазмұнды және процедуралық заңдарды біріктіретін соңғы заңнамасы. Ұлттық референдум, мемлекеттік сайлау қаржысы, Ұлттық жиналыс, Ұлттық кеңес және жергілікті өзін-өзі басқару актілері Конституциямен белгіленген және Сайлау заңымен толықтырылған шеңберде өздерінің арнайы мәселелерін реттейді.

Мемлекеттік комиссиялар

2008 жылғы Сайлау туралы заң сайлаудың, дауыс берудің және сайлау округтерін қайта бөлудің әртүрлі салаларын қадағалау үшін екі қаржылық және саяси жағынан дербес үкіметтік комиссияны құрады. Бутанның Сайлау комиссиясы Заңмен белгіленген сайлау аясын, соның ішінде партиялар, үміткерлер, сайлау және сайлау тізімдері туралы заңдарды қадағалауға жауапты. Сайлау комиссиясына сот функцияларына жақын өкілеттіктер берілген, және оның құрамында сайлау инспекторлары мен дауыс санаушылар жұмыс істейді. Шекараларды қайта бөлу комиссиясы – Парламент және жергілікті өкімет органдарына өкілдер сайлау үшін бір мандатты сайлау округтерін белгілеумен ғана айналысатын қосымша комиссия.

Сайлау комиссиясы

Патша бас сайлау комиссарын және тағы екі сайлау комиссарын бес жылға тағайындайды. Бұл тізімді Премьер-министр, Бас судья, Ұлттық Ассамблея спикері, Ұлттық Кеңес төрағасы және оппозициялық партия жетекшісі ұсынады. Сайлау комиссиясы саяси партияларды қадағалайды, сайлауды өткізеді, сайлау жүйесін қарастырады, Заңға сәйкес қағидалар мен ережелерді бекітеді және сотқа шақыру, тексеру және сот шешімі шығару құқықтарына ие. Сайлау комиссиясын хатшылық қызмет көрсетеді, Комиссия өз құзыретінің бір бөлігін қаулы немесе бұйрық арқылы оған жүктете алады. Сайлау комиссиясының шешімдері мен әрекеттері Бутанның сот жүйесіндегі соттар тарапынан сайлау петициялары немесе сайлау шағымдары болмаса қайта қарастырылмайды. Сайлау кезінде Сайлау комиссиясы әр Дзонгхагта жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерді Бас сайлау үйлестірушісі етіп тағайындайды, оның басты міндеті – еркін және әділ сайлауды қамтамасыз ету. Сайлау комиссиясы сондай-ақ әр Дзонгхагта мемлекеттік қызметкерді Дзонгхаг сайлау шенеунігі ретінде тағайындайды, оның басты міндеті – Комиссия атынан барлық парламенттік және жергілікті өкімет сайлау округтері үшін сайлау тізімін жаңарту және толықтыру. Осы жиырма шенеуніктің әрқайсысына Комиссия тағайындаған бір немесе бірнеше сайлау тіркеушілері көмектеседі. Комиссия сайлау округтері үшін сайлау комиссарларын және олардың көмекшілерін тағайындайды, олар тікелей Комиссияға есеп береді. Сайлау комиссарлары әр сайлау учаскесі үшін төрағалық етушіні тағайындайды, ал төрағалық етушілерге сайлау комиссарлары тағайындаған сайлау шенеуніктері көмектеседі. Сайлау комиссарлары дауыс санау және тексеру үшін санаушыларды тағайындайды. Сайлау комиссиясы тәуелсіз бақылаушыларды тағайындай алады және Сыртқы істер министрлігінің келісімімен халықаралық бақылаушыларды да шақыра алады, олардың кез келгені заң бұзушылықтар немесе бұзушылықтар туралы Сайлау комиссиясының назарына жеткізе алады. Барлық сайлау шенеуніктері жемқорлыққа, мүдделер қақтығысына және саяси сипаттағы әрекеттерге немесе сөздерге тыйым салатын мінез-құлық кодексімен міндетті. Осы кодекс шенеуніктерге «денсаулығында кемістігі бар» азаматтарға көмектесуді міндеттейді, оларға нашар көретіндер, мүгедектер, сауатсыз адамдар және шалғай аймақтардың тұрғындары кіреді.

The king appoints the Chief Election Commissioner and two other Election Commissioners for five year terms from a list submitted by the Prime Minister, Chief Justice, Speaker of the National Assembly, Chairperson of the National Council, and leader of the opposition party. The Election Commission oversees political parties, runs elections, reviews the electoral system, makes rules and regulations under the Act, and possesses the summoning, inspection, and adjudicative powers of a court of law. The Election Commission is supported by a Secretariat to which the Commission may delegate any of its authority by resolution or order. Decisions and actions of the Election Commission are not reviewable by courts of the judicial system of Bhutan except in cases of election petitions or election appeals. During elections, the Election Commission designates a senior government officer as Chief Election Coordinator in each Dzongkhag, whose primary function is to facilitate free and fair elections. The Election Commission also designates a government officer in each Dzongkhag as Dzongkhag Electoral Officer, whose primary duty is to revise and update Electoral Rolls for all parliamentary and local government constituencies on behalf of the Commission. These twenty Officers are each supported by staff including one or more Electoral Registration Officers appointed by the Commission. Returning Officers and their assistants are likewise designated by the Commission for one or more constituencies, reporting directly to the Commission. Returning Officers appoint a Presiding Officer for each polling station; Presiding Officers are in turn assisted by Polling Officers. Returning Officers also appoint Counting Personnel for the tallying and inspection of votes. The Election Commission may appoint independent observers, and with the approval of the Ministry of Foreign Affairs, may also include international observers, any of whom may bring apparent irregularities or violations of the law to the attention of the Election Commission. All Election Officers are bound by a code of conduct forbidding corruption, conflicts of interest, and acts or speech of a political nature. The same code of conduct mandates Officers to assist the "physically challenged," a category that includes the visually impaired, physically disabled, illiterate individuals, and inhabitants of remote areas.

Шекараларды белгілеу комиссиясы

Қосалқы шектеу комиссиясы алты адамнан тұрады: Бас сайлау комиссары және екі сайлау комиссары; қалалық және муниципалды әкімшілікке жауапты министрліктің хатшысы; азаматтық тіркеу және халық санағына жауапты министрліктің хатшысы; және бас геодезист. Шекараны белгілеу комиссиясы Дзонгхагтар арасында 55-ке дейін Ұлттық Жиналыс орындарын мерзімік бөліп қайта жасайды, сондай-ақ сайлау комиссиясының қарауы мен бекітуіне байланысты жергілікті өкіметтің әр деңгейіндегі өкілдер санын қадағалайды. Шекараны белгілеу комиссиясы дзонгхагтарды, гевгогтарды және дзонгхаг тромделерін сайлаушылар саны, аумақтардың тікелей жапсарлылығы және географиялық ерекшеліктер негізінде тиісті сайлау округтеріне бөледі. (Шектеу) Комиссия ақпаратын тарату үшін әртүрлі БАҚ-та жаңалықтарды үнемі жариялайды.

Сайлау округтері

Бутандық сайлаушылар құрамы ұлттық және жергілікті деңгейлерде тек бір мүшелі сайлау округтерінен тұрады. Ұлттық Ассамблеяда ең көп 55 депутат болуы мүмкін. Әр Дзонгхаг Ұлттық Ассамблея сайлауында екіден жетіге дейін сайлау округіне ие болуы керек. Конституцияда депутаттардың бес жылға немесе сенімсіздік дауысымен таратылғанға дейін қызмет етуі қарастырылған. Ұлттық Кеңесте 25 мүше бар, олардың құрамына жиырма дзонгхагтан тікелей сайланған партиялық емес өкілдер мен король ұсынған бес "қадірлі тұлға" кіреді. Әр гевог және тәуелсіз тромде ("дзонгхаг тромде") Ұлттық Кеңеске бір үміткерді ұсынатын сайлау округін құрайды, бұл үміткер жергілікті басшылардың қадағалауымен және Дзонгхаг сайлау қызметкері жүргізетін зомду деп аталатын демократиялық сайлау арқылы іріктеледі. Жергілікті Дзонгхаг Цхогду әр Гевог Цхогдеден бір сайланған Гуптан (басшы) және Мангмиден (орынбасарынан); сол Дзонгхаг Тромдеден бір сайланған өкіл; және Дзонгхаг Йенланг Тромделерінен бір сайланған өкілден тұрады. Одан да жергілікті деңгейде Гевог Цхогдеге бес-сегіз Тшогпа кіреді, олар чивог округтері бойынша тікелей сайланады, ал Гуп (басшы) және Мангми (орынбасары) гевог сайлаушыларымен жалпы сайлауда тікелей сайланады. Ең төменгі деңгейде тромде (қалалық муниципалитеттер) азаматтары тромде Цхогдеге жетіден онға дейін мүшелерді, соның ішінде атқарушы орган ретінде Тромпонды тікелей сайлайды.

Сайлаушылар

18 жастан асқан, сайлау округінде кемінде бір жыл тіркелген, азаматтық куәлігі бар және "[Сайлау туралы заңға] немесе қолданыстағы басқа да заңға сәйкес дауыс беру құқығынан айырылмаған" Бутан азаматтары сайлауда бір дауыс бере алады. Конституция діни қызметкерлердің "саясаттан тыс" болуын міндеттейді, ал Сайлау туралы заң бойынша сот шешімімен "ақыл-есі дұрыс емес" деп танылу – жалғыз ерекше жағдай. Алайда, бұл бап басқа заңнамалар арқылы дауыс беру құқығын шектеуге мүмкіндік береді. Кез келген сайлауға құқығы бар азамат, егер басқа заңмен тыйым салынбаса, бір саяси партияға қосыла немесе оны басқара алады. Саяси партиялар Сайлау туралы заңның талаптары мен шектеулерінде өз жарғылары бойынша қызмет етеді. Партия мүшелерінің құқықтарына келетін болсақ, оларға заңмен қорғалатын процедуралық кепілдіктер беріледі: мүшені уақытша шеттету немесе партиядан шығару үшін оған алдын ала өз пікірін білдіруге мүмкіндік беру қажет. Сайлау кезінде жұмыс берушілер қызметкерлеріне алдын ала хабарлаған жағдайда, дауыс беру үшін оларға жеткілікті уақыт беруге міндетті.

Сайлаушылар тізілімі

Сайлаушылар міндетті түрде дәл бір жергілікті сайлау округінің мүшесі болуы керек және дауыс беру үшін сол округтің сайлаушылар тізілімінде тіркелген болуы тиіс. Бірақ сайлаушылар бұл шартты жалпы (парламенттік) сайлаушылар тізіліміне ену арқылы орындайды, оны Дзонгхагтың сайлаушыларды тіркеу жөніндегі өкілі жүргізеді және жаңартады; осы өкіл сайлаушыларды сайлау округтеріне бөліп жібереді. Өкіл әрбір сайлаушыға дауыс беру кезінде қолдануға арналған сайлаушының фототүсірілген куәлігін береді.

Сайлаушылар тізілімі 2008 жылғы Сайлау заңына сәйкес жарияланып, халыққа қарастырылады.

Саяси партиялар

2008 жылғы Сайлау туралы заң саяси партиялардың құрылуына мүмкіндік береді, егер олар тіркелсе және Бутанның Конституциясы мен егемендігін сақтауға ант беріп, соның шегінде жұмыс істейтін болса. Тіркеу үшін, компания құруға ұқсас өтініш беру процесі қажет, онда партия басшылығының, мүшелігінің, жарғысының және талаптарының, соның ішінде таңбалардың, нақты атауының және логотипінің маңызды мәліметтері ашып көрсетілуі керек. Партиялар демократияны дамытуға міндетті және оларға аймақ, жыныс, тіл немесе дін сияқты әлеуметтік жағдайлар бойынша ұйымдасуға тыйым салынады. Сайлау комиссиясы әлеуметтік жағдайға, бизнес мүдделеріне негіделген партиялардың, әскери немесе жартылай әскери құрылымдары бар партиялардың және өз қалауынша басқа партиялардың өтініштерін қабылдамайды. Мақұлданған партиялар Сайлау комиссиясының хатшылығында тіркеледі және бақыланады. Барлық саяси партиялар жыл сайын активтері, кірістері, шығыстары және мүшеліктері туралы ақпаратты жариялауға міндетті. Партиялар тіркеу алымдары, мүшелік жарналары және Сайлау комиссиясы белгілеген шекте мүшелерден ерікті жарналар есебінен кіріс табуға құқылы. Саяси партиялар өз еркімен таратылуы мүмкін, сондай-ақ Жоғарғы Сот таратуы немесе Сайлау комиссиясы тізімнен шығаруы мүмкін.

Номинациялар, кандидаттар және науқандар

Тек тіркелген саяси партиялар ғана Ұлттық жиналысқа сайлауға үміткерлерді тікелей ұсына алады және ұсынылатын үміткерлердің саны қолжетімді орындар санымен шектеледі. Үміткерлерді тіркеу және қарау процедураларын сайлау комиссиясы қадағалайды, ал қайтарушы офицер орындап шығады. Үміткерлер өз еркімен немесе талапкерлікке жарамсыздық анықталған жағдайда тіркеуден бас тарта алады. Егер қайтарушы офицер тіркеуден бас тартса, үміткерлер белгіленген тәртіп бойынша сайлау комиссиясына шағымдануға құқылы. Саяси партиялар өздерінің жарғыларына сәйкес партиялық сайлауға үміткерлерді ұсынады. Ал қалған жағдайларда, 2008 жылғы Сайлау заңы барлық деңгейдегі үміткерлерге қойылатын талаптарды белгілейді: барлық үміткерлер 25-тен 65 жасқа дейінгі Қазақстан Республикасының азаматтары болуы керек және олар өкілдік ететін сайлау округінің тұрғыны болуы тиіс. Парламентке үміткерлер жоғары білімі болуы міндетті, ал жергілікті билік органдарына үміткерлер функционалдық сауаттылықты растайтын сертификат ұсынуы керек. Ұлттық жиналысқа үміткерлер ғана саяси партияға мүше болуға құқылы. Үміткерлер өздерінің кәсібі, табысы, мүлігі, міндеттемелері, білімі және соттылығы туралы ақпаратты жариялауға міндетті, бұл ақпаратты қайтарушы офицер тексеріп қарастырады. Барлық үміткерлер қауіпсіздік туралы анықтама алуы керек. Партиялық емес сайлауларда үміткерлер партиялық емес екенін жазбаша түрде растауы тиіс. Үміткерлер өздерінің таңбасын таңдап, қайтарушы офицер жариялайтын тізімге енгізіледі. Үміткерлер, мысалы, бұрын сотталған немесе сайлауда сыбайлас жемқорлық жасаған, шетел азаматына үйленген, қылмыстық ісі қаралып жатқан немесе «пайдалы лауазымды» атқаратын болса, тіркеуден алынады. Корольдік отбасының мүшелері мен дін қызметкерлері саясаттан тыс тұруы керек болғандықтан, партияларға қосылуға немесе сайлау процесіне қатысуға құқылы емес. «Пайдалы лауазымдар» атқарушы, сот және заңнамалық органдарды, сондай-ақ тағайындауларды жүзеге асыру және мемлекеттік немесе қоғамдық қаражатты бөлу құқығына ие органдарды қамтиды. Жеке кәсіпкерлер мен директорлар кеңестері де пайдалы лауазымдарға жатады. Сайлау заңы мемлекеттік қызметкерлер мен мемлекеттік лауазым иелері үшін бірнеше ерекшеліктерді қарастырады. Бұл мәселе бойынша шешімді сайлау комиссиясы қабылдайды, содан кейін Жоғарғы сот қарауына ұсынылады. (Пайдалы лауазым)

Only registered political parties may nominate candidates for election to the National Assembly, and may only field as many candidates as there are seats available. Nominations are generally scrutinized and handled by the Returning Officer and overseen by the Election Commission, and withdrawals are available both voluntarily and by subsequent finding of ineligibility. If the Returning Officer denies a nomination, appeals may be made to the Election Commission under a set procedure. Political parties nominate candidates for partisan elections according to their charters. Otherwise, the Election Law of 2008 sets forth qualifications for candidates at all levels: all candidates must be citizens between ages 25 and 65, and must be members of the constituencies they represent. Candidates for Parliament must possess a formal university degree, while candidates for local offices need to produce be certificate of functionally literacy test to attest that they are adequately skilled. Furthermore, only candidates for the National Assembly may belong to a political party. Candidates must make public disclosures regarding professions, income, assets and liabilities, educational qualifications, and criminal record; the disclosure is reviewed by the Returning Officer. All candidates must also obtain a security clearance. For non partisan elections, a declaration of partisan non affiliation must also be filed. As part of their candidature, they also choose a symbol and appear on a list published by the Returning Officer. Candidates are disqualified if they, inter alia, have ever been sentenced to imprisonment or found guilty of corruption in elections, are married to foreigners, is facing a pending felony, or holds any "office of profit." Members of the royal family and religious personalities are not eligible to participate in parties or the electoral process as they remain separate from politics and are treated to remain above politics. "Offices of profit" are defined as various executive, judicial, and legislative offices, including those controlling appointments and the disbursement of state or public moneys. Offices of profit also include private business executives and boards of directors. The Election Act provides several civil service and public office exemptions; determinations on the issue are decided by the Election Commission, then reviewed by the High Court. (Office of Profit)

Сайлау кампаниясы белгіленген мерзімде жүргізілуі тиіс, электрондық бұқаралық ақпарат құралдарында барлық үміткерлерге тең уақыт бөлінуі керек. Сайлау кампаниясын қаржыландыру да жарналардан бастап шығындарға дейін қатаң түрде реттеледі. Сайлау заңы партиялар мен үміткерлерге міндетті талаптар мен тыйымдарды қамтитын Сайлау кодексін қамтиды, оның ішінде қоғамдық кампанияларда дәрежелі киім (әлеуметтік және ресми мәртебесін көрсететін) киюге, сайлау учаскелерінде сайлаушыларға жақындасуға және кез келген сайлаудан 48 сағат бұрын қоғамдық жиналыстар өткізуге тыйым салынған.

Өкілдер

Саяси партиялар әр сайлау округінде сайлау өкілдерін ұстауға құқылы, ал кандидаттар сайлау кезінде өз өкілдерін, соның ішінде дауыс беру және дауыс санау өкілдерін ұстауға құқылы. Мұндай барлық өкілдер тиісті сайлау комиссиясының төрағасында тіркелуі керек. Сайлау өкілі партияның өкілі болса, кандидаттың өкілі жеке кандидаттың атынан дауыс беру және дауыс санау процесін қадағалайды.

Сайлаулар

Ұлттық Ассамблея бес жыл сайын немесе Конституция бойынша таратылған жағдайда, бастапқы және жалпы кезеңдерде сайланады; Сайлау комиссиясы сайлауды кем дегенде 90 күн бұрын жоспарлауға міндетті. Сайлау комиссиясы сондай-ақ Ұлттық Кеңестің бес жылдық мерзімі аяқталғаннан кейін 90 күн ішінде сайлауды жоспарлауға тиіс. Жергілікті өкімет органдары да сенімсіздік дауысына жатады, олардың сайлауы таратылғаннан кейін 90 күн ішінде өткізілуі керек. Сайлау туралы заңда Сайлау комиссиясының кандидаттарды тіркеу және дауыс беру күнін жариялау тәртібі белгіленген. Дауыс беру Сайлау комиссиясы белгілеген тәртіппен және дауыс беру жәшіктері мен машиналарының бос екенін, жұмыс істейтінін растайтын төрағаның қадағалауымен басталады. Төтенше жағдай туғанда дауыс беру уақытша тоқтатылуы мүмкін, ал Сайлау туралы заңда оны қайта бастау үшін толық ережелер қарастырылған. Төраға дауыс беру пункттеріне кіруді реттейді және кандидаттар мен олардың өкілдерінен басқа, сайлаушылар мен олардың балаларын; денсаулығы нашар адамдармен бірге келгендерді; Сайлау комиссиясының қызметкерлерін және дауыс берумен байланысты жұмыс істейтін мемлекеттік қызметкерлерді кіргізбеуге тиіс. Жеке басты анықтау үшін әрбір сайлаушы өшірілмейтін сиямен белгіленеді. Дзонгхаг сайлау комиссиясының міндеті – жеткілікті және қолжетімді дауыс беру пункттерін ұйымдастыру және олардың орналасқан жері туралы халықты хабардар ету. Құпия дауыс беру бюллетеньдер немесе машиналар арқылы жүзеге асырылуы мүмкін және дзонгха және ағылшын тілдерінде болуы керек. Белгілі бір жағдайларда бюллетеньдерді шетелдегі лауазымды тұлғалар, мемлекеттік қызметкерлер және әскери қызметшілер жіберуі мүмкін. Дауыс беру аяқталғаннан кейін барлық дауыс беру жәшіктері мен машиналары төрағалармен мөрленеді, сақталады және Дзонгхаг сайлау комиссиясына жіберіледі. Бюллетеньдер жойылған немесе маңызды қателіктерге немесе бұзушылықтарға ұшыраған жағдайда, қайта дауыс беру қажет. Дауыс беру пункттерінің сыртында шығу сауалнамаларын жүргізуге тыйым салынған. Дауыстарды санау Сайлау комиссиясының өкілі бақылауымен, сайлау комиссиясынан таңдалған санау комиссиясының көмегімен жүргізіледі, сондықтан ешбір комиссия мүшесі өз пунктінен дауыстарды санамайды. Санауға кандидаттар мен олардың өкілдері, Сайлау комиссиясы тағайындаған бақылаушылар, санау комиссиясының мүшелері, сайлауға көмектесетін мемлекеттік қызметкерлер және Сайлау комиссиясы уәкілеттенген басқа да тұлғалар қатыса алады. Дауыстар тексеріледі, санау комиссиясынан басқалар оларды қарауға болады, бірақ тигізуге болмайды және төменде көрсетілген себептер бойынша жарамсыз деп тануға болады. Нәтижені Сайлау комиссиясының өкілі жариялайды, ал партия, кандидат немесе өкіл нәтиже жарияланғаннан кейін 24 сағат ішінде негізді себептер келтірген жағдайда қайта санау рәсімі қарастырылған. Кез келген санаудың немесе қайта санаудың нәтижелері жария етіледі, ал жеңімпаздар тиісті органдарға хабарланады. Сайлаулар мен кандидаттарға қатысты даулар туындаған жағдайда, Сайлау туралы заңда шағымдану, сот процесін жүргізу, шағымдарды кері алу және оларды тоқтату үшін материалдық және процестік ережелер қарастырылған. Сайлау туралы заңда Парламенттік кеңселерге қатысты Жоғарғы Сотқа, жергілікті өкімет органдарына қатысты Апелляциялық сотқа шағымдану рәсімі де белгіленген.

The National Assembly is elected in primary and general rounds every five years, or whenever it is dissolved under the Constitution; the Election Commission must schedule elections at least 90 days in advance of either. The Election Commission must likewise schedule elections for the National Council within 90 days of the expiry of its five year term. Local Governments, themselves subject to votes of confidence, must also have elections scheduled within 90 days of dissolution. The Election Act further provides for the Election Commission to announce dates for nominations and polling. Polls are commenced as proscribed by the Election Commission and under the supervision of the Presiding Officer, who confirms the emptiness and operation of voting boxes and machines. Voting may be paused in the event of emergency, and the Election Act provides a detailed framework for its resumption. Presiding officers direct the admission to polling stations, and must exclude all persons other than candidates and their representatives; voters and their children; those accompanying infirm persons; and Election Officers and civil servants working in connection with polling. To prevent impersonation, every voter must be marked with an indelible ink. Dzongkhag Election Officers bear the responsibility of providing adequate and accessible polling stations, and notice to the populace of their location. Secret ballots may be in the form of ballot papers or machines, and must appear in Dzongkha and English. In certain cases, ballots may be mailed by overseas officials, civil servants, and military. All ballot boxes and machines are sealed and secured at the end of voting by Presiding Officers and transmitted to Dzongkhag Election Officers. If ballots are destroyed or tainted by substantial error or irregularity, a fresh poll is required. Exit polls outside polling stations are banned. Votes are counted under the general supervision of the Returning Officer, supported by Counting Officers selected from among Election Officers so that no Officer counts the votes from his station. Those who can be present include candidates and their representatives; observers appointed by the Election Commission; counting staff; public servants aiding elections; and other persons authorized by the Election Commission. Votes are subjected to scrutiny, may be viewed but not touched by those other than counting staff, and may be rejected for a variety of reasons detailed below. The result is tallied by the Returning Officer, and there is a separate procedure proscribed for recounts when demanded by a party, candidate, or representative within 24 hours of the result upon reasonable grounds. The results of any count or recount are published, and successful candidates are notified by their respective bodies. In the event of disputes surrounding elections and candidates, the Election Act provides a substantive and procedural framework for petitions, trials, and withdrawals and abatements of petitions. The Election Act also provides a procedural framework for appeals to the Supreme Court for Parliamentary offices, and to the High Court for local government offices.

Жеке басының кім екендігіне күмән келтіру, алдын ала дауыс беру және дауыс беруді қабылдамау

Сайлау өкілдері сайлаушылардың жеке басын тексеруге шақырып, оларды сайлау учаскесі төрағасына жолдай алады. Сайлаушыны сайлауға жібермеу төрағаның құзырында, алайда егер төраға өкілдің шағымын сайлаушыларды мазалау немесе дауыс беру процесіне кедергі келтіру деп табады, онда өкіл сайлау учаскесінен шығарылуы мүмкін. Жеке басы анықталмаған сайлаушылар ант беруге, қолхат беруге және мөрленген конвертке салынған қосымша дауыс беруге құқылы. Қосымша дауыс бюллетеньдерін қарау сайлау комиссиясының құзырында болады және Сайлау заңында осы процедураға қатысты ешқандай ережелер қарастырылмаған. Дауыстар бос болса, төраға куәландырмаса, оқуға қиын болса, бір дауысқа бірнеше жауап белгіленсе немесе сайлау учаскесінде ұсынылмаған құралмен белгіленсе, олар жарамсыз деп танылуы мүмкін.

Ұлттық референдумдар

Ұлттық референдумдар Конституциямен реттеледі. Конституцияда референдумның қабылдануы үшін берілген және саналған дауыс санының қарапайым көпшілігі қажет екені көрсетілген, бірақ нәтижелері Сайлау комиссиясының қарауына және бекітуіне жатады. Егер Парламенттің бірлескен отырысында қабылдалмаған заң жобасы ұлттық маңызы бар деп саналса, Парламент патшаның келіспеген заң жобасын қабылдауға талап етсе немесе барлық Дзонгхаг Цогдуларының мүшелерінің кемінде елу пайызы үндеу жасаса, референдумды патша бастауы мүмкін. Салықтарға немесе Парламент заңмен белгілеген басқа да жағдайлар бойынша Ұлттық референдум өткізуге болмайды, және референдум басталғаннан кейін оны қайтарып алуға болмайды. Референдумдар қарапайым көпшілік дауыспен бекітіледі. Конституция сондай-ақ Парламентке Ұлттық референдум өткізу тәртібін белгілеуді міндеттейді, ол осыны істеді; алайда, 2011 жылдан бастап Ұлттық референдум туралы заң тек Дзонгха тілінде ғана қолжетімді.

2008 жылғы сайлау туралы заңға сәйкес құқық бұзушылықтар

2008 жылғы Сайлау туралы заң көптеген құқық бұзушылықтарды заңдастырады, олар Қылмыстық кодексті толықтырады және сайлауға қатысты. Оларға берілетін жазалар ескертуден бастап, үш жыл немесе одан да көп мерзімге бас бостандығынан айыруға дейін жетеді. Тізімделген құқық бұзушылықтардың ішінде мінез-құлық кодексін бұзу, шығу сауалнамаларын жүргізу, сайлау кезеңінде алкоголь сату, Бутаннан тыс жерден саяси хабарламалар тарату (әкімшілік құқық бұзушылықтар), заңсыз жарналар беру және қабылдау, Комиссияларға әсер ету, сайлау учаскелерінде үгіт жүргізу, сайлау күнінен 48 сағат бұрын үгіт науқаны жүргізу немесе қоғамдық жиын өткізу (төртінші дәрежедегі қылмыстар) кіреді.

Сайлауға байланысты мәселелер

Бутан толыққанды қатысушы демократияны іске асыруда бірқатар қиындықтарға тап болды. Азаматтардың дауыс беруге қатысуы, кеңсеге түсуі, сайлаудың кешігуі, сайлау тізімдері және сайлаушылардың электрондық дауыс беру машиналарын (ЭДМ) сенімсіздігі Бутан сайлауларында елеулі мәселелер болып табылады. Үміткерлерге қойылатын талаптар, оның ішінде қауіпсіздік туралы анықтама алу және кең ауқымды білік, заңдық және құжаттық талаптар жергілікті басқару кадрларының санын азайтуға әкеп соқты. Осының салдарынан 2008 жылы өткізу жоспарланған жергілікті билік сайлауы 2011 жылға дейін шегерілді. Саяси, бірақ сайлау емес аймақ көбінесе ерлер басымдығында. Сонымен қатар, Бутанның Конституциясынан бастап азаматтық заңнамасына дейінгі басқа да салалары Бутанның сайлауға қатысты мәселелерін қалыптастырады.

Сайлаудың кешігіп өтуі мен үкімет әрекеті

2008-2011 жылдар аралығында жергілікті билік органдарын сайлаудың кешігуі және кезең-кезеңімен өткізілуі Дзонгхаг, Геввог және Тромде деңгейлерінде қажетті дауыс санының жиналмауына әкеп соқты. Сайлаулар бастапқыда 2008 жылы өткізілуі жоспарланған, бірақ сайлау комиссиясының сайлау заңдарының конституциялықтығына қатысты көтерген түрлі мәселелері, шекараларды белгілеудегі қиындықтар және заңдық сұрақтар сайлауды айтарлықтай кешіктірді. Шекараларды белгілеу сайлау тізімін анықтау үшін қажетті шарт болғанымен, бұл үкімет үшін ерекше қиындық тудырды. Сайлау тізімінің өзі және тіркелу талаптары сайлауға қатысу деңгейін төмендетті.

Сайлаушылар тізімі

Сайлаушылар тізімі азаматтық және тегі туралы халық санағы деректерін көрсететіндіктен, 2011 жылы сайлауға қатысуға құқылы көптеген адамдар заңды түрде өмір сүретін жерінен басқа Дзонгхагтар мен Чивогтарда тіркелген. Бұл әсіресе Тымпу сияқты қалалық аймақтарда кең таралған, онда 86 мыңнан астам тұрғынның арасында шамамен 6 мыңы дауыс беруге құқылы болды. Бұл мәселе мемлекеттік қызметте әйелдерге квоталардың тиімділігі туралы сұрақтарды тудырып, әйелдердің сайлау және саяси қатысуын одан әрі қолдау қажеттігін көрсетіп тұр. Ал, сайлауға қатысуда және кандидат ретінде тіркелуде Конституциялық кедергілерге тап болған көптеген монахтар мен бұрынғы монахтар демократия орнағаннан бері сайлауларға және үкіметке белсенді қатысуға ұмтылып келеді.

Электрондық дауыс беру машиналары

Өзінің сайлауларында Бутан Хайдарабад пен Бангалор қалаларында жасалған 4000 электрондық дауыс беру машинасы (ЭВМ) қолданады. Бұл ЭВМ-дер Ұлттық жиналыс сайлауларында, Ұлттық кеңес сайлауларында және жергілікті сайлауларда пайдаланылды. Үндістанда осыған ұқсас ЭВМ-дерге қатысты бұзушылық оқиғасы олардың қауіпсіздігіне күмән туғызған болатын, алайда Бас сайлау комиссары халыққа соңғы сәтте ЭВМ-дерді кездейсоқ тарату және жеткілікті қосалқы машиналардың болуы бұзушылықтың алдын алғанын жеткізді.

Ұсынылған өзгерістер

2012 жылы билеуші және оппозициялық партияларға мемлекеттік қаржыландыруды, атқарушы билік пен парламенттің бақылауын, сондай-ақ партиялық мәртебеге қойылған шектеулерді өзгертуге бағытталған түзетулер ұсынылды. Бұл түзетулер парламент депутаттарының үштен екі бөлігінің қолдауын ала алмады және халыққа талқылауға ұсынылмады.