Кіріспе

Норвегиядағы Свейо мен Сторд және Бёмло аралдары арасындағы туннель, жол және үш көпірдің тұрақты байланысы. Үшбұрышты байланыс (Trekantsambandet) – Сторд пен Бёмло аралдарын бір-бірімен және Норвегиядағы Свейодағы материкпен байланыстыратын үш тармақты тұрақты байланыс. Ол Свейодан Фёйно аралына дейінгі су астындағы Бёмлафьорд туннелінен, одан Стордқа дейінгі Сторд көпірінен және Бёмла көпірі мен Списсёй көпірін қоса Бёмлога дейінгі жолдан тұрады. Свейодан Стордқа дейінгі бөлік Е39 Еуропалық жолының бөлігі, ал Бёмлога дейінгі бөлік 542 округтік жолының бөлігі болып табылады. Бёмло туннелі ұзын және орташа теңіз деңгейінен төмен жатады. Бұл Норвегиядағы ең ұзын теңіз астындағы туннель және ол ашылған кезде әлемдегі ең терең туннель болды. Сторд көпірі мен Бёмла көпірі екеуі де аспалы көпірлер, олардың ұзындығы және негізгі аралықтары Списсёй көпірі – арқалық көпір. Байланыс – Фёйнодағы төлемақы алаңы бар ұзақ ақылы жол. Стордтан Бёмлога дейінгі бөлікте жаяу жүргіншілер мен велосипедшілерге арналған жол бар. Бёмло мен Сторд арасындағы байланыс жоспарлары алғаш рет 1960 жылдары понтондық көпір ретінде ұсынылды. 1980 жылдардың соңында жоспарлар үшбұрышты жобаға дамыды. Жоба айналасында, әсіресе экологиялық белсенділер тарапынан, пікір қақтығыстары болды. Норвегия Парламенті 1996 жылы жобаны бекітті, ал құрылыс келесі жылы басталды. Сторд пен Бёмло арасындағы көпірлер мен байланыс 2000 жылдың 28 желтоқсанында, ал туннель 2001 жылдың 30 сәуірінде ашылды. Бұл байланыс 1,8 миллиард норвегиялық кронаға (NOK) бағаланып, шығындар жоспардан асып кетті және 2013 жылдың 30 сәуіріне дейін ақылы болып қалды.

Маршрут сипаттамасы

Үшбұрыш байланысы екі бағыттың бір бөлігі болып табылады: Еуропалық жол E39 және 542 округтік жол. Стордтан Свейоға дейінгі учаске, оның ішінде Сторд көпірі мен Бёмлафьорд туннелі, Норвегияның батыс жағалауымен өтетін E39 тас жолының (Жағалау жолы) бөлігі болып табылады. Føyno аралындағы тораптан бастап, Bøla көпірі мен Spissøy көпірімен қоса, 542 округтік жолында орналасқан. Бұл байланыс Сторд пен Бёмлоның құрлықпен Свейодағы байланысын қамтамасыз етеді, сондай-ақ 30 000 тұрғыны бар екі аралдық қауымдастық арасындағы байланыс болып табылады. Bømlafjord туннелі – Bømlafjorden арқылы өтетін ұзын су асты туннелі. Ол кең, биік және орташа теңіз деңгейінен төмен орналасқан. Туннельде үш қатар бар: біреуі төмен, екеуі жоғары, ал төменгі жағындағы қосымша қатар бағытын өзгертеді. Ашылған кезде ол Еуропадағы ең ұзын және екінші терең су асты туннелі болды. Палубасы 19 бөліктен тұрады, олар болаттан жасалған, ал тіректері бетоннан құрылған. Әр бөлігінің ұзындығы шамамен және салмағы бар. Норвегиядағы ең ұзын құрылымдардың бірі болып табылады. Ақы төлеу алаңы Føyno орналасқан. Алаң бір-бірінен бөлек қиылыстар ретінде салынған, сондықтан әр көлік бір рет одан өтеді. Дегенмен, Føyno мен Bømlo арасында ғана жүретін көліктер ақы төлемейді. E39 бойымен жүретін көліктер алаңнан түзу өтеді, ал Bømlo-ға немесе одан келетін көліктер торапты пайдалануы керек. Аралға кіруге мүмкіндік беретін қиылыс та бар. Алаңда алты қатар бар, оның екеуі әр бағытта ақы жиналатын кабинаға және әр бағытта біреуі автоматты түрде ақы жинауға арналған. Ақы төлеу станциясы Autopass жүйесін қолданады, бұл тоқтамай өтуге мүмкіндік береді, сондай-ақ қолмен ақы жинау да жүзеге асырылады. Жолаушылар, жаяу жүргіншілер, велосипедтер, мотоциклдер мен мопедтер ақысыз өтеді. 2006 жылы ақы тарифтері қайта қаралып, автомобильдер үшін 85 NOK, ал жүк көліктері үшін 270 NOK белгіленді, бұрын шағын және ірі жүк көліктері үшін екі түрлі тариф болған. Көбінесе саяхат жасайтындар кемінде 40 рет өту үшін алдын ала төлем жасап, 40 пайыздық жеңілдік ала алады. Бьомло қаласының әкімі Малвин Мелинг Стокссундетті кесіп өтетін понтондық көпірді ұсынды, ол Бёргеннің солтүстігіндегі Нордхордланд көпірін салу жоспарынан шабыт алды. 1973 жылы Bømlo, Stord және Fitjar муниципалитеттері жоспарлау процесін бастауды шешті, ол Sørstokken мен Foldrøyholmen арасындағы понтондық көпірдің ең оңтайлы екенін көрсетті. Сондай-ақ, Фитжар архипелагындағы көпірлер мен Шписсой және Фёйно арқылы өтетін жолдар да қарастырылды. Wichmann Motorfabrikk кеме қатынасын тоқтату туралы шешім қабылданса, олардың қызметіне кедергі келтіретініне алаңдады. Кеме қатынасы саласы Норвегияның жағалау басқармасынан қолдау алды және жоспарлар 1974 жылы тоқтатылды. 1984 жылы Bømlo-дағы көлік ағынының картасын жасауды Hordaland Public Roads Administration жүргізді, осы және басқа да пікірлер негізінде Foldrøyholmen мен Sørstokken арасындағы понтондық көпір ұсынылды. Оның құны 190 миллион NOK, қосымша жолдар 40 миллион NOK деп бағаланды. 1982 жылы Норвегиядағы алғашқы су асты туннелі – Вардё туннелі ашылғаннан кейін инженер Финн Ниттер аралдар арасындағы көпір, жол және туннельдерді біріктіретін тұрақты байланысты ұсынды, оның ішінде Дигернессундеттегі аспалы көпір, Шписсойсундеттегі су асты туннелі және Гассасундеттегі төменгі көпірге дейін созылатын жол және төменгі көпір бар. Сонымен қатар, Фойнодан Ульверакерге дейін ұзын туннель салу қажет болды. 1986 жылдың желтоқсан айында жобаның жаңа бас жоспарын Мемлекеттік жолдар басқармасы жасады. Ол төрт негізгі бағытты ұсынды: Фитжар архипелагы арқылы; Фолдройхамн арқылы Сорстоккенге дейін понтондық көпірмен; Сётренесеттен Стокблейкйоға дейінгі аспалы көпірмен; немесе Списсой, Наустой және Фойно арқылы Дигренске дейін. Олар пантондық көпірді таңдауға кеңес берді. SBT бұл тек бірінші кезең екенін және екінші кезең құрлыққа қарай туннельді қамтуы тиіс екенін мәлімдеді. 1986 жылдың соңында SBT пен кеме қатынасы өкілдерінің кездесуі барысында SBT теңіз қатынасына кедергі келтірмейтін құрлықпен байланысты жүзеге асыру бойынша жұмыс бастайды деп шешілді. 1987 жылы SBT жариялаған баяндамада құрлыққа дейінгі су асты туннелі туралы егжей-тегжейлі қарастырылды. Бұл "Үшбұрыш байланысы" терминін қолданған алғашқы ресми құжат болды, бірақ бұған дейін баспасөзде қолданылған болатын. Бір делегация АҚШ-тағы Вашингтон штатына және Канададағы Британдық Колумбияға барып, олардың жеті понтондық көпірлерін қарап шықты, ал сейсмикалық зерттеулер Bømlafjorden-де жүргізілді. SBT өзінің атын Sunnhordland Bru og Tunnelselskap деп өзгертті және директорлар кеңесінің көпшілігі тұрақты байланысты қолдауға көшті. Бұл мәселе жергілікті дебаттардың тақырыбына айналды және Оңтүстік Бёмло тұрғындарының үнсіздігімен күшейді, олар тұрақты байланысқа қарағанда тез болатын паром қызметін жоғалтқысы келмеді.

Қарсылық

Жағалау әкімдігі понтондық көпірге рұқсат бермейтінін мәлімдеді. 1987 жылғы 26 маусымда SBT паром қызметтері үшін алдын ала төлемді жинауға рұқсат алу үшін жұмыс істеуге шешім қабылдады. 16 қыркүйекте олар үшбұрышты ұсынысты бірауыздан қолдады, оның құны 660 млн. теңге бағаланды. Бұл туралы Хордаланд облыстық жолдар басқармасы сынға алды, олар үшбұрышты байланысты жоспарлауға көбірек уақыт кететінін, демек, аяқтау да кешігетінін мәлімдеді. 1988 жылғы қаңтарда жүргізілген сауалнамаға сәйкес, Бёмло халқының 78,6 пайызы үшбұрышты байланысты, ал 8,6 пайызы понтондық көпірді қалаған. 6 қаңтарда SBT үшбұрышты байланыс үшін қаржылық кепілдік алу мақсатында әртүрлі банктермен қарыз алу туралы келіссөздерді бастады және ақпан айына дейін жеткілікті қаржы қамтамасыз етілді. 1988 жылдан бастап қоршаған ортаны қорғаушылар үшбұрышты байланысқа белсенді түрде қарсылық көрсетуді бастады. Ең белсенділерінің бірі – Норвегия табиғатты қорғау қоғамының жергілікті бөлімшесі, олар жолдың Фёйно және Наутой демалыс аралдарына қатынайтын жергілікті қайықтарға ауыр зардап әкелетінін мәлімдеді. Олар муниципалитеттерге понтондық көпірді таңдауды ұсынды. Арнайы топ құрылды. Халгейр Матре Стордтың жағалауларының жетіспейтінін және екі аралдың "1970 жылдары Аккер Сторд үшін өнеркәсіптік аймаққа айналған жұмақтық Элдёяннан кейін аймақтағы соңғы төмен, орманды аралдар екенін" айтты. Ол сондай-ақ, қоршаған ортаны қорғаушылардың жүзуші көпірлерге күмәмен қарағанын, бірақ бұл жағдайда екі жаман нәрседен біреуін таңдауға тура келетінін мәлімдеді. Табиғатты қорғау жөніндегі Сторд қоғамы сынды баяндама жасау үшін муниципалдық гранттарға өтініш берді, бірақ бұл ұсынысты муниципалдық кеңестің көпшілігі қабылдамады. Маусым айында Бёмлода жаңа бөлімше құрылды, ал топ автомобильдердің пайдалануын күрт арттыратын байланыс құру жауапкершіліктен тыс екенін мәлімдеді. "Біздің қолымыздағы болашақ" бастамасы да қарсылық білдірді. Гисле Тьонг жобаның тәуекелі жоғары екенін және төлемдердің қанша уақытқа созылатыны белгісіз екенін айтты: олар 60 немесе 15 жыл бойы созылуы мүмкін. Оның орнына ол алдын ала төлемді және жанармай алымын пайдаланып, түскен қаражатты банкте сақтап, жинақталған қаражатпен тұрақты байланыстың барлық құнын төлеуді ұсынды. Жобаға қарсылық көбінесе Стордтан болды, ал Бёмлода жоғары деңгейде қолдауға ие болды. Алайда, Оңтүстік Бёмлода олар паромнан айырылып қалуы мүмкін деп алаңдады, өйткені үшбұрышты байланыс арқылы Хаугесундқа дейін жол ұзарады. Кейбіреулер туннельдерден қорқатын адамдар үшін паромды сақтау қажет екенін айтты.

Саяси процестер

Bømlo муниципалитетінің кеңесі 1988 жылғы 22 ақпанда Үшбұрышты байланысқа бірауыздан дауыс берді. Хордаландтың қоғамдық жолдар басқармасы әлі де понтондық көпірді қолдады және бас жоспар бойынша екі жарым жылдық жұмыстың бекер кеткенін мәлімдеді. 1989 жылдың басында Үшбұрыш байланысының жаңа бас жоспары жарияланды, оның құны 890 млн. NOK-қа бағаланды. Онда Langevåg–Buavåg паромдары сақталады, бірақ қалған төрт паром қызметі тоқтатылуы керек екені ұсынылды. Есепте тұрақты байланыстың күтімге кеткен шығындары паромға берілетін субсидиядан төмен болады, жоба қоғам үшін экономикалық тиімді болады және шығарындыларды азайтады деген қорытынды жасалды. 1989 жылдың соңында муниципалитет пен округ кеңестері паромдарға алдын ала төлемді мақұлдады, оны 1990 жылғы 1 шілдеден бастап жинау ұсынылды, бірақ үкімет бұл шешімді бірден қолдамады. 1991 жылы Норвегияның Табиғатты қорғау қоғамы бас жоспарға шағымданып, Көлік және коммуникация министрлігіне жіберді. Шағымға Норвегияның Табиғатты басқару дирекциясы қолдау көрсетті. 1991 жылғы муниципалитет сайлауында Социалистік солшыл партиясы тұрақты байланысқа қарсы болған жалғыз партия болды және олар дауыс санын үлкенітіп, Стордта 7 пайыздан 21 пайызға дейін жеткізді. Сол жылы Норвегияның Табиғатты қорғау қоғамының өкілі Даг Харейде парламентте мәселені тоқтату үшін ұлттық саясаткерлерге лобби жасауды бастады. Жобаға қарсы болған белгілі тұлғалардың арасында Пер Стале Лённинг, Херборг Краквик және Кеннет Сивертсен болды. 1992 жылғы 18 маусымдағы кеңес отырысында басымдық беруден бас тарту туралы ұсыныс қабылданбады. Кеңес 44 дауысқа 30 қарсы дауыспен Хардангер көпіріне басымдық беруді шешті, оған Еңбекші партия мен Орталық партия көп дауыс берген. Консервативтік партия Үшбұрышты байланысқа барлық дауысын берген жалғыз партия болды. Социалистік солшыл партияның ешқайсысын салмайтын ұсынысына 11 дауыс берілді. Шілде айында мемлекеттік кеңес бас жоспарды бекітті. 1992 жылғы 10 желтоқсанда Парламент паромдарға алдын ала төлемді мақұлдады, ол 1993 жылғы 1 қаңтардан күшіне енді. Билет бағасы 10-12 NOK-қа дейін өсті. Бұл паром қызметкерлерінің наразылығын тудырды, олар жұмыс орындарын жоятын төлемді жинауға мәжбүр болатындарын мәлімдеді; Норвегия теңізшілер одағының өкілдері мемлекетке сот процесін бастауды қарастырып жатқанын мәлімдеді. 1992 жылы даму жоспарын әзірлеу жұмыстары басталды. Ол қауіпсіздік пен қоршаған ортаны жақсартуды қамтыды, бұл жобаның құнын 200 млн. NOK-қа арттырды. Опсет кейіннен өзінің пікірінше, Үшбұрышты байланысқа басымдық беру керек екенін мәлімдеді. 1995 жылы Жағалау магистралі (E39) туралы есеп ұсынылды, онда Skjersholmane–Valevåg паромдарын жою ұсынылды. Әсіресе Еңбекші партия ішінде Хардангер көпірін салу туралы келіспеушілік болды. Hardangerfjord арқылы өтуден басқа, көпір Hardangervidda ұлттық паркі арқылы қозғалысты арттырады және одан кейін табиғат пен жануарлар дүниесіне кері әсер ететін жылдық жолдың салынуы мүмкін деген алаңдаушылықтар болды. Еңбекші партиясының премьер-министрі Гро Харлем Брунтланд 1995 жылғы 10 қазанда үкіметтің Үшбұрышты байланысты қолдайтынын және Хардангер көпіріне қарсы екенін мәлімдеді.

Құрылыс

Құрылыс 1997 жылдың 15 ақпанында басталды. Алғашқы жарылысты округ әкімі Магнар Луссанд жасамас бұрын, Vestlandet Nature and Youth және Үшбұрыш байланысына қарсы халық қозғалысы өкілдерін көшіру қажет болды. Салтанатқа полиция қызметкері ретінде тек шериф Рейдар Фэрэстранд келді, ол полиция формасын кимеген және өзінің табельдік белгісін алып келмеген. Наразылық білдірушілер қажетті құжаттармен полиция қайығы келгенге дейін орын аудармады, сосын Фэррестранд өзінің заңды өкіл екенін растады. Nature and Youth өкілі Элин Лерум Боассон бұл күнді "қасіретті күн" деп атады. Төзімділік сынақтары көрсеткендей, кен орындарынан аулақ болу үшін туннельді жоспарланғаннан тереңірек салу қажет болды. Туннельді қазу жұмыстарын NCC Eeg Henriksen Føyno жағынан, ал Норвегияның Жолдар басқармасы Sveio жағынан жүргізді. Sveio бағытынан құрылыс 1997 жылдың 16 қыркүйегінде, ал Føyno бағытынан 1998 жылдың 6 наурызында басталды. Туннельді қазудың орташа жылдамдығы аптасына шамамен метрді құрады, рекордтық көрсеткіш болды. Ең төменгі нүктеге 1999 жылдың 5 мамырында жетілді, ал туннельді толық ашу 2 қыркүйекте болды, бұл жоспардан бес ай ертерек аяқталды. Ашылған кезде туннель Еуропадағы және Норвегиядағы ең ұзын және екінші терең теңіз асты туннелі болды, Hitra туннелінен кейін. Stord көпірінің құрылысы 1999 жылдың 20 ақпанында басталды. Құрылысшылар үш жеке жолдың орнына үздіксіз жол таңдап, тіреулер аяқталғаннан кейін олардың арасына екі өтпелі көпір орнатты. Екі көпір де Норвегияда алғаш рет құрылыс алаңында спиральдеу технологиясы қолданылды. Stord көпірі үшін палубалар Нидерландының Схидам қаласында, ал Bømla көпірі үшін Италияда жасалды. Олар баржамен Суннхордландқа жеткізілді. Екі көпірдің бөлімдерінің ұзындығы әртүрлі болды, Stord көпірінің бөлімдері метрлік, ал Bømla көпірінің бөлімдері метрлік болды. Бұл соңғысының аз вертикальді қисырлығын ескеру үшін жасалды. Жобаның жалпы құны 1,814 миллиард NOK құрады. Қаржы Bømlafjord туннеліне 476 миллион NOK, Stord көпіріне 433 миллион NOK, Bømla көпіріне 336 миллион NOK, Spissøy көпіріне 46 миллион NOK, Digernes туннеліне 36 миллион NOK, жолдарға 325 миллион NOK және әкімшілік және басқа да шығындарға 172 миллион NOK бөлінді. Инвестициялық шығындар мемлекеттік гранттар мен жол төлемі компаниясы алған 1,036 миллиард NOK қарыздың арасында бөлінді. Жоба Парламентте бекітілген кезде бюджеті 1,260 миллиард NOK болды. 2001 жылы Норвегияның Бас аудиторы Батыс Норвегияның Жолдар басқармасын үш жобадағы – Үшбұрыш байланысы, Лердал туннелі және 555 ұлттық жолының бөліктеріндегі 900 миллион NOK сомасындағы шығындардың артуы үшін сынады. Шығындардың артуының көп бөлігі Үшбұрыш байланысына байланысты болды. Осыған байланысты көлік министрі Торильд Скогсхолм болашақтағы ірі жол инвестициялары Парламентке ұсынылмас бұрын сыртқы сапаны бақылаудан өтетінін мәлімдеді.

Ашу және пайдалану

Сторд пен Свейо арасындағы байланыстың бірінші бөлігі, оның ішінде Сторд көпірі мен Бёмлафьорд туннелі 2000 жылдың 27 желтоқсанында пайдалануға берілді. Ресми ашылу және 542 ұлттық жолдың ашылуы 2001 жылдың 30 сәуірінде болды. Бірінші кезеңнің ашылуы екі паром қызметін алмастыруға мүмкіндік берді: Стордты Свейомен байланыстырған Скершолман – Валеваг паромы және Стордты Виндафьордпен байланыстырған Скершолман – Утбжоа паромы. Bømlo байланысы ашылғаннан кейін қалған екі паромды жабуға болады: Stord-ті Bømlo-мен байланыстырған Sagvåg – Siggjarvåg паромы және Bømlo-ны Sveio-мен байланыстырған Mosterhamn – Valevåg паромы. Bømlo-ның оңтүстік бөлігін Sveio-ға жалғастыратын Langevåg – Buavåg паромы жабылмады. 2000 жылы жабылған төрт паром қызметі 884 216 көлік пен 1 935 875 адамды тасымалданды. Бастапқыда, ақы төленген жерде тоқтамай автоматты түрде өтуге мүмкіндік беретін Autopass стандарты қолданылды. Жүйені 2001 жылы Норвегияның Жолдар басқармасы іске қосты, ал «Үшбұрышты байланыс» жүйені алғаш рет пайдалануға енгізді. Бұл жол төлемақы арқылы абоненттік жазылымды интернет арқылы жасауға мүмкіндік беретін елдегі алғашқы жол болды. Osterøy көпірі компаниясымен бірге SBT есепте ең көп сынға ұшырады. Әсіресе, төраға Гарри Херстад пен оның әйелінің Сан-Францискоға конференцияға қатысу үшін жасаған сапары сынға түсті, себебі ол жол төлеу компаниясына 118 000 NOK шығын әкелді. Сондай-ақ, басқарма мүшелерінің жылдық 200 000 NOK төлемақысы және басқарма мүшелерінің шамадан тыс сапарлары ысырапшылық деп есептелді. Ішкі аудит нәтижесінде 2002 және 2003 жылдары 300 000 NOK сомасындағы шығындар дұрыс құжатталмағаны немесе ережелерге сәйкес пайдаланылмағаны анықталды. Пål Kårbø жаңа төраға болып сайланды. Сонымен қатар, жылдық жиналыста компаниядан Bølmo және Halsnøy-дегі жол төлеу жобаларын құруға байланысты барлық міндеттерін, сондай-ақ Норвегия Жолдарды қаржыландыру компаниялары қауымдастығының әкімшілік жұмысын тоқтату талабы қойылды. 2007 жылғы Жолдар басқармасының есебінде SBT әкімшілік шығындары тым жоғары болған жеті компанияның бірі ретінде сынға алынды. 2010 жылы жол төлеу операторы Bru og Tunnelselskapet-тан Vegamot-қа ауыстырылды. Сол жылы жол төлеу алаңынан 1 910 280 көлік өтіп, 142 миллион NOK кіріс түсті. Жол төлеуді жинау 2013 жылдың 30 сәуірінде аяқталуға жоспарланған.