Кіріспе
Американдық драматург
Джон Говард Лоусон (25 қыркүйек 1894 – 11 тамыз 1977) – американдық жазушы, пьесалар мен сценарийлер жазуда маманданған. Нью-Йорк қаласындағы театрлар үшін пьесалармен бастағаннан кейін, ол Голливудта фильмдерге сценарий жазумен айналысты. Ол Америка жазушылар гильдиясының Батыс бөлімшесінің алғашқы президенті болды, бұл Ұйым екі аймақтық ұйымға бөлінгеннен кейін болды. Лоусон – «Голливудтың ондығының» мүшесі болды, ол 1950-ші жылдардағы Маккарти дәуірінде Голливудтағы коммунистік ықпалды тергеу кезінде Конгресс тарапынан қара тізімге алынған американдық киноиндустриясының алғашқы мамандарының тобы еді. Ол және оның әріптестері куәлік беруден бас тартты; ол Конгреске деген құрметсіздік жасады деп айыпталды және бір жыл түрмеде отырды. Ол Мексикаға көшіп, театр туралы бірнеше кітап жазды. АҚШ-қа оралғаннан кейін Калифорниядағы бірнеше университеттерде сабақ берді. Ол Алан Патонның Оңтүстік Африка туралы романының бейімделуі болған және Апартеидті сынаған «Кри, сүйікті ел» (1951) фильмінің сценарийін псевдоним астында жазды.
Ерте өмір және білім
Джон Говард Лоусон 1894 жылғы 25 қыркүйекте Нью-Йорк қаласында Симеон Леви және Белл Харттан туған. Олар еврейлер еді. Алғашқы баласы дүниеге келгенге дейін әкесі отбасының тегін Левиден Лоусонға өзгертіп, баласының «құрметті қонақүйлерде орын алуы үшін» деп әзілдеген. 1880-жылдары Лоусонның әкесі Мексика қаласында тұрып, «Мексиканские Финансы» газетін ашқан. Джон бес жасқа келгенде анасы қайтыс болды. Ол үш баласына өте құрметтенген адамдардың есімдерін қойған: Джон Говард Лоусон түрме реформаторы Джон Говардтың құрметіне, оның қарындасы Аделаида Джаффри Лоусон әлеуметтік қозғалыстарда белсенді болған досының құрметіне, ал Вендел Холмс Лоусон американдық заңгер Оливер Вендел Холмс-младшийдің құрметіне аталған.
Сәтті кәсіпкер болған Симеон балаларын жеке мектептерге жіберді. Жеті жасында Джон Элизабет және Алексис Фермстің «Балалардың ойын алаңы» мектебінде, балаларға арналған тәжірибелік мектепте оқыды. Кейін ол бауырларымен бірге Йонкерстегі (Нью-Йорк штаты) Халстед мектебіне, содан кейін Нью-Рошельдегі (Нью-Йорк штаты) Катлер мектебіне барды. 1906 жылы Симеон үш баланы Еуропаға саяхатқа жіберді, саяхат бағдарламасында театрды көру де болды. Джон Говард декорациялар, актерлер және пьесалар туралы жазбалар жасады. 1909 жылы олар АҚШ және Канадаға сапармен жіберілді. Уильямс колледжінде оқығаннан кейін (1910–1914) және бакалавр дәрежесін алғаннан кейін Лоусон сәтті жазушы болды, «Стандарттар» (1916) және «Қызметші, шебер, ғашық» (1916) сияқты алғашқы пьесаларын сахнаға қойды. Уильямста оқып жүрген кезінде оның інісі Венделл Германияда музыка мен өнерді оқыды. Лоусон Карл Каутскийдің еңбектеріне өзінің оқшаланғандығына байланысты қызығушылық танытты. Ол «Уильямс колледжінің айлық журналына» материалдар жариялады. Сонымен қатар ол аға сыныптың кітабының редакторы және студенттік дебат клубының мүшесі болды. Ол басқа студенттерге жақсы мінезді, консервативтік көзқарастарға қарсы шығушы және студенттік жиналыстарда жиі сөйлейтін адам ретінде танымал болды. Бітіргеннен кейін 1914-1915 жылдары Рейтер агенттігінде редактор болып жұмыс істеді.
Ерте мансап
Лоусон Уильямс колледжінде оқып жүргенде өзінің алғашқы пьесасын – "Хинду махаббат драмасын" жазды. Уильямс колледжінің драма клубының жетекшісі Мэри Киркпатрик осы жұмысына әсерленді және оны қолдады. Лоусон 1915-1916 жылдары үш пьеса жазуға шабыттанды: "Стандарттар", "Өмірдің тұзы" және "Қызметші, ұстаз және сүйікті". "Стандарттар" пьесасын Джордж М. Кохан мен Сэм Харрис сатып алып, 1915 жылы Олбани және Сиракуза қалаларында көрсетті. Бірақ ол Бродвейге шыға алмады. Оливер Мороско "Қызметші, ұстаз және сүйікті" пьесасын Лос-Анджелесте қойды, бірақ сыншылардың жағымсыз пікірлерін алды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
1917 жылы АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқанда, Лоусон оған қосылуға қарсы болды. Әкесі оған Нортон Харджес еріктілер жедел жәрдем корпусына жұмысқа орналасуға көмектесті. 1917 жылдың маусым айында ол Еуропаға аттанды және кемеде Джон Дос Пассоспен, сондай-ақ жазушымен танысты. Қарашада Нортон Харджес Америка Қызыл Крестінің жедел жәрдем қызметіне біріктірілгенде, Дос Пассос пен Лоусон жүргізуші болуға бейімделді; олар Италияға барысты. Осы кезде Дос Пассос "Бір адамның басталған жолы: 1917" ал Лоусон "Роджер Блумер" үстінде жұмыс істеді. Қызметте жүргенде, олар Парижге жіберілді. Лоусон Comédie Française және Сергей Дягилевтің "Ресей балеті" қойылымдарын тамашалады. 1918 жылдың қаңтарында Дос Пассос жедел жәрдем компаниясын сынаған хат жазды. Бұл хат Қызыл Крест шенеуніктеріне жетіп, олар Дос Пассосты отставкаға келуге мәжбүр етті. Лоусон да көзқарастары үшін күдік тудырды, бірақ ол Италияда қалып, Қызыл Крест үшін қоғамдық байланыс жұмыстарын атқарды. 1919 жылдың көктемінде Лоусон Италиядан Парижге қайтып келді. Ол ерікті медбикелерге көмектескен Кэтрин (Кейт) Дрейнге үйленді. Кейін ол актриса болып жұмыс істеді. Олардың бір баласы болды, бірақ 1923 жылы ажырасып кетті.
Соғыстан кейін
Соғыстан кейін Лоусон мен Кейт Римде тұрып, жұмыс істеді, онда ол газеттің редакторы болды. 1920–1921 жылдары Парижде тұрып, «Роджер Блумер» пьесасын аяқтады. Бұл Лоусонның Бродвейге жеткен алғашқы туындысы болды, ол 1923 жылдың 1 наурызында ашылды. «Equity Players» труппасы қойған бұл пьеса 50 рет сахналанды. Оның келесі туындысы «Процессионный» 1925 жылдың 12 қаңтарында Бродвейде ашылды, оны «Театр гильдиясы» ұйымдастырды. Ол 96 рет көрсетілді. Дегенмен, қойылым қаржылық тұрғыдан сәтсіз аяқталды, және «Театр гильдиясы» Лоусонға енді экспрессионистік пьесалар қоймайтынын мәлімдеді. Кейіннен 1937 жылы Ұлы депрессия кезінде «Федералдық театр жобасы» үшін қайта қойылды, бұл сыншылар мен көрермендер тарапынан жоғары бағаланды. 1926 жылы Нью-Йорк халықаралық театрлық көрмесінде көрсетілген эксперименталды еуропалық кубистік, футуристік және конструктивистік пьесалар Лоусонды қатты әсер етті. Оларды көргеннен кейін Лоусон, Дос Пассос және Майкл Голд («The New Masses» журналының негізін қалаушысы және редакторы) революциялық пьесаларды сахнаға қою үшін «Жұмысшылар драма лигасы» құрды. Бір қойылымнан кейін бірнеше апта өткен соң, үштік тарап кетті. Олар Эм Джо Баше мен Фрэнсис Эдвард Фарагоға қосылып, «Жаңа драматургтер» театрын құрды. Бұл театр 1929 жылға дейін жұмыс істеді, олардың негізгі қаржылық қолдауын миллионер бизнесмен Отто Герман Кан көрсетті. 1926 жылдың 3 наурызында Лоусонның «Нирвана» пьесасының премьерасы «Гринвич Виллидж» театрында өтті, ол алты рет сахналанды. Пьесада джаз, жаңа техникалар, алып ғимараттар, ғылыми фантастика, бульварлық баспасөз және радионың құрсауында адамдардың аман қалуына көмектесетін жаңа дін туралы сөз болады. Лоусонның «Процессионный» пьесасынан кейінгі беделі және Мордекай Гореликтің есімді сахналық дизайны оның алты рет көрсетілуіне ықпал еткені саналады. 1926 жылдың соңында Лоусон, Дос Пассос және Голд бірге «Пролетариат суретшілер мен жазушылар лигасы» құруға тырысқан Ұлттық атқару комитетіне кірді. Оларға осыған ұқсас Кеңес Одағының ұйымдары қаржылай көмек көрсетті. 1927 жылдың тамызында Дос Пассос, Голд және Лоусон Бостонға Сакко мен Ванцетти ісіне наразылық білдіру үшін барды. Лоусон күнделігінің соңында «Америка саясаты мен экономикасындағы кемшіліктерді елемеуге және күреске одан әрі терең араласуға батыл болмайтынына» жазды. «Жаңа драматургтер» театры сахнаға қойған алғашқы пьеса, Лоусонның «Лүд Спикер» пьесасы, 1927 жылдың 7 наурызында 52-ші көшедегі театрда ашылды және қырық екі рет көрсетілді. 1924 жылы «Театр гильдиясының» жаңа ғимаратының іргетасын қалау рәсіміне Нью-Йорк губернаторы Альфред Э. Смит пен Отто Кан қатысқан оқиға оны қызықтырды. Лоусон өз пьесасында Смит орнына Канның губернатор болу мүмкіндігін зерттеді.
Голливуд
Лоусон Голливудта жұмыс істеп жатқанда, New Playwrights Theatre Джон Дос Пассостың сахналық дизайнымен «Интернационал» атты пьесасын қоюға шешім қабылдады. Ол 1928 жылғы 12 қаңтарда ашылып, жиырма жеті қойылым көрсетілді. 1928 жылы Лоусон Голливудқа көшіп, онда «Шанхайға кеме», «Бакалавр пәтері» және «Қош бол, сүйікті» сияқты фильмдердің сценарийлерін жазды. 1930–1931 жылдардың қысында, Ұлы депрессия кезінде Лоусон «Бақытқа жеткен жол» атты пьеса жазды. Театр гильдиясы сценарийді қабылдамады, бірақ олардың оқырманы Гарольд Кларман жақында Group Theatre театрын құрды және жаңа сценарийлер қажет болды. Кларман мен Лоусон 1932 жылдың жазында пьесаны қайта өңдеп, «Бақытқа жеткен жол» 1932 жылғы 26 қыркүйекте 121 қойылыммен ашылды. Лоусон сондай-ақ өзінің «Кез келген бағамен жетіске жеткенің» атты пьесасын киноға бейімдеп, 1934 жылғы фильмнің сценарийін жазды. 1933 жылы Лестер Коул, Сэмюэл Орниц және Лоусон Screen Writers Guild ұйымын құруға көмектесті және оның алғашқы президенттері болды. Лоусон Metro Goldwyn Mayer-ден жұмыстан шығарылғаннан кейін Вашингтон қаласына көшіп барды. Ол жерде сценарий жазушылармен сауда-саттық жүргізу мақсатында осы топты Ұлттық еңбек кеңесінде мойындату үшін жұмыс істеді. Вашингтонда Лоусонның «Таза жүрек» және «Жақсы әйел» пьесалары Нью-Йоркте қойылды. Лоусон «Таза жүрек» пьесасын «Бақытқа жеткен жол» пьесасымен жұмыс істеп жатқанда жазған. Театр гильдиясы пьесаны қоюға келісті, бірақ Балтимордағы қала сыртындағы сынақ сәтсіз аяқталды. Group Theatre де пьесадан бас тартқаннан кейін, оны Ричард Олдрич пен Альфред Де Лиаггер қойды. «Таза жүрек» 1933 жылғы 20 наурызда ашылып, бар болғаны жеті қойылым көрсетілді. Gentlewoman пьесасы D. A. Doran Jr. бірлесе отырып, Group Theatre қойды және 1934 жылғы 22 наурызда ашылды. Ол он екі қойылым көрсетілді. 1930 жылдары солшылдар Лоусонды идеологиялық және саяси міндеттемелердің жоқтығы үшін айыптады. New Playwrights Theatre серіктесі Майк Голд 1934 жылғы 10 сәуірде «Жаңа массаларда» оған шабуыл жасап, оны «Біздің заманымыздың буржуазиялық Гамлеті» деп сипаттады, ол жасөспірімдерге арналған, моральдық негізі немесе нақты идеялары жоқ шығармалар жазды. Лоусон бір аптадан кейін «Жаңа массаларда» жауап берді. «Ішкі қақтығыс және пролетарлық өнер» мақаласында ол өзінің орта таптағы балалық шағы жұмысшы халықты толық түсінуіне кедергі келтіргенін айтты. Ол өзінің табысы мен Голливудтағы байланыстары жұмысшылардың құқықтары үшін күдікті екенін мойындады. Сынға байланысты ол 1934 жылы Коммунистік партияға ресми түрде қосылып, пролетариат ісін зерттеуді бастады. Көп ұзамай ол кедейлікпен күресетін Оңтүстікке сапар шегіп, Алабама мен Джорджиядағы жұмысшылар кәсіби одақтар құруға тырысқан зорлық-зомбылық еңбек дауларын зерттеді. Оңтүстікте болған кезінде Лоусон Daily Worker газетіне мақалалар жазды және бірнеше рет тұтқындалды. Бұл оқиғалар оның келесі «Марш әні» пьесасына әсер етті. Ол радикалды Театр одағының қойылымымен 1937 жылғы 17 ақпанда Нью-Йоркте ашылып, алпыс бір қойылым көрсетілді. Лоусон 1930 жылдары саяси фильмдерге сценарий жазды, соның ішінде Генри Фонданың басты рөлде ойнаған «Блокада» (1938) фильмі де бар. Испаниядағы Азамат соғысы туралы фильм оған «Үздік әңгіме» номинациясын әкелді. Лоусон сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңдерінде Кеңес Одағының АҚШ-пен одақтастығына арналған «Қарсы шабуыл» (1945) шығармасын жазды. Ол сондай-ақ сынға ие «Алжир» (1938) және Хамфри Богарттың «Сахара» және «Солтүстік Атлантикадағы іс-қимыл» фильмдерін 1943 жылы жазды. 1941 жылы Лоусон Бадд Шульбергке өзінің «Сэммиді не қылады?» романына өзгерістер енгізуді тапсырды, осылайша оны коммунистік идеяға сәйкес етуді көздеді; Шульберг бас тартты және наразылық ретінде Америка коммунистік партиясынан шықты. 1946 жылы Лоусон Альберт Мальцке қарсы сын шабуыл ұйымдастырып, оған басшылық етті, ол «Жаңа массаларда» «Жазушылардан не сұраймыз?» мақаласын жариялағаннан кейін, Америка коммунистік партиясының жазушыларды цензуралауының дидактикасына қарсы шықты. Лоусон, Говард Фаст, Альва Бесси, Ринг Ларднер-младший, Самуэль Силлен және басқалардың шабуылдарынан таң қалған Мальц ашық түрде өзінің бұрынғы пікірінен бас тартты.
Палатаның америкалыққа қарсы іс-әрекеттер комитеті (HUAC)
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Кеңес Одағы Шығыс Еуропада коммунистік үкіметтер құрғаннан кейін, американдықтардың коммунистік билікке деген қорқынышы күшейді. Америкаға қарсы қызмет жөніндегі Палата комитеті (HUAC) Голливуд киноиндустриясындағы коммунистік және социалистік ықпалға қатысты тергеу бастады. Лоусон 1947 жылдың 29 қазанында HUAC алдында сөйледі. Альва Бесси, Герберт Биберман, Альберт Мальц, Адриан Скотт, Далтон Трумбо, Лестер Коул, Эдвард Дмитрик, Самуэль Орниц және Ринг Ларднер кіші сияқты ол көптеген сұрақтарға жауап беруден бас тартты және коммунистік ортада танысқан басқа адамдардың есімдерін бермеді. «Голливуд ондығы» деп белгілі болған олар, АҚШ Конституциясының бірінші түзетуі оларға мұндай іс-әрекет жасауға құқық береді деп мәлімдеді. Алайда, HUAC және АҚШ апелляциялық соттары олармен келіспеді және он адамның барлығы Конгреске деген құрметсіздік жасады деп танылды. Лоусон Ашленд түрмесінде он екі айға сотталып, 1000 доллар айыппұл төледі. Олар «Голливуд ондығы» ретінде танылды және Голливуд үшін жазудан шеттетіліп, қара тізімге енгізілді. Америка жазушылары лигасының коммунистік үстемдігі Фрэнсис Биддлдің оны Бас прокурордың бүлдіруші ұйымдар тізіміне қосу арқылы ресми түрде жарияланғаннан кейін, оның Голливудтағы филиалы Лоусон басшылығымен «Голливуд жазушыларының жұмылдырылуы» деп өз атауын өзгертті. 1951 жылы Эдвард Дмитрик HUAC алдында Лоусонның, басқалармен бірге, оны фильмдеріне коммунистік насихат енгізуге қысым жасағанын мәлімдеді.
Қара тізімге жіберу
Голливуд студияларының қара тізіміне енген Лоусон Мексикаға көшіп кетті, онда ол драма және кино өнеріне марксистік тұрғыдан түсіндірмелер жасай бастады, мысалы, «Жасырын мұра» (1950), «Идеялар үшін күрес: Кино» (1953) және «Кино: Шығармашылық процесс» (1964). Ол сондай-ақ апартеидке қарсы түсірілген алғашқы фильмдердің бірі – «Сүйкімді елім» (1951) фильмінің сценарийін псевдониммен жазды. Қара тізімге қарамастан, Лоусон бірнеше американдық университеттерде оқытуға қабылданды: Стэнфорд университеті, Лойола Мэримаунт университеті және Лос-Анджелес еврей университеті. «Идеялар үшін күрес: Кино» кітабында Лоусон «Америка Құрама Штаттарының билеушілері киноны үгіт құралы ретінде өте қастерлейді» және олар Голливуд фильмдерінің ықпалымен «Америка жұмысшы табының санасын улауға болатынына» сенеді деп жазды. Ол бұл пікірдің АҚШ жұмысшы табының өміріне қатысты дұрыс емес екеніне сенді. Лоусон Голливудтың «американдық жұмысшылардың өмірін бұрмалайтынын» және оның «жазбасыз заңы тек орта және жоғарғы таптар ғана фильмге лайықты тақырыптар ұсынатынын, ал жұмысшылар экранда тек бағынышты немесе комедиялық рөлдерде көрінетінін» айтады. Лоусонның сөзіне қарағанда, «жұмысшылар мен олардың отбасылары өздері өмір сүріп жатқан құндылықтарды жек көруге және өз жауларының бұзылған құндылықтарын үлгі етуге шақыратын фильмдерді көреді» және «елдің экрандарында жұмысшы табының өмірі жек көрілуі керек және өздерінің таптық мүдделерін қорғауға тырысатын жұмысшылар ақымақ, қатыгез немесе тіпті сатқын» деген көзқарастарды тұрақты түрде көрсету – Голливудтың ісі. Лоусон ХХ ғасырдың бірінші жартысында Голливудтың әйелдерді кемсітуші бейнелерді насихаттағанын айтты. Ол былай деді: «Голливуд «сұлулықты» және жыныстық тартымдылықты әйел тұлғасының барлық жақтарының жиынтығы ретінде қарастырады» және «Голливуд фильмдеріндегі әйелдердің бейнелері үш негізгі санатқа бөлінеді: қылмыскер немесе қылмысқа себепкер әйел; ер адамның жауы ретінде күресіп, әрқашан жеңіліске ұшырайтын әйел; ер адамның толық мойынсұнушы, денелік ләззат алу құралы туралы арманын орындайтын «жабайы» бала». Лоусон сондай-ақ АҚШ фильмдерінің көпшілігінде «егер әйел бәсекелестік аренасында табысқа жетсе, Голливуд оның жетістігіне алдау, көсеге салу және жыныстық тартымдылықты аморальдық түрде пайдалану арқылы қол жеткізілгенін» жатады деп мәлімдеді. Оның жарық көрмеген автобиографиясының қолжазбасы Иллинойс штатының Карбондейл қаласындағы Оңтүстік Иллинойс университетінде сақтаулы.
Дін
Лоусон бай яһуди отбасында дүниеге келді. Әкесі олардың Леви деген тегін ағылшын үлгісіндегі тегке ауыстырған. Бала кезінде Лоусон христиан дініндегі бір сыныптасының үйіне барды, онда әкесінің нағыз аты Леви екенін айтты. Оны қайтадан үйге шақырмады. Ол әлеуметтік кемсітуге ұшырағанын мәлімдеді. Содан кейін әкесі отбасын христиан шіркеуіне қосылуға талап етті. Олар 96-шы көше мен Орталық парк батысындағы Бірінші шіркеуге қосылды. Бірақ Джон Хауард Лоусон өмірінің соңына дейін еврейлердің тамақтану ережелерін сақтады. Уильямс колледжінде оқып жүрген екінші курсында Лоусонның еврей тегіне байланысты бірнеше студенттер сұрақтар қойғандықтан, "The Williams College Monthly" журналының редакциялық алқасына сайланудан бас тартты. Кейін ол бұл жақсы тәжірибе болғанын айтты, себебі ол оны "өзінің еврей екендігімен санасу үшін күресуге итермеледі".
Жазбалар
Драматургияның теориясы мен техникасы, Путнам, 1936; Пьеса және сценарий жазудың теориясы мен техникасы, Путнам, 1949 деп қайта басылған кеңейтілген басылым. Жасырын мұра: Біздің заманның ойларын өткеннің мәдениетімен байланыстыратын идеялар мен күштерді қайта ашу, Цитадель, 1950, 1-ші түзетілген басылым, 1968. Фильм: Идеялар үшін күрес, «Массалар және Бағыт», 1953. Фильм, Шығармашылық процесс: Көрініс-дыбыстық тіл мен құрылымды іздеу, Хилл және Ванг, 1964, 2-ші түзетілген басылым, 1967.
Кіріспе
Дүниені дүр сілкіндірген он күн Джон Рид, Нью-Йорк, Халықаралық баспа, 1967. Америкадағы халық театры Карен М. Тейлор, Нью-Йорк: Drama Books, 1972.