Кіріспе

Ұйымның ақпарат пен құжаттарын басқару. Құжаттарды басқару, сондай-ақ құжаттар мен ақпаратты басқару деп те аталатын деректерді басқару – ұйымның өмірлік циклы бойына, құрылған немесе алынған сәттен бастап жоюға дейін ақпаратты басқаруға бағытталған ұйымдық функция. Бұл құжаттарды анықтау, жіктеу, сақтау, қорғау, іздеу, қадағалау және жою немесе мәңгілік сақтауды қамтиды. ISO 15489 1: 2001 стандарты ("ISO 15489 1:2001") құжаттарды басқаруды "[құжаттарды құру, қабылдау, сақтау, пайдалану және жоюды тиімді және жүйелі бақылауға жауапты басқару саласы, соның ішінде құжаттар түріндегі шаруашылық қызметтер мен мәмілелер туралы дәлелдер мен ақпаратты жинау және сақтау процестері]" деп анықтайды. Ұйымның құжаттары институционалдық естеліктердің шағын бөліктерін сақтайды. Құжаттарды қанша уақыт сақтау керектігін анықтауда оларды қайта пайдалану мүмкіндігі маңызды. Көптеген құжаттар қызметтердің, мәмілелердің және шешімдердің дәлелі ретінде сақталады. Басқалары болған оқиғалар мен оның себептерін көрсетеді. Құжаттарды басқару мақсаты – ұйымның басқару, тәуекелдерді басқару және заңнамалық талаптарға сәйкестік жөніндегі кең функциясының бір бөлігі болып табылады және ол, ең алдымен, ұйымның қызметінің дәлелдерін басқарумен, сондай-ақ оған байланысты тәуекелдерді азайтумен немесе жоюмен байланысты. Жақында жүргізілген зерттеулер құжаттарды басқару мен басқарудағы жауапкершілік арасындағы байланысты көрсетеді.

Жазбаның түсініктері

Жазу ұғымы әртүрлі анықталады. ISO 15489 1:2016 стандарты деректерді «ұйым немесе тұлға заңдық міндеттемелерді орындау немесе қызметтік операциялар кезінде дәлел және актив ретінде жасаған, алған және сақтаған ақпарат» деп анықтайды. Бұл транзакциялық көзқарас деректерді анықтауда және олардың мағынасын түсінуде контекст пен процестің маңыздылығын баса көрсетеді. Алдыңғы анықтамалар деректердің дәлелдік және ақпараттық қасиеттеріне баса назар аударған. Ұйымдық контексте деректер – ұйымның қызметтік операциялары кезінде немесе заңдық міндеттемелерді орындау мақсатында немесе оған сәйкес жасалған немесе алынған материалдар. Бұл ұйымдық деректер анықтамасы мұрағаттарды жазбалардың органикалық жиынтығы ретінде алғашқы теориялық тұрғыда қарастырудан туындайды, яғни «әкімшілік орган немесе оның лауазымды тұлғалары ресми түрде алған немесе жасаған жазба құжаттар, суреттер және баспа материалдары».

Кілт жазбаларын басқару терминологиясы

Барлық құжаттар дерек болып табылмайды. Дерек – бұл әрекеттің куәлігі ретінде мақсатты түрде сақталатын құжат. Деректерді басқару жүйелері әдетте деректер мен дерек емес нәрселер (қосымша көшірмелер, дайындамалар, дубликаттар) арасындағы айырманы анықтайды, оларға ресми басқару қажет емес. Көптеген жүйелер, әсіресе электрондық деректер үшін, оларды басқару үшін құжаттарды дерек ретінде ресми түрде жариялауды талап етеді. Жарияланғаннан кейін деректі өзгертуге болмайды және оны жүйе ережелеріне сәйкес ғана жоюға болады. Деректерге кім және қандай жағдайда қол жеткізе алатынын реттеу үшін қол жеткізуді бақылау шаралары қолданылуы мүмкін. Құпия деректерді қорғау үшін физикалық бақылау шаралары қолданылуы мүмкін. Мысалы, жеке деректерді сақтайтын жеке іс-қағаздар кіруді тіркеу журналы бар құлыпталған шкафта сақталуы мүмкін. Цифрлық деректер жүйелері рөлдік кіруді бақылауды қамтамасыз етуі мүмкін, бұл ұйымдағы лауазымына байланысты қызметкерлерге рұқсаттарды (көру, өзгерту және/немесе жою) беруге мүмкіндік береді. Деректердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін барлық кірулер мен өзгерістерді көрсететін аудиттік ізді сақтауға болады. Ұйымның деректері әртүрлі форматта болатындықтан, оларды сақтау да әртүрлі болуы мүмкін. Файлдарды жүргізуді иесі, өкілі, деректер қоймасы немесе кеңсе қызметкері жүзеге асыруы мүмкін. Деректер орталықтандырылған жерде, мысалы, деректер орталығында немесе қоймада басқарылуы мүмкін, немесе деректерді басқару ұйымның әртүрлі бөлімдері мен орындарында орталықтандырылмауы мүмкін. Деректер кодтау арқылы ресми және дискретті түрде анықталуы мүмкін және ең жақсы қорғау мен сақтау сыйымдылығы үшін арнайы жасалған папкаларға орналастырылуы мүмкін, немесе олар кездейсоқ анықталуы және ешқандай анық индекстеусіз тіркелуі мүмкін. Деректерді кездейсоқ басқаратын ұйымдарға қажет болған кезде ақпаратты іздеу және алу қиынға соғады. Файлдарды сақтау және басқару жүйелерінің тиімсіздігі ысырап болған орын және деректерді іздеуге жұмсалған ресурстар тұрғысынан қымбатқа түсуі мүмкін. Белсенді емес дерек – бұл ағымдағы қызметті жүргізу үшін қажет емес, бірақ оны сақтау мерзімі аяқталғанға дейін сақталады, мысалы, жоба аяқталғанда, өнім желісі тоқтатылғанда немесе қаржылық есеп беру кезеңі аяқталғанда. Бұл деректер болашақта ұйым үшін іскерлік, құқықтық, қаржылық немесе тарихи құндылыққа ие болуы мүмкін, сондықтан оларды қысқа немесе тұрақты мерзімге сақтау қажет. Деректер сақтау кестесіне сәйкес басқарылады. Деректің өмір сүру мерзімі оның алдын ала белгіленген мерзіміне сәйкес болғаннан кейін және заңды ұстап тұру шаралары болмаған жағдайда, оны жою, ауыстыру немесе тұрақты сақтауды қамтитын соңғы иеленуге рұқсат етіледі. Апатты қалпына келтіру жоспары – апат болғаннан кейін ұйымның маңызды бизнес-функцияларын қалай қалпына келтіретіні және зақымдалған немесе қауіп төндірілген деректерді қалай қалпына келтіретінін көрсететін жазбаша және бекітілген әрекеттер жиынтығы. Белсенді дерек – бұл ағымдағы операцияларды орындау үшін қажетті, жиі пайдаланылатын және әдетте пайдаланушының жанында орналасқан дерек. Бұрын «деректерді басқару» термині күнделікті пайдаланылмаған, бірақ әлі де сақталуы қажет болған деректерді басқару үшін ғана қолданылған. Қазіргі қолданыста деректердің толық «өмірлік циклы» – құрылған сәттен бастап жоюға дейін қарастырылады. Деректердің форматы мен медиасы деректерді басқару мақсатында маңызды емес, өйткені олардың түріне қарамастан, деректерді анықтау және басқару қажет. ISO физикалық және электрондық деректерді басқаруды қарастырады.

Жазудың өмірлік циклі

Жазбаның өмірлік циклы оның құрылуынан бастап соңғы кезге дейін өмір сүру кезеңдерін қамтитын жеке кезеңдерден тұрады. Құру кезеңінде жазбалардың өсуі қазіргі заманғы электрондық жүйелер арқылы қамтамасыз етіледі. Ұйым өз қызметін жүргізу кезінде деректерді жасау және жинау өте қарқынды түрде жалғасады. Өнімнің бұзылуы туралы хаттар ішкі басшылыққа жазылады, қаржылық мәлімдемелер мен есептер қоғамдық және реттеуші органдардың қарауына ұсынылады, ескі корпоративтік логотип қолданудан шығарылады, ал жаңасы – түс схемасы мен бекітілген корпоративтік шрифтімен бірге – ұйым тарихында өз орнын алады. Жазбалар кезеңдерінің мысалдарына жазбаны құру, жазбаны өзгертү, жазбаның өмірлік кезеңіндегі әртүрлі күйлер арқылы өтуі және жазбаны жою жатады. Жазбаның өмірлік циклы бойында қауіпсіздік, құпиялылық, апаттан сақтану, жаңа технологиялар және бірігулер сияқты мәселелер ұйымдық бағдарламаларға жауапты жазбалар және ақпаратты басқару жөніндегі маманмен қарастырылады. Жазбалар мен ақпаратты басқару мамандары ұйымның ақпараттық активтерін бақылау және қорғауда маңызды рөл атқарады. Олар жазбаларды және ақпаратты басқару әдістемесі, принциптері мен ең жақсы тәжірибелерді қолдана отырып, жазбаларды және ақпаратты құруды, қол жеткізуді, таратуды, сақтауды және жоюды тиімді және экономикалық тұрғыдан тиімді түрде басқаруды түсінеді, сондай-ақ жазбалар мен ақпарат туралы заңдар мен ережелерге сәйкестікті қамтамасыз етеді.

Жазбалар континуум теориясы

Жазбалар континуум теориясы – кеңістік және уақыт бойынша әртүрлі жағдайлардағы деректерді басқару қызметін түсінуге және зерттеуге көмектесетін абстрактілі ұғымдық модель.

Қорғауға болатын шешімдер

Қорғалатын шешім – жұмыстың қалай және неге орындалатынын нақты көрсететін құжатталған саясаттармен, процестермен және процедуралармен негізделген, сондай-ақ ұйымның осы құжатталған талаптарды барынша сақтауын дәлелдейтін мінез-құлық үлгілерінің нақты дәлелдері бар шешім. Қорғалатындық жазбалардың өмірлік циклінің барлық кезеңіне қатысты болғанымен, жазбаларды жою кезінде ең маңызды болып саналады, онда ол "қорғалатын жою тәртібі" немесе "қорғалатын жою" деп аталады және ұйымға жазбаларды кім, неге, қалай, қашан және қайда жойғанын нақты негіздеуге және дәлелдеуге көмектеседі.

Жіктеу

Жазбаларды басқарушылар мекемеде жасалған және сақталатын жазбаларды логикалық түрде ұйымдастыру үшін жазба түрлерін жіктеу немесе санаттауды қолданады. Мұндай жіктелу жазбаларды жасау, ұйымдастыру, сақтау, іздеу, жылжыту және жою сияқты функцияларға көмектеседі. Жіктелудің ең жоғары деңгейінде физикалық және электрондық жазбалар қарастырылады. (Бұл пікір талас тудыруы мүмкін; жазбалар олардың сақталу құралына қарамастан жазба болып саналады. ISO 15489 және басқа да жақсы тәжірибелер ақпарат құралына емес, функцияларға негізделген жіктелуді қолдайды, себебі заң жазбаларды қандай да бір құралда сақталған ақпараттың белгілі бір түрлері ретінде анықтайды.) Физикалық жазбалар – қолмен ұстауға болатын және физикалық кеңістік алатын, мысалы, қағаз сияқты жазбалар. Электрондық жазбалар, сондай-ақ көбінесе цифрлық жазбалар деп аталады, – ақпараттық технология құрылғыларымен жасалған және пайдаланылатын жазбалар. Жазбаларды жіктеу таксономияларды әзірлеу, күтіп ұстау және қолдану арқылы жүзеге асырылады, бұл жазбаларды басқарушыларға түрлі белгілеріне сәйкес жазбаларды жіктеу, белгілеу, бөлу немесе топтастыру сияқты функцияларды орындауға мүмкіндік береді.

Кәсіпорынның деректері

Кәсіпорынның деректері – қызметіне, мақсатына немесе саласына қарамастан, көптеген кәсіпорындарға ортақ деректер. Мұндай деректер көбінесе кәсіпорынның күнделікті қызметімен байланысты болады және сот істері, қызметкерлерді басқару, консультанттар мен мердігерлерді басқару, клиенттермен байланыс, сатып алу, сату және келісімшарттар сияқты мәселелерді қамтиды. Мұндай деректерді жасайтын және пайдаланатын кәсіпорындардың түрлеріне коммерциялық ұйымдар, коммерциялық емес ұйымдар және мемлекеттік органдар жатады, бірақ олармен ғана шектелмейді.

Өнеркәсіптік жазбалар

Өнеркәсіптік жазбалар – нақты бір салаға немесе салалар тобына ортақ және ғана қатысты жазбалар. Мысалдарға медицина саласының жазбалары (мысалы, АҚШ-тың Медициналық сақтандырудың портативтігі және жауапкершілік туралы заңы), фармацевтика саласының жазбалары және тағам өнеркәсібінің жазбалары кіреді, бірақ олармен шектелмейді.

Заңдық сақтау жазбалары

Заңдық сақтау тізімдері – бұл үкімет немесе кәсіпорын тарапынан, әдетте заң кеңесшісі немесе сәйкестік қызметкерлерінің талабы бойынша, сәйкестік тексерулері мен сот істеріне байланысты туындауы мүмкін мәселелерді шешу мақсатында белгілі бір мерзімге сақталуға міндетті жазбалар. Мұндай жазбаларға кәсіпорынның немесе саланың жіктеуі нәтижесінде туындаған жіктемелерге қосымша, заңдық сақтау белгілері тағайындалады. Заңдық сақтау деректерінің сипаттамалары, мысалы, заңдық сақтау белгілері (мысалы, Заңдық сақтау = Иә немесе Жоқ), заңдық сақтауды жүзеге асыратын ұйым, жазбаларды заңды түрде сақтау қажеттігінің сипаттамасы, жазбаларды қанша уақыт сақтау керек және сақтау орны сияқты мәліметтерді қамтуы мүмкін, бірақ олармен шектелмейді.

Жазбаларды сақтау кестесі

Жазбаларды сақтау кестесі – бұл мұрағаттық бағалау принциптері мен бизнес және құқықтық аялардың талдауы негізінде жасалған, белгілі бір жазба түрлерін жою алдында қанша уақыт сақтау керектігін көрсететін құжат. Осы кестені пайдалану үшін, оны іске асыруға қарастырылар ең алдымен бірқатар ережелер белгіленуі керек.

Білім беру және сертификаттау

Көптеген колледждер мен университеттер кітапхана және ақпараттық ғылымдар саласындағы бакалавр және магистрлік білім беру бағдарламаларын ұсынады, олар құжаттарды басқаруды қамтиды. Бұдан өзге, тәжірибелі мамандарға арналған, диплом талап етілмейтін, кәсіби сертификацияны ұсынатын кәсіби ұйымдар бар, яғни Certified Records Manager (CRM) атауы.

Электрондық жазбаларды басқару жүйелері

Электрондық құжаттар мен жазбаларды басқару жүйесі – жазбаларды қадағалау және сақтау үшін қолданылатын компьютерлік бағдарлама немесе бағдарламалар жиынтығы. Бұл термин қағазды түсіру және құжаттарды басқаруға маманданған бейнелеу және құжаттарды басқару жүйелерінен ерекшеленеді. Электрондық жазбаларды басқару жүйелері, әдетте, жазбаларды басқарушылардың қажеттіліктеріне сай келетін арнайы қауіпсіздік және аудиттік мүмкіндіктерді қамтамасыз етеді. Ұлттық мұрағаттар және жазбалар басқармасы (NARA) АҚШ Қорғаныс министрлігінің 5015.2 стандартын "автоматтандырылған ортада жазбаларды жасау және пайдаланудың күрделі мәселелерін шешу үшін жеткілікті және тиімді негіз" деп мойындады. Жазбаларды басқару бойынша қызмет көрсететін компаниялар, Бірлескен өзара іс-қимыл сынақ командасынан тексерілгеннен кейін, 5015.2 сертификатталған өнімдер бойынша толық және қысқаша есептерді жасайтын және бағдарламалық жасақтаманы орнында тексеретін DoD 5015.2 STD талаптарына сәйкес сертификатталуы мүмкін. Ұлыбританияның Ұлттық мұрағаттары электрондық жазбаларды басқару бағдарламалық қамтамасыз ету нарығының дамуын ынталандыру үшін функционалдық талаптардың екі жиынтығын жариялады (1999 және 2002 жылдар). Ол 2002 жылғы талаптарға сәйкес өнімдерді бағалау бағдарламасын жүргізді. Бұл талаптар бастапқыда орталық үкіметпен бірлесіп жасалғанмен, Ұлыбритания мен әлемнің басқа аймақтарындағы мемлекеттік сектордың көптеген бөліктері оларды ынтамен қабылдады. Сынақ бағдарламасы аяқталды; Ұлттық мұрағат енді сынаққа өтініштерді қабылдамайды. Ұлттық мұрағаттың 2002 жылғы талаптары күшінде. Еуропалық комиссия 2001 жылы "MoReq" – электрондық жазбалар мен құжаттарды басқарудың үлгілік талаптарын жариялады. Бұл ресми стандарт болмаса да, оған стандарт ретінде кеңінен сілтеме жасалады және оны құрметтейді. Бұл жоба Комиссияның IDA бағдарламасы есебінен қаржыландырылды және DLM Форумының бастамасымен жасалды. MoReq-тің MoReq2 деп аталатын маңызды жаңартуы 2008 жылдың ақпан айында жарияланды. Бұл жобаны да DLM Форумы бастады және Еуропалық комиссия қаржыландырды, бұл жолы оның IDABC бағдарламасы (IDA-ның ізбасары) арқылы. MoReq2-ге бағдарламалық қамтамасыз етуді сынау аясы және XML схемасы қоса берілді; бағдарламалық қамтамасыз етудің сәйкестігін тексеру тәртібі 2008 жылдың желтоқсанында Тулузада өткен DLM Форумы конференциясында келісілді. Австралияның Ұлттық мұрағаттары (NAA) 2006 жылдың ақпан айында электрондық жазбаларды басқару жүйелері бағдарламалық қамтамасыз етуі үшін функционалдық сипаттамаларды (ФСЖ) және электрондық жазбаларды басқару жүйелері бағдарламалық қамтамасыз етуі үшін функционалдық сипаттамаларды іске асыру бойынша нұсқаулықтарды жариялады. Жаңа Зеландия мұрағаттары 2005 жылдың маусым айында "Жалпылық деректер туралы 2005 жылғы Заңның 27-бабына сәйкес электрондық жазбаларды жүргізу жүйелері стандартын" (5-стандарт) жариялады.

Коммерциялық деректер орталықтары

Коммерциялық деректер орталықтары – ұйымдарға қағаз түріндегі деректерді сақтау қызметін ұсынатын мекемелер. Кейбір жағдайларда олар электрондық форматта сақталатын деректерді де сақтайды. Коммерциялық деректер орталықтары қағаз деректерді жоғары тығыздықпен сақтайды, ал кейбіреулері сезімтал қағаз емес және маңызды (өте маңызды) деректер үшін климатты бақылаумен сақтауды ұсынады. Коммерциялық деректер орталықтары үшін сауда ұйымы бар (мысалы, PRISM International), алайда барлық қызмет провайдерлері мүше болып табылмайды.