Кіріспе
1959 жылы Мервин Пик жазған роман. "Тит жалғыз" – Мервин Пик жазған және алғаш рет 1959 жылы жарық көрген роман. Бұл "Горменгаст" трилогиясының үшінші кітабы. Трилогияға қоса, төртінші туындысы – "Қараңғылықтағы бала" повесі, және бесіншісі – "Титус оянады" фрагменті, көбінесе үлкен "Горменгаст сериясының" бір бөлігі деп есептеледі. 1970 жылы Лэнгдон Джонс оны түпнұсқа қолжазба бойынша қайта өңдеді.
Titus Alone is a novel written by Mervyn Peake and first published in 1959. It is the third work in the Gormenghast trilogy. The other works are Titus Groan, and Gormenghast. With the trilogy, a fourth work, the novella Boy in Darkness, and a fifth, the fragment Titus Awakes, are often considered part of a larger "Gormenghast series". It was re edited by Langdon Jones in 1970 using the original manuscript.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Тарих Титтің екінші кітаптың соңында үйінен кеткеннен кейін Горменгаст қамалынан тыс әлемдегі саяқатын баяндайды.
Мюзлхетч және қала
Тит бір уақытқа шөл даладан өтеді, содан кейін каноэмен өзен бойымен жүзеді, онда оқырман күтпеген нәрсеге тап болады: Горменгаст құлап бара жатқан ортағасырлық қамал болғанымен, Тит өзін заманауи қалада табады. Көк тіреуіштер көтеріліп тұр, ал өзеннің өзі құбырлармен, каналдармен және балықшылармен толы. Каноэге ілгішін байлағанда, ол екі бетсіз, үнсіз адаммен, сырттай полиция қызметкерлері сияқты, алғаш рет кездеседі. Титус осы кезде шаршап, қаланың жағалауына құлайды, оны Музлхэтч есімді адам құтқарады, ол зообақты басқарады және акула пішіндес машинада жүреді. Титус жазылғаннан кейін, тыныш бола алмайды және қаланы зерттеу үшін Музлхэтчтің үйінен шығып кетеді. Ол әртүрлі алып әйнек пен болаттан жасалған ғимараттарға тап болады және сұр мәрмәрден жасалған үлкен дөңгелек алаңға жетеді, оны кесіп өтуге кіріседі. Алаңның шетінде әуежай орналасқан, онда түрлі-түсті ұшатын машиналар қонып, ұшып тұрады. Бір ұшатын машина Титусты қуалай бастайды, ол алаңнан асығып өтіп, қашып құтылу үшін үлкен ғимаратқа жүгіреді. Ол ғимараттың шатырына шығып, люк арқылы бір той өтіп жатқанын көреді. Тойды бақылап, түрлі естімеген, шатасқан әңгімелерді естіп қалады, содан кейін сәтімен люкті сындырып, жерге құлайды. Титус осы кезде тұтқындалудан тек қана Музлхэтчтің бұрынғы сүйіктісі Джуноның аяғына түскендіктен құтылады. Джуно мен Музлхэтч (олар да тойда) полиция кеткенше Титусты жасырады. Дегенмен, Титус кейін тұтқындалып, судья алдына әкелінеді. Ол Джуно оның қамқоршысы болуға келісіп, оны өзімен бірге тұруға қабылдауы арқылы қылмыскерлерге арналған мекемеге жіберілмейді.
Джуно мен өзен асты
Титус содан кейін әдемі сарайда жалғыз тұратын Джуномен бірге тұрады. Ол жігіттен кем дегенде екі есе үлкен болса да, аз уақыттан кейін олар ғашық болады. Осыдан кейін екі ғашық бірге қуанышпен өмір сүретін бақытты кезең өтеді, бірақ Титус қайтадан тыныштанбайды және Джуноны тастап кетуге шешім қабылдайды. Ол Джунодан бөлініп, қаланы зерттеу үшін тағы бір рет жолға шығады, онда оны өз ақыл-ойы бар сияқты, құпия жүзетін шар ілеседі. Титус сұр, мөлдір шарға ашуланып, қорқып, ашуланып, оған Горменгаст қыш тас (оның жалғыз үйінің белгісі) тастайды, шарды бөлшектерге ұрады. Содан кейін ол Музлхэтчтің үйіне қашады. Музлхэтч Титусқа ғалымдардың шардың жойылуына ашуланғандығын айтады, бұл олардың ең үлкен жетістігі және Титустың өміріне қауіп төніп тұр. Ол Титусқа Астындағы өзеннің жасырын жеріне барып, сол жаққа қашып кетуін айтады. Астындағы өзен – бұл қаладағы өзеннің астындағы туннельдер мен залдардың жасырын аймағы, ол жерді жәбірленушілер, қашып кеткендер және босқындар мекендейді. Ол жерге жеткенде Титус бұрынғы тұтқындық лагерінің бастығы Вейлмен кездеседі, ол өзінің серігі, бұрынғы тұтқын Қара Розаны зорлыққа ұшыратып жатыр. Титус пен Вейл Қара Роза үшін күресуге кіріседі, ал Титус өлтіріле жаздай болады, сол кезде Музлхэтч пайда болып, Вейлді өлтіреді. Музлхэтч ғалымдардың оның зоопаркындағы барлық жануарларды қандай да бір өлім сәулесі арқылы өлтіргенін айтады. Музлхэтч пен Титус Қара Розаны Астындағы өзен аймағынан Джуноның үйіне алып келіп, зорлықтан кейін емдеуге көмектеседі. Титус қаладан қашып кетеді, ал Музлхэтч та ғалымдардан кек алу үшін кетеді. Олардың күш-жігеріне қарамастан, Қара Роза олар кеткеннен кейін тез арада қайтыс болады, ал Джуно қала басшыларына өзінің қалада болуын түсіндіруге мәжбүр болады. Осы мәселені шешкеннен кейін, Джуно бақтың түбінде қызыл шашты бір ер адамды кездестіреді, ол оған Джуноның үйінің жанындағы орманда ұзақ уақыт бойы күтіп, оны күтіп баққандығын айтады. Ол қандай да бір қудалаушы болғанына қарамастан, Джуно осы құпия жігітпен жақындасады және оны "Анкер" деп атауға шешім қабылдайды (ол өзінің шын есімін айтпайды). Олар Джуноның үйінен және қаладан Анкердің көлігімен бірге шығады, жаңа оқиғалар іздеп.
Чита және фабрика
Титус саяхатын жалғастырады және әйел, Чита, оны қызбадан табады, ол оны емдейді. Қызба кезінде Титус өмірінен әңгімелейді, соның нәтижесінде Чита оны тыңдап, Горменгаст туралы барлығын біледі. Сауыққаннан кейін Титус өте әдемі және бай Читаға ғашық болады. Чита – «жаңа сұлулыққа» ие, тікұшақ ұшатын «заманауи қыз». Титус оған құмар, өйткені өмірінің бар сағатын қатаң ортағасырлық қамалдың ішінде өткізген, ал Чита ғылымның тірідей көрінеді. Ол – көлдің жанындағы үлкен заманауи фабриканы басқаратын ғалымның қызы. Титус фабриканы алыстан алғаш көргенде, ол әдемі және әсерлі болып көрінеді, бірақ жақындағанда, ол ерекше, мазасыз дыбыс шығаратынын және өлімнің тәтті иісін сезінетінін байқайды. Фабрикаға жақын қарағанда, ол әр терезеден өзіне қарап тұрған бірдей бетті көреді, ал дабыл соққанда олар бірден жоғалып кетеді. Ол фабрикадан жиренеді және Читаға алаңдауын бастайды. Титус Читаға құмар болғанымен, оған бірнеше рет жек көретінін айтады және «үйіңе қайт, өз қасиетті қыздарыңның қатарына қосыл және мен сені ұмытқандай, сен де мені ұмыт» дейді. Чита таңғалады, өйткені басқа ер адамдар оның құрметі үшін барлығын беруге дайын болар еді. Ол оны «Қара үйге» әкелу, «жүзден астам керемет өнертабыстарды» көрсету және қарым-қатынастарын жарқын нотада аяқтау үшін күрделі жоспар құрады. Ол жерде Титусты қорқытып, есінен шығару үшін Горменгастты қорқынышты түрде қайта жасай алмауына тырысады, бірақ Музлхэтч оның жолын кеседі. Музлхэтч Читаның әкесі, ғалыммен оның жануарларын өлтірудегі рөлі үшін бетпе-бет кездесу үшін Қара үйге келді. Ол Читаның әкесінің фабрикасын саботаждағанын айтады, ал бірнеше минуттан кейін ол Қара үйді сілкіндіретін және аспанды лас апельсин түстес бұлтпен жабатын үлкен жарылыста жойылды. Музлхэтчті кейін шлемділер өлтіреді (қараңыз), оларды өз кезегінде Анкор және Үстіңгі өзеннен келген үштік өлтіреді (сонымен қатар қараңыз). Музлхэтч Читаның әкесін өлтірудің қажеті жоқ деп шешеді, сондықтан ол қызымен бірге қашып кетеді. Титус Анкор мен Джуномен бірге ұшақпен қашып кетеді. Біраз ұшқаннан кейін Титус парашютпен ұшақтан секіріп, бала кезінен таныс үлкен тасқа түседі. Горменгасттың жоғалған графқа құрмет көрсету үшін оқ атқанын естігенде, ол ақылдан ада емес екенін және Қаланың бар екенін біледі. Міндеттеріне оралуға құштар болғанымен, ол тәуелсіздікке деген құштарлығын растайды және тағы да жалғыз саяхатқа шығады, бұл жолы басқа бағытта.
Басқа кішігірім кейіпкерлер
Каскагерлер: Кітаптың бойымен Титті талмай қуатын екі солдат немесе полиция қызметкері. Екеуі де біртегіс киім киіп, қанатты дулыға тағынып, қолдарында парқшадан жасалған жазбалар ұстайды. Олар сырт келбетімен ғана емес, әрбір қимылы мен қалыпы да бір мезгілде және бірдей болады. Crabcalf, Slingshott және Crack Bell: Қаланың өзен астындағы туннельдер мен залдардағы Under River аймағының тұрғындары, түрлі түрме лагерлерінен және қуғын-сүргіннен қашып келген босқындар жиналатын жер. Crabcalf – өзінің жалғыз жарияланған туындысы, өлеңдер жинағының сатылмаған даналарымен қоршалған сәтсіз автор. Slingshott – тұз кенінен аман қалған адам. Олар Under River-ден шығып, Титтің Veil-мен шайқасқандығын естіген соң оны іздеуге бет алады. Veil: Under River аймағында Black Rose атты серігімен бірге тұратын бұрынғы түрме бастығы. Ол зұлым және агрессивті мінезді, Black Rose-ты қорлайды. Титпен шайқасып, оны өлтіруге асығысқанда, Музлхэтч оны өлтіреді. Black Rose: Бір түрлі түрме лагерінің бұрынғы тұтқыны, Under River аймағында Veil-мен бірге тұрады. Ол лагерден қашу үшін Veil-дің серігі болуға келіседі, бірақ оның орнына Вейлдің зорлық-зомбылығына ұшырап, түрліше тұтқын болып өмір сүруге мәжбүр болады. Ғалым: Читаның әкесі, құпия және қауіпті зауытты басқарады. Сырттан қарағанда жұмсақ сөйлеуге, сұр түсті және ерекше көзге түспесе де, Ғалым – Франкенштейн сияқты тәжірибелер жүргізетін зұлым гений және қаланы басқаратын ғалымдардың жетекшісі болып көрінеді.
Тақырыптар мен мотивтер
Кітаптың басты тақырыбы – LAMNESS іздеу, естелік, уақыт және тұлға арасындағы байланыс. Мүмкін бір тақырып – ежелгілер мен қазіргі заман арасындағы қайшылық, бұл тақырып Свифт заманынан бері бар. Титус Читаны тек қана заманауи технологиямен қоршалған заманауи қыз болғандықтан қалайды, ал оның әкесі – жаппай өндіріс фабрикасын басқаратын инновациялық ғалым, ол өмір бойы дәстүрге негізделген, ескірген сарайда өмір сүрді. Бірақ Читамен ұзақ қарым-қатынаста болғаннан кейін, ол оның өзімшіл және қатыгез екенін түсінеді және оны қабылдамайды. Чита сатқын және кекшіл болып, өзінің технологиясы мен ресурстарын Gormenghast-ты қорқынышты түрде қайта құруға жұмсайды, ол бұған ештеңе ойламайды. Оның үстіне, оның фабрикасы тиімді, сәнді және заманауи болса да, ол екінші дүниежүзілік соғыста қызмет еткен кезде Пик тапқан нацистік концлагерьдердің аллегориясы болуы мүмкін деген белгілер бар. Полиция мемлекеті мен концлагерьдерге қатысты қосымша мәліметтерді "Қара гүлдің" тарихынан табуға болады. Ғалымдар ең көп дегенде, "Музлхэтчтің" болашағын оның зоопаркын өртеу үшін өлім сәулесін қолдану арқылы бұзады. Дэвид Луис Эдельман атап өткендей, көреген Стирпайк Титустың әкесін ақылдан адастырудан басқа, оның кітапханасын өртеп, көп нәрсеге қол жеткізе алмайды. Сондықтан, жалпы тақырып болашақтың жалған тартымдылығы өткеннің жалған тартымдылығы сияқты қауіпті және ақымақтық болып көрінеді.
Сыни қабылдау
Бірінші басылымда қатал редактордың салған көптеген өзгерістері бар, оның ішінде толық тараулардың жойылғандығы да бар. Редактор сонымен қатар тікұшақтар және автомобильдер сияқты қазіргі заманғы технологияларға жасалған әртүрлі сілтемелерді де алып тастады. Толық роман жарық көргеннен кейін сыншылар тарапынан пікірлер көбінесе қарама-қайшы болды.