Кіріспе
Австралияны республика ету туралы референдум
1999 жылғы 6 қарашада өткен Австралия республикасы туралы референдум – Австралия Конституциясына өзгертулер енгізу мақсатындағы екі сұрақтан тұратын референдум болды. Бірінші сұрақ – Австралияның Парламент тағайындайтын, ал тағайындау моделі 1998 жылғы ақпанда Канберрада өткен, жартылай сайланған, жартылай тағайындалған Конституциялық конвенттің мақұлдауымен бекітілген екі партиялық үлгіге сәйкес президенті бар республикаға айналуы керек пе екені туралы болды. Екінші сұрақ, саяси тұрғыдан бұл сұраққа көбірек мән берілмеді, Австралия Конституциясына кіріспе (преамбула) енгізу үшін өзгертулер қабылдануы керек пе екені туралы болды. 1990 жылдардың басында жүргізілген сауалнамалардың нәтижесінде сайлаушылардың көпшілігі республика құру идеясын қолдаған болатын. Дегенмен, республикалық референдумда жеңіліс тіркелді.
Өмірбаян
Австралия – 1901 жылы қабылданған Австралия Конституциясы негізінде конституциялық монархия. Монархтың міндеттерін Австралия үкіметі таңдаған генерал-губернатор атқарады (формальды түрде монарх тағайындайды). Австралиялық республикашылдық идеясы колониялық дәуірден бері бар, бірақ 20 ғасырдың көп бөлігінде монархия танымал болды. 1990 жылдардың басында республикашылдық маңызды саяси мәселеге айналды. Австралия Еңбек партиясының (АЛП) премьер-министрі Пол Китинг 2001 жылы Австралия Федерациясының құрылған күніне орай республика құруды жоспарлады. Александр Даунер басқаратын оппозициялық Либералдық-Ұлттық коалициясы республика жоспарына толық қолдау көрсетпесе де, мәселені талқылау үшін конституциялық конвент шақыруға уәде берді. Джон Говард басшылығымен коалиция 1996 жылғы федералды сайлауда жеңіске жетіп, конвенттің күнін 1998 жылдың ақпанына белгіледі. 1998 жылғы Австралия Конституциялық конвенті Австралия монархиясын жоюға бағытталған Австралия Конституциясына өзгеріс енгізу қажеттігін талқылады. Конвент Австралия республикасындағы мемлекет басшысын таңдаудың үш моделін қарастырды: тікелей сайлау, парламенттік сайлау (арнайы көпшілікпен), премьер-министр ұсынғаннан кейін арнайы кеңеспен тағайындау. Көпшілік делегаттар Австралия Республикасы құруға «принциптік» келісімге келді (бірақ монархистердің аз тобы қарсылық білдірді). Сондай-ақ, делегаттар екіпартиялық тағайындау моделі бойынша республиканы қолданыстағы конституциялық тәртіпке қарағанда тиімдірек деп таныды (монархистер және кейбір радикалды өзгерістерді жақтаушылар дауыс беруден бас тартты). Конвент Премьер-министрге және Австралия Парламентіне осы модельді жүзеге асыру үшін қажетті конституциялық өзгерістерді бекіту үшін 1999 жылы референдум өткізуді ұсынды. Екінші жағынан, қоғамдық пікір бұл мәселе бойынша әртүрлі болды және жай ғана жағымды немесе жағымсыз реакция емес еді. Басты пікір топтары: Принциптеріне және/немесе монархияға деген сезімтал құрметіне, сондай-ақ Ұлыбританиямен, Ұлттар Достастығымен және Елизавета II патшайымы мен оның отбасымен жеке байланысына негізделген дәстүрлі монархистер. Олардың көпшілігі егде жастағы немесе қалалық емес, ауылдық жерлерден келген адамдар еді. Қазіргі жүйенің кемшіліктеріне қарамастан, оның көптеген артықшылықтары бар деп санайтын прагматикалық монархистер. Бұл топтың пікірінше, конституциялық монархия тұрақты демократиялық үкіметтің негізін құрайды, ал генерал-губернатор (монархтың ресми өкілі) саяси процестің бейтарап, саяси емес төрешісі болып табылады. Көптеген адамдар Австралияның саяси элитасына сенбеді және атқарушы билікті жергілікті саясаткерге беру нәтижесінде жақтылық, тұрақсыздық, диктатура немесе 1975 жылғы Австралия конституциялық дағдарысының қайталануы мүмкін деп ойлады. Монархияны жоюды көздеген, бірақ қазіргі жүйені мүмкіндігінше өзгертпей сақтап, парламенттік республика құруға ұмтылған минималды өзгерістерді жақтаған республикашылар. Бұл топтың ішінде McGarvie моделін қолдайтындардың шағын тобы болды, бірақ көбінесе олар парламенттің бірлескен отырысындағы екі үшін бір бөлігінің көпшілігімен тағайындауды жақтады. Халық сайлаған мемлекет басшысын қалаған прогрессивті республикашылар. Қазіргі Вестминстер жүйесін жан-жақты қайта қарауды және мүмкін президенттік немесе жартылай президенттік жүйені енгізуді қалаған радикалды республикашылар. Бұл ең кішкентай топ болды, бірақ талқылауда маңызды рөл атқарды. Болашақтағы радикалды өзгерістерден аулақ болу үшін өз бейімділіктеріне қарсы дауыс берген тактикалық сайлаушылар. Кейбір дәстүрлі және прагматикалық монархистер жағдайдың өзгеруіне көз жеткізіп, радикалды республикадан аулақ болу үшін минималистік республикаға «Иә» деп дауыс берді. Кейбір сезімтал республикашылар болашақтағы референдумда радикалды немесе популистік ұсыныстың жеңіске жетуіне үміттене отырып, «жоқ» деп дауыс берді. Белгісіздік күйіндегі сайлаушылар. Барлық сайлаулардағыдай, сайлаушылардың бір бөлігі екі жақтан да қол үзді. Белгісіздік күйіндегі сайлаушылар сайлау және референдум нәтижелерін анықтауда, әсіресе дауыс беру міндетті елдерде шешуші рөл атқара алады.
Traditional monarchists who held their beliefs largely on principled and/or sentimental attachment to the monarchy, in part based on traditional associations with the United Kingdom, the Commonwealth of Nations and a personal identification with Queen Elizabeth II and her family. Many were older or from rural rather than urban areas. Pragmatic monarchists who maintained that, whatever the alleged or actual weaknesses of the current system, it also had many alleged or actual strengths. The view of this group was that constitutional monarchy provides the basis for stable democratic government, with the Governor General (the monarch's nominal representative) acting as an impartial, non political umpire of the political process. Many distrusted the Australian political classes and believed the provision of executive powers to a local politician would result in an undesirably partisan head of state, instability, dictatorship, or a possible repeat of the 1975 Australian constitutional crisis. Minimal change republicans who aimed to remove the monarchy, but otherwise maintain the current system as unchanged as possible, thus creating a parliamentary republic. Within this group, there were a small group of supporters of the ultra minimalist McGarvie Model, but generally the favoured model of these groups was appointment by a two thirds majority of a joint sitting of Parliament. Progressive republicans who wanted a popularly elected head of state. Radical republicans who saw the minimal change option as purely cosmetic, and desired comprehensive revision to the current Westminster based system and possibly the implementation of a presidential or semi presidential system. This was easily the smallest major group, but prominent in the debate. Tactical voters who took a long term view and voted against their inclinations to avoid more radical changes in the future. Some traditional and pragmatic monarchists perceived a weight of inevitability and voted "Yes" to the minimalist republic to avoid a more radical republic. Some sentimental republicans voted "no" in the hope of a more radical or populist proposal winning a future referendum. The uncommitted. As in all elections, a proportion of the electorate remained unattached to either side. Uncommitted swinging voters can be a decisive force in shaping election and referendum results, especially in countries where voting is compulsory.
"Иә" жағы
"Иә" науқанына Малкольм Тернбулл жетекшілік етті. Ол егжей-тегжейлі жоспарланған, бірақ оған қарамастан, біртұтас және үйлесімді хабарлама беруге қол жеткізді және дәстүрлі қарсыластар арасындағы күтпеген одақтармен ерекшеленді. Мысалы, бұрынғы Еңбек партиясының премьер-министрі Гоф Уитлэм мен бұрынғы Либерал партиясының премьер-министрі Малкольм Фрейзер бірлескен мәлімдеме жасады. Көптеген басқа да көрнекті австралиялықтар "Иә" деп дауыс беруді қолдады, бұл қозғалыстың "элиталық" көзқарысқа ие екенін және оны жалпы халық емес, саясаткерлер қолдағанын тудырды. Республика идеясын өте түсінікті және австралиялықтардың көпшілігі тарапынан қолдауға ие деп есептей отырып, олардың жарнамалары республикалық идеяның оңтайлы символизміне баса назар аударды. Британдық саясаткер және журналист Билл Дидес 1999 жылы "Дейли телеграф" газетінде былай деді: "Мен демократиялық емес, тіпті демократиялық елде де газеттердің мұндай ұятсыз жақпарушылық танытқанын сирек көрдім. Олардың барлығы австралиялықтардың республика болуы керек деп шешті және осы мақсатқа жету үшін барлық мүмкіндіктерді пайдаланды", – деп атап өтті.
"Жоқ" жағы
Ұйымдастырылған "Жоқ" науқаны монархистік топтардың қосындысы болды. Бұған қоса, ұсынылған модель қанағаттандырмайтындықтарын білдірген республикалық топтар да кірді; әсіресе, олар халықтың президентті сайлауын қалаған. Керри Джонс басқарған "Жоқ" науқаны ұсынылып отырған модельдің кемшіліктерін көрсетуге бағытталды, "Иә" жақтастары "элита" екенін мәлімдеді (монархистік жақтағы көптеген жетекші тұлғалардың да "элиталық" тегі бар болса да), сондай-ақ өзгеріске қорқатындар мен модельдің жеткіліксіздігін сезінгендерге тиімді үндеу жасады. Олардың жарнамаларында "осы республикаға" "жоқ" деп дауыс беруге баса назар салынды, бұл тікелей сайлауды қолдаушыларға болашақта олардың пікіріне сай модель ұсынылуы мүмкін екенін білдірді. "Жоқ" науқанының ортақ ұстанымы – ұсынылған модель демократиялық емес және "саясаткерлердің республикасына" алып келеді деген пікір, бұл саясаткерлерге деген жалпы сенімсіздікті күшейтті. "Жоқ" жақтастары қосымша кеңесулерді талап етті, бірақ осы үшін қандай қадамдар қажет екенін нақты айтпады.
Нәтижелерді талдау
Екі ұсыныс та дауыс беру талаптарын орындамады. "Иә" деп дауыс бергендердің көпшілігі болған жоқ, "Иә" дауысы Квинслендте 37,44%-дан Викторияда 49,84%-ға дейін, ал преамбулаға Квинслендте 32,81%-дан Викторияда 42,46%-ға дейін жетті. Жалпы, республикаға 54,87% "Жоқ" деп, ал преамбулаға 60,66% дауыс берді. Сидней, Мельбурн және Хобарт Австралияның республика болуына қолдау көрсетті, ал Аделаида, Брисбен, Голд-Кост, Перт, Ньюкасл және Таунсвилл қалаларында "Жоқ" деп дауыс берді. Алайда, мәселе парламент тағайындайтын мемлекет басшысы бар республиканың нақты үлгісіне қатысты болды. Тікелей сайланған мемлекет басшысын жақтаған кейбір республикашылдар бұған қарсы болды. Олардың кейбіреулері, мысалы, Фил Клири, болашақта тікелей сайланған модель бойынша референдум өткізу үшін республикашылдардың "Жоқ" деп дауыс беруін ұсынды. Кейбір сарапшылар, соның ішінде Австралиялық Республикалық қозғалыстың президенті Малкольм Тернбулл, референдумның сәтсіз аяқталуының басты себебі республикашылдар лагеріндегі бөліну екенін айтты. Референдумнан кейін Малкольм Тернбулл жеңіліске премьер-министр Говардты кінәлады және былай деді: "Ол қандай жетістіктерге де қол жеткізсе, тарих оны бір ғана нәрсемен еске алады. Ол – елдің жүрегін ауырлатқан премьер-министр". Сонымен қатар, Конституциялық монархияны қолдаушылар тобының жетекшісі Керри Джонс азаматтарды нәтижеге келісіп, "бірлескен ұлт ретінде" алға жылжуға шақырды. Фил Клири сияқты радикалды республикашылдардың үмітіне қарамастан, референдумдағы жеңіліс республикашылдар үшін кері қадам деп есептелді және тағы бір референдум өткізу туралы ұсыныстар Говард үкіметі тарапынан қарастырылмады. Жоғары сот судьясы Майкл Кирби, конституциялық монархист, республика референдумының сәтсіздігін он факторға байланыстырды: екі партиялық қолдаудың болмауы; артық асығушылық; республиканы үлкен қалалық элиталар қолдады деген қабылдау; республикашылдардың монархистерді "ұлттық емес" деп кемсіртуі; конвенцияның икемсіз республикалық модельді қабылдауы; ұсынылған нақты модельге қатысты алаңдаушылық (әсіресе премьер-министрдің президентті оңай қызметтен шеттету мүмкіндігі); Уитлэм дәуірімен байланысты танымал тұлғаларды республикалық мақсаттарды ілгерілету үшін пайдалану стратегиясы; кіші штаттардағы ұсынысқа қарсы күшті оппозиция; БАҚ-та республиканы қолдайтын бейімділік; және Австралиялық сайлаушылардың конституциялық өзгерістерге қатысты инстинктивті сақтығы. 2013 жылғы қыркүйектегі федералды сайлаудан кейін билікке келген Либералдық-Ұлттық коалиция үкіметін конституциялық монархияны қолдайтын Тони Эбботт басқарды. Эбботт премьер-министр болып тұрған кезде оппозицияның лейбористік көшбасшысы Билл Шортен "Австралия республикасы арманына жаңа тыныс беру" уақыты келді деп мәлімдеді. 2015 жылдың 15 қыркүйегінде 1993 жылдан 2000 жылға дейін Австралиялық Республикалық қозғалыстың төрағасы болған Малкольм Тернбулл Тони Эбботты Либералдық партияның басшысы ретінде алмастырып, Австралияның премьер-министрі болды. Алғаш рет премьер-министр мен оппозиция жетекшісі, сондай-ақ сегіз штаттың және аумақтың премьерлері мен бас министрлері өздерін республикашылдар деп жариялады. Тернбулл Австралияның Елизавета II патшалық құрғаннан кейін республикаға айналуы керек деп мәлімдеді. Кейіннен Тернбуллды 2018 жылдың 24 тамызында Скотт Моррисон алмастырды, ол өзін конституциялық монархист деп жариялады және премьер-министр кеңсесіне Тернбулл алып тастаған Королеваның портретін қайта іліп қойды. 2022 жылдың мамырында премьер-министр болып ант берген Энтони Албанезе бейсінбі республикашыл, тіпті Республика үшін көмекші министрді тағайындады. Алайда, 2022 жылдың қыркүйегінде Елизавета II қайтыс болғаннан кейін Албанезе өзінің бірінші мерзімінде референдум өткізбейтінін мәлімдеді, бұл қабылдаудың белгісі ретінде.
With republican models of one form or another winning a majority in opinion polls prior to the referendum, it was expected that the republican referendum would pass. However, the question put was for a particular model of republic with a head of state appointed by Parliament. This was opposed by some supporters of a republic, who preferred a directly elected head of state. Some of these, such as Phil Cleary, advocated that republic supporters vote "No" in order that a future referendum could be put on the directly elected model. Some commentatorsincluding the president of the Australian Republican Movement, Malcolm Turnbullidentified this split within the republican camp as a key reason for the referendum's failure. After the referendum, Malcolm Turnbull blamed Prime Minister Howard in particular for the defeat and claimed: "Whatever else he achieves, history will remember him for only one thing. He was the Prime Minister who broke a nation's heart." Meanwhile, the leader of Australians for a Constitutional Monarchy, Kerry Jones, called for citizens to accept the result and go forward "as a united nation". Despite the hopes of more radical republicans such as Phil Cleary, the referendum defeat was generally viewed as a setback for the republican cause and calls for another referendum were ignored by the Howard government. High Court Justice Michael Kirby, a constitutional monarchist, ascribed the failure of the republic referendum to ten factors: lack of bi partisanship; undue haste; a perception that the republic was supported by big city elites; a "denigration" of monarchists as "unpatriotic" by republicans; the adoption of an inflexible republican model by the convention; concerns about the specific model proposed (chiefly the ease with which a prime minister could dismiss a president); a republican strategy of using big "names" attached to the Whitlam era to promote their cause; strong opposition to the proposal in the smaller states; a counter productive pro republican bias in the media; and an instinctive caution among the Australian electorate regarding Constitutional change. The Liberal National Coalition government in power following the September 2013 federal election was led by Tony Abbott, a supporter of constitutional monarchy. During Abbott's term as prime minister, Labor Opposition Leader Bill Shorten stated he believed it was time to "breathe new life into the dream of an Australian republic". On 15 September 2015, Malcolm Turnbull, who had been chairman of the Australian Republican Movement from 1993 until 2000, succeeded Tony Abbott as leader of the Liberal Party, to become the prime minister of Australia. For the first time, the prime minister and the federal Opposition Leader, as well as the eight state and territory premiers and chief ministers, were all self declared republicans. Turnbull has stated that he believes Australia should become a republic after the reign of Queen Elizabeth II. Turnbull was later succeeded, on 24 August 2018, by Scott Morrison, who subsequently declared himself a constitutional monarchist, and re hung a portrait of the Queen in the Prime Minister's office, which Turnbull had removed. Anthony Albanese, who was sworn in as prime minister in May 2022, is a convinced republican, going as far to appoint an Assistant Minister for the Republic. However, with the death of Queen Elizabeth II in September 2022, Albanese announced that he would not organise a referendum during his first term in office, out of respect for the late Queen.