Кіріспе
Джеймс Джойстің "Өлілер" әңгімесі – Джеймс Джойстің 1914 жылғы "Дблиндіктер" жинағындағы соңғы әңгіме. Бұл жинақтағы ең ұзын әңгіме, 15 952 сөзден тұрады және шамамен повесть деп атауға болады. Әңгіме махаббат пен жоғалту тақырыптарын қамтиды, сонымен қатар ирландтық ұлттық ерекшеліктердің мәні туралы сұрақтар көтеріледі. Әңгіме сыншылар мен ғалымдар тарапынан жақсы қабылданып, Т. С. Элиот оны "ешқашан жазылмаған ең ұлы әңгімелердің бірі" деп атаған. Кейін Хью Леонардтың бір актілік пьесасы мен 1987 жылғы "The Dead" фильміне бейімделді, сценарийін Тони Хьюстон жазса, режиссерлігін Джон Хьюстон жүзеге асырды.
"The Dead" is the final short story in the 1914 collection Dubliners by James Joyce. It is by far the longest story in the collection and, at 15,952 words, is almost long enough to be described as a novella. The story deals with themes of love and loss, as well as raising questions about the nature of the Irish identity. The story was well received by critics and academics and reputedly described by T. S. Eliot as "one of the greatest short stories ever written". It was later adapted into a one act play by Hugh Leonard and into the 1987 film The Dead written by Tony Huston and directed by John Huston.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Бұл оқиға Габриэль Конрой туралы, ол мұғалім және жартылай жұмыс істейтін кітап сыншысы, және оның отбасы мен достарымен қарым-қатынастарын зерттейді. Габриэль әйелі Греттамен бірге жыл сайынғы Рождестволық кешке кеш келеді, оны қызу қарсы алатын оның тәтелері Кейт пен Джулия Моркан өткізеді. Лилимен, үй шаруашылығын жүргізушінің қызымен, ұятты кездесуден кейін, Габриэль жоғарғы қабатқа көтеріліп, қалған қонақтарға қосылады. Габриэль өзінің сөйлеген сөзін уайымдайды, әсіресе, ол академиялық сілтемелерді қамтиды, ол тыңдаушылар түсінбейді деп қорқады. Фредди Малинс мас болып келгенде, той иелері қорқып тұрғандай, Кейт тәте Габриелден оның жағдайы жақсы екеніне көз жеткізуін сұрайды. Той жалғасқан кезде Габриэльді ирланд ұлтшылы Мисс Иворс оның апта сайынғы әдеби колонкасын консервативті «Daily Express» газетінде жариялауы үшін қарсы алады. Ол оны «Батыс британдық», яғни Ирландияның ағылшын саяси үстемдігін қолдайтын деп атайды. Габриэль аптасына 15 шиллинг алатынын, ал «оның шолуға алған кітаптары, ақшалай сыйлықтан да құндырақ болғанын» айтады. Ол бұл айыптауды өте әділетсіз деп санайды, бірақ қанағаттанарлық жауап бере алмайды. Кездесу ұятты аяқталады, бұл Габриэльді түнің қалған бөлігінде мазалайды. Ол әйеліне кездесу туралы айтқаннан кейін одан бетер ренжіп қалады, ал ол балалық шағындағы үйіне, Галвейге, қайта оралуға қызығушылығын білдіреді. Музыка мен той жалғасады, бірақ Габриэль сырттағы қар мен оның сөйлеген сөзін ойлап, өзіне-өзі оралады. Габриэль үстел басында отырып, кешкі ас басталады. Қонақтар музыка мен кейбір монахтардың дәстүрлерін талқылайды. Тамақ ішіп болған соң, Габриэль қар туралы тағы бір рет ойланып, өзінің сөзін бастайды, дәстүрлі ирланд қонақжайлығын мақтап, «біз күмәнді ойлармен азап шеккен дәуірде өмір сүріп жатырмыз» деп атап, Кейт тәте, Джулия тәте және Мэри Джейнды Үш Грейс деп атайды. Сөз тостпен аяқталады, қонақтар «Олар қуанышты жігіттер» әнін айтады. Той біткен соң қонақтар шығып кетеді, Габриэль кетуге дайындалады. Ол әйелін баспалдақ үстінде ойланып тұрғанда көреді. Басқа бөлмеде Бартелл Д'Арси «Аугримнің қызы» әнін орындайды. Конройлар кетіп барады, ал Габриэль қуанды, өйткені ол мен Гретта қонақ үйде жалғыз түн өткеннен бері көп уақыт өтті. Олар қонақ үйге келгенде Габриэльдің құмарлыққа толы махаббат армандары Греттаның қызығушылық танытпауынан түпкілікті жойылады. Ол оны мазалап жатқан нәрсе туралы сұрайды, ал ол «Аугримнің қызы» әнін ойлап жатқанын мойындайды. Ол оны жас кезінде Галвейде оған құмарлық жасаған Майкл Фьюри есімді жігітті еске түсіретінін мойындайды. Ол оған «Аугримнің қызы» әнін шырқаған. Фьюри он жеті жасында, олардың қарым-қатынасының басында қайтыс болды, және ол оны қатты жақсы көретін. Ол оның қыста және жаңбырда, тіпті науқас кезінде, онымен кездесуге келуін талап еткендігі оның өліміне себеп болды деп санайды. Гретта Габриелге осыны айтқаннан кейін ұйықтап кетеді. Алғашында Габриэль әйелінің өмірінде оның білмейтін маңызды бірдеңе болғанына таңғалады. Ол тірі адамдардың өмірінде өлгендердің қаншама екенін ойлайды және өзімен бірге білетін барлық адамдар бір күні тек естелік болатынын байқайды. Ол бұл фактіні өмірдің терең мағынасын беретін нәрсе деп санайды. Габриэль терезеде тұр, қардың құлауын бақылайды; және әңгіме оны артта қалдырып, нақтылықтан шығып, Ирландияның бүкіл аумағын қамтиды. Әңгіменің соңында «Оның жаны ақырын жығылып кетті, ол ғаламның түкпір-түкпірінде қардың төмендеп, төмендеп, соңғы аяғы сияқты, барлық тірілер мен өлілерге құлап жатқанын естіді».
Сын-пикир және талдау
Т. С. Элиот «Өлілер» әңгімесін ең ұлы әңгімелердің бірі деп атады. Джойстың өмірбаяуын жазған және оны сынға алған Ричард Эллман былай деп жазды: «Жойс өмір мен өлімнің барлық сыйына лирикалық, мұңды қабылданысы арқылы "Өлілер" оның шығармашылығының тірегі болып табылады». Корнелл университетінің Джойс зерттеушісі Дэниел Р. Шварц оны «мұңға жарық, құштарлыққа толы, бірақ көңіл көншілікке ұшыраған махаббат пен жеке және мансаптық үміттердің күйреуі туралы керемет қысқа роман» деп сипаттады. «Даблиндер» кітабы жарық көргеніне 100 жыл толуына орай, «Нью-Йорк Таймс» газетінің тілшісі Дэн Барри «Өлілер» әңгімесін «ағылшын тіліндегі ең керемет әңгіме» деп атады. Бұл әңгіме рухтың салқындауына ұшыраған қоғамды сынап көрсетеді, сонымен қатар тірілер өлгендердің өмірін ойшалағанда туындайтын жаңарту әсерін, memento mori көрінісін ұсынады. Кейіпкер Гретта Конрой Нора Барнаклдан, ал Майкл Фьюри Нораның екі досы Майкл (Сонни) Бодкин мен Майкл Финиге деген романтикалық сезімдерінен шабыттанған болуы мүмкін. Габриэль Конройдың есімі Бретт Харттың «Габриэль Конрой» романынан алынған, ал Джойстың әңгімедегі ырғақты қолдануы Харттың ықпалын көрсетеді. Конройдың өмірбаяны Джойстің өмірбаянымен байланысты; мысалы, ол Джойс сияқты Daily Express үшін де жазады. Станислаус Джойс Конройды Джеймс Джойс пен оның әкесі Джон Станислаус Джойстың біріккен образы деп түсіндірді. «Өлілер» «Улисс» романының жазылуына бес ай бұрын, 1904 жылдың 6 қаңтарында өтеді». Әңгімеде суреттелген кеш – он екінші түнді немесе Эпифания мерекесін тойлау.
Бейімделулер
"Өлілер" 1967 жылы Хью Леонардтың сол аттас бір актілік пьесасы ретінде бейімделді. Джойс Кэрол Оутстың 1973 жылғы "Өлілер" әңгімесінде Джойстың әңгімесіне көптеген сілтемелер бар. 1987 жылы Джон Хьюстон режиссерлік еткен "Өлілер" фильміне айналдырылды, онда Гретта Конрой рөлін Анжелика Хьюстон, ал Габриэль Конрой рөлін Донал Макканн ойнады. 1990 жылы бұл әңгіме "Thirtysomething" сериалының 4-ші маусымының 10-шы эпизоды "Бақытты Жаңа жыл" үшін негізгі сюжет болып пайдаланылды. "Ата Тед" эпизодында "Ата Джектің мәңгілік тыныштығына қол жеткізуі" деген атаумен, Ата Джектің жерлеуі алдындағы түні, қар басталар кезде Тед әңгіменің соңынан цитата келтіреді. 1999 жылы Ричард Нельсон мен Шон Дейвидің Бродвей мюзикліне бейімделді. Алғашқы қойылымда Габриэль Конрой рөлін Кристофер Уокен ойнады және мюзиклдің ең жақсы кітабы үшін Тони сыйлығын жеңіп алды. 2012 жылы драматург Фрэнк МакГиннес екі актілі драматикалық бейімделуі Дублиннің Эбби театрында, Ирландияның Ұлттық театрында көрсетілді, онда Габриэль рөлін Стэнли Таунсенд, ал Гретта рөлін Дербле Кротти ойнады. 2019 жылы бұл әңгіме Сумитра Чаттерджи мен Апарна Сеннің ойнаған "Басу Порибар" атты бенгал фильміне бейімделді.