Кіріспе

Эдгар Аллан Поның "Маэльстрге түсу" әңгімесі - американдық жазушы Эдгар Аллан Поның 1841 жылғы әңгімесі. Бұл әңгімеде бір адам кеме апатынан және су айналымынан қалай аман қалғанын баяндайды. Ол Поның ой-қиялымен байланысты әңгімелермен бірге топтастырылған, сондай-ақ ғылыми фантастиканың ерте түрі ретінде де танылған.

Сюжет

Москстрауменнен шабыттанған, бұл оқиға ішінде оқиға ретінде баяндалады – Норвегияның Лофотен аймағындағы тау шыңында айтылған әңгіме. Әңгімені қарлы шашты қарт кісі айтады. Ол өзінің сырт қарасы ғана қартайғанын, іштей жас екенін жеткізеді: "Мені өте қарт кісі деп ойлайсың, бірақ мен солай емеспін. Шаштарым қарадан аққа ауысуына, денеімнің әлсіреуіне және жүйкемнің салдануына бір күннің өзі жетті". Баяндаушы мұхиттағы айналмалы судың күшіне көз жеткізіп, қарттың бірнеше жыл бұрын екі бауырымен бірге балық аулауға шыққан оқиғасын тыңдайды. "Көкіден құйылған ең қорқынышты дауылдың" салдарынан кеме айналмалы суға ілігіп кеткен. Бір бауыры толқындарға жұтылып, екіншісі көрген қорқыныштан ақылдан асып, кеме суға батқанда мерт болған. Бастапқыда баяндаушы бұл көріністе тек қорқыныш пен үрейді ғана сезінген. Бірақ бір сәтте Мейльстремнің әсем және құдіретті жаратылыс екенін түсінеді. Айналасындағы заттардың оған қалай тартылып, ішке тартылатынын байқап, "денелер неғұрлым ірі болса, соғұрлым жылдам түседі" және шар тәрізді заттар ең тез тартылады деген қорытындыға келеді. Бауырынан айырмашылығы, ол кемені тастап, цилиндрлі шелекке жабысып, бірнеше сағаттан кейін, бұрқасын уақытша басылғанда балықшылардың арасынан құтқарылған. Қарт кісі бұл оқиғаны баяндаушыға айтады, бірақ оның сене қоятынына үміттенбейді.

Талдау

Әңгіменің бастауы Сэмюэл Тейлор Кольридждің 1798 жылғы "Ежелгі теңізшінің әні" поэмасына ұқсас: екеуінде де құлшынысқан қарт кісі кеме апатқа ұшырауы мен аман қалу туралы әңгімелейді. Бұл оқиға сезімталдыққа толы, баяндаушының ой-сезіміне, әсіресе оның айналадағы бұрқасында қаза табудан қорқуына баса назар аударады. Баяндаушы өмір сақтау үшін ақыл-ойының күшін пайдаланады және бұл туынды Эдгар Аллан Поның ғылыми фантастика жанрындағы алғашқы үлгілерінің бірі деп есептеледі.

Айтуға арналған сөздер

Бұл әңгімеде Норвегиялық Йонас Данильсен Рамус есімді адам туралы айтылады, ол Солтстраумендегі әйгілі маэлстрөң туралы жазған. Кіріспе эпиграфы Джозеф Гланвиллдің "Философия мен болжамдарға деген сенімсіздік туралы" (1676) атты эссесінен алынған, бірақ По түпнұсқа мәтінді айтарлықтай өзгерткен.

Жариялану тарихы

Бұл оқиға алғаш рет 1841 жылдың мамыр айындағы, сәуірде жарық көрген "Грехам журналында" жарияланды. По оқиғаны үлгеру үшін асықты, кейіннен соңының толыққанды болмағанын мойындады. Поның "Рю Моргтағы қырқындары" әңгімесі француз тіліне авторлық құқығы көрсетілмей аударылғаннан кейін, француз оқырмандары Поның басқа да туындыларын іздеді, олардың ішінде "Мейльстрёмге түсу" ең алғаш аударылғандардың бірі болды. "Нантакеттік Артур Гордон Пимнің хикаясы" және "Жулиус Родманның күнделігі" сияқты оның басқа да теңіз саяхаты туралы шығармаларындай, "Мейльстрёмге түсу" оқырмандар тарапынан шындыққа жақын деп есептелді. Бір бөлігі "Британ энциклопедиясының" тоғызыншы басылымында қайта басылды, бірақ ол Поның сол энциклопедияның бұрынғы басылымынан алған мәтінге негізделген еді.

Сыни жауап

Ол жарияланғаннан кейін көп ұзамай, 28 сәуірдегі Daily Chronicle басылымында "Эдгар А. Поның "Мейлструмға түсуі" оның талантына сай, одан да кең мүмкіндіктерге қол жеткізе алатын жазушының қаламынан шыққан туынды емес" деген хабарлама жарияланды. Алайда Мордекай М. Ноа "Evening Star" газетінде бұл әңгіме "соңғы санындағы оның "Морг көшесіндегі кісі өлтіру" атты күшті мақаласымен бірдей қызығушылық тудырады" деді.

Бейімделулер

1953 жылы пианист Ленни Тристано Эдгар Аллан Поның әңгімінен шабыдаланып "Маэльстромға түсу" атты пьесасын жазды. Бұл көпжолға жазылған, алдын ала гармониялық құрылымы жоқ, керісінше мотивтердің дамуына негізделген импровизациялық соло фортепианолық шығарма болды. 1968 жылы Editora Taika (Бразилия) Франсиско Де Ассистің комикстік адаптациясын жариялады, суреттері Эдегар мен Игнасио Юстоға тиесілі, "Descida No Maelstrom!" "Террор классиктері" альбомының №7 санында жарық көрді. 1976 жылы ол Zarapelho #3 басылымында қайта басылды. 1974 жылы Skywald Аль Хьюэтсонның "Психо" #18 комиксіне жасаған адаптациясын жариялады, суретшісі – Сезар Лопес Вера. Бұл адаптация Ibero Mundial De Ediciones (Испания) Dossier Negro #66 (1974) және Eternity Comics 1988 жылы "Эдгар Аллан По: Маятник және басқа да әңгімелер" #1 жинағында қайта басылды. 1975 жылы Warren Publishing Рихард Маргопулостың комикстік адаптациясын, суретшісі Адольфо Усеро Абеланмен бірге "Creepy" #70 журналында шығарды. Бұл нұсқа бірнеше рет қайта басылды. 1979 жылы Crack тобы өзінің алғашқы және жалғыз альбомын – Si Todo Hiciera Crack шығарды, оған әңгімеге негізделген аспаптық туынды "Descenso en el Maelström" кірді. 1986 жылы американдық композитор Филип Гласс Австралиялық би театрынан әңгімеден шабыдаланып шығарма жазуды тапсырды. 1993 жылы Novedades Editores (Мексика) Clasicos De Terror #4 санында "Cayendo En El Maestrom" комикстік адаптациясын жариялады. Адаптация авторы мен суретшісі белгісіз.

Әдеби шығармалардағы сілтемелер

1962 жылы британдық ғылыми-фантастика жазушысы Артур Кларк Эдгар Аллан Поның әңгімесінен шабыдаланып "Мейлстром II" атты қысқа әңгіме жазды. Ол алғаш рет Playboy журналында жарияланды және Кларктың "The Wind from the Sun" антологиясында да табылады. Оқиға теңізде емес, Ай орбитасында өтеді. 1970 жылы чехословакиялық жазушы Людвик Вачулик өзінің "Гвинея шошқалары" романында "Маэльстремге түсу" және "Қара мысық" әңгімелеріне көптеген сілтемелер жасады. Курт Воннегуттың "Пианинода ойнайтын" романында Пол Протей әйелінің ықпалына көніп, "Маэльстремге түсу" туралы ойлайды. Лю Цысиннің "Өлім соңы" кітабында По және осы әңгіме еске алынып, кейбір кейіпкерлер Москстрауменге саяхат жасайды.