Кіріспе
Американдық жазушы Эдгар Аллан Поның "Қызыл өлімнің бетпердесі" (алғашқыда "Қызыл өлімнің бетпердесі: Фантазия" деп басылып шыққан) – американдық жазушы Эдгар Аллан Поның 1842 жылы алғаш рет жарияланған қысқа әңгімесі. Оқиға Принц Проспероның Қызыл өлім деп аталатын қауіпті обадан құтылу үшін өз аббаттығында жасырынуына арналған. Ол, көптеген басқа бай ақсүйектермен бірге, аббаттың әрқайсысы әртүрлі түспен безенілген жеті бөлмесінде маскарадтық кеш өткізеді. Олардың той-думан кезінде Қызыл өлімнің құрбаны кейпіндегі құпия тұлға кіріп, әр бөлмеден өтеді. Просперо осы бейтаныспен бетпе-бет келгеннен кейін қайтыс болады, оның "костюмі" ішінде ешқандай зат жоқ екені анықталады; қонақтар да бірінен соң бірі өледі. Поның әңгімесі готикалық әдебиеттің көптеген дәстүрлерін ұстанады және өлімнің сөзсіздігі туралы аллегория ретінде жиі талданады, бірақ кейбір сыншылар аллегориялық тұрғыдан қарастырудан аулақ болуға кеңес береді. Әртүрлі интерпретациялар ұсынылған, сондай-ақ атаулы аурудың нақты табиғатын анықтауға жасалған әрекеттер де болды. Бұл әңгіме алғаш рет 1842 жылдың мамырында "Graham's Magazine" журналында жарияланды және содан бері көптеген түрлі форматтарда бейімделді, соның ішінде 1964 жылғы Винсент Прайс бас рөлде ойнаған фильм. Поның қысқа әңгімесіне көптеген медиа түрлеріндегі басқа да туындылар сілтеме жасайды.
"The Masque of the Red Death" (originally published as "The Mask of the Red Death: A Fantasy") is a short story by American writer Edgar Allan Poe, first published in 1842. The story follows Prince Prospero's attempts to avoid a dangerous plague, known as the Red Death, by hiding in his abbey. He, along with many other wealthy nobles, hosts a masquerade ball in seven rooms of the abbey, each decorated with a different color. In the midst of their revelry, a mysterious figure disguised as a Red Death victim enters and makes his way through each of the rooms. Prospero dies after confronting this stranger, whose "costume" proves to contain nothing tangible inside it; the guests also die in turn. Poe's story follows many traditions of Gothic fiction and is often analyzed as an allegory about the inevitability of death, though some critics advise against an allegorical reading. Many different interpretations have been presented, as well as attempts to identify the true nature of the eponymous disease. The story was first published in May 1842 in Graham's Magazine and has since been adapted in many different forms, including a 1964 film starring Vincent Price. Poe's short story has also been alluded to by other works in many types of media.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Бұл оқиға "бақсы, батыл және ақылды" Принц Проспероның бекіністі аббатханасында орын алады. Просперо мен тағы 1000 ақсүйек қызыл өлімнен құтылу үшін осы аббатханаға бас сауғалап келді. Бұл жерді басып алған, қорқынышты белгілері бар, қорқынышты індет. Жәбірленушілердің "күшті ауырулар", "күрт бас ауруы", "тесіктерден қан кету" секілді белгілері пайда болады да, олар жарты сағат ішінде өледі. Просперо мен оның соты халықтың жалпы азаптарына немқұрайды қарайды; олар обаның аяқталуын қауіпсіз баспаналарының қабырғалары артында сән-салтанат пен қауіпсіздікте күтуге ниетті, ешкім кірмеуін немесе шықпауын қамтамасыз ету үшін есіктерді дәнекерлеп жапты. Бірде, бірнеше ай бойы оңашада жүрген Просперо аббатхананың жеті түрлі-түсті бөлмесінде қонақтарды көңіл көтеретін маскарадтық кеш өткізеді. Алғашқы алты бөлменің әрқайсысы белгілі бір түстермен безендіріліп, жарықтандырылады: көк, күлгін, жасыл, қызғылт, ақ және бирюза. Соңғы бөлме қара түсті, ал терезелерінен "құйма қан" түстері шығады. Бұл түстердің үйлесімсіздігі үшін қонақтардың азы ғана жетінші бөлмеге кіруге батылы жетеді. Бұл бөлмеде эбаниден жасалған үлкен сағат тұр, ол әр сағатта бір рет қоңырау шалады, сонда бәрі сөйлесуді немесе билеуді тоқтатады, ал оркестр ойнауды тоқтатады. Шын мәнінде, бұл - өте маңызды сәт. Түн жамылғанда қонақтардың ешқайсысы соңғы бөлмеге кірмейді, өйткені ол үрейлі көрініске айналады және сағаттың қосымша қоңыраулары оларды алаңдатады. Түн ортасында Prospero мен тойға келгендер қараңғы, қанға малған шапан киген адамды байқады. Бұл фигураның маскасы өлі адамның қатты бетін бейнелейді және Қызыл өлімнің белгілерін көрсетеді. Просперо қатты ренжігендіктен, құпия қонақтың кім екенін білуді талап етеді, сонда оны асып қоя алады. Қонақтар суретке жақындаудан қорыққандықтан, оны алты бөлмеден өткізді. Принц оны ұстап тұрған пышақпен қуып жетіп, қонақты жетінші бөлмеге бұғаулайды. Ол өзіне қарай бұрылғанда, ханзада қатты айқай салып, өліп құлайды. Үрейленген қонақтар ашуланып, қара бөлмеге кіреді және маска мен шапанды күшпен алып тастайды, бірақ олардың астында ештеңе жоқ екенін көріп, қорқынышты болады. Тек содан кейін ғана олар костюмнің "түнгі ұры сияқты" келген Қызыл өлім екенін түсінеді және барлық қонақтар аурумен ауырады және оған беріліп қалады. Әңгіменің соңғы жолы: "Қараңғылық, шіріу және Қызыл өлім баршаға шексіз билік жүргізді".
Талдау
Бірінші готикалық роман, Гораций Уолполдың «Отранто қамалынан» тікелей әсер алған «Қызыл өлімнің бетпердесі» По дәстүрлі готикалық көркем әдебиеттің көптеген конвенцияларын, соның ішінде қамал тұрғызылуын қабылдайды. Бірнеше бір түсті бөлмелер әртүрлі мінез типтерін көрсететін адам ақылының көрінісі болуы мүмкін. Бүкіл шығармадағы қан мен уақыттың бейнелері денелікті де көрсетеді. Апат, шын мәнінде, адам өмірі мен өлімнің әдеттегі атрибуттарын білдіруі мүмкін, бұл оқиғаның барлығы адамның өлімді ұзаққа соқтыруға жасаған бекергі тырыстары туралы аллегория екенін білдіреді (кәдімгідей қабылданған түсіндірме). Дегенмен, «Қызыл өлімнің бетпердесін» қалай түсіндіру керектігі туралы көптеген пікір таластар бар; кейбіреулер оның аллегориялық емес екенін айтады, әсіресе По әдебиеттегі дидактикаға деген наразылығын білдіргендіктен. Егер оқиғада жасырын мағына болса, По оны мәтінде ашық айтпайды. Қан, және оның ілесіп келетін қызыл түсі, бүкіл әңгіме бойында ерекше аталып өтеді, өмір мен өлімнің екі жақты символы ретінде танылады. Бұл маскалы кейіппен нығайтылады – ол ешқашан Қызыл өлім деп нақты айтылмаған, тек Қызыл өлімнің костюмін киген тойға қатысушы – ол алғаш рет шығысқа қарай орналасқан, көк түспен боялған бөлмеде пайда болады, көк түс көбінесе туумен байланысты. Проспероның қамалы ауруды сыртқа шығару үшін салынған болса да, ол әдетте қысымды құрылыс болып табылады. Оның лабиринт тәрізді жоспары мен биік, тар терезелер соңғы қара бөлмеде әжуалыққа айналады, сондықтан «компанияның көп бөлігі оның ішкі аумағына баруға батыл болмады». Сонымен қатар, қамал жабық кеңістік болуға тиіс, бірақ бейтаныс адам оның ішіне сұғып кіре алады, бұл бақылаудың иллюзия екенін көрсетеді. Поның көптеген әңгімелері сияқты, «Қызыл өлімнің бетпердесі» де кейбір адамдар тарапынан автобиографиялық тұрғыдан түсіндірілді. Осы көзқарас бойынша, Принц Просперо – Поның асырап алған ата-анасы, Алланға ұқсас, әулетті отбасының мүшесі болған бай жас адам. Осы түсіндіруге сәйкес, По сыртқы әлемнің қауіп-қатерінен паналау іздейді, ал өзін бейтаныс адаммен бетпе-бет келуге дайын жалғыз адам ретінде бейнелеуі Поның өзінің өміріндегі қашуға мүмкін емес қауіптерге асығуының белгісі болып табылады. Просперо – Уильям Шекспирдің «Дауыл» пьесасындағы маңызды кейіпкердің есімі.
"Қызыл өлім"
Қызыл өлім деп аталатын ауру – құрастырылған. По оның "күрт ауырсынулар, кенеттен бас ауру, содан кейін тесіктерден мол қан кетуге" алып келетінін, жарты сағаттың ішінде өлімге соқтыратынын сипаттайды. Бұл ауру туберкулезден (немесе сол кездегідей, "аурудан") шабыттанған болуы мүмкін, себебі Поның әйелі Вирджиния оқиға жазылған кезде осы ауруға шалдыққан. Принц Просперо сияқты, По да аурудың өлімге әкелетін табиғатына немқұрайлы қарауға тырысқан. Поның анасы Элиза, ағасы Уильям және асырап алған анасы Фрэнсис та туберкулезден көз жұмған. Басқа нұсқа бойынша, Қызыл өлім холераға сілтеу болуы мүмкін; По 1831 жылы Мэриленд штатының Балтимор қаласында холера эпидемиясын көрген. Кейбір зерттеушілер бұл пандемияның іс жүзінде бубондық оба екенін, оның шыңында Қызыл өлімнің қара бөлмеде пайда болуын атап көрсетеді. Бір автор бұл сипаттаманы вирустық геморрагиялық қызба немесе некротизациялық фасциитпен салыстырады. Сондай-ақ, Қызыл өлім ауру немесе сырқат емес, барлық адамзатқа тән кемшілік (тұңғыш күнә сияқты) болуы мүмкін деген пікір де бар.
Жариялану тарихы
По Э.По бұл әңгімені алғаш рет 1842 жылғы мамыр айында Graham's Lady's and Gentleman's Magazine журналында "Қызыл өлімнің бетпердесі" деген атпен, "Фантазия" деген қосымша тақырыппен жариялады. Бұл алғашқы жарияланудан ол 12 доллар көріп отырды. Өңделген нұсқасы 1845 жылғы 19 шілдеде "Бродвей журналында" қазіргі стандартты атаумен, "Қызыл өлімнің маскарады" деп басылып шықты. Алғашқы атау әңгіменің соңындағы кейіпке назар аударса, жаңа атау маскарад кешіне назар аударады.
Аудио бейімделулері
Базил Ратбоун өзінің Caedmon LP тақтасындағы "Эдгар Аллан По әңгімелері" (1960 жылдардың басында) атты жинақтағы бүкіл қысқа әңгімені оқыды. Басқа аудиокітап жазбаларында Кристофер Ли, Хёрд Хэтфилд, Мартин Донеган және Габриэль Бёрн оқырмандар ретінде тартылды. Бұл әңгімені Джордж Лоутер Карл Свенсон мен Статс Котсворттың қатысуымен CBS радиосының "Құпия театр" эфирінде (1975 жылдың 10 қаңтары) қойды. Радиодағы оқуды Уинифред Филлипс орындады, ол өзі шығарған музыканы қолданды. Бағдарламаны Уинни Уолдрон National Public Radio-ның "American Masters әңгімелері" сериясы аясында өндірді. Эрос Рамаццоттидің 1996 жылғы "Dove c'è musica" альбомынан шыққан "Lettera al futuro" ("Болашаққа хат") әні оқиғаның негізгі оқиғаларын жеңілдетілген түрінде қайта баяндайды, нақты кейіпкерлер мен есімдерді атамайды, бірақ әңгімедегі оба ауруын ЖИТС-ке байланыстырады және әншінің туа білмеген балаға арналған үмітімен аяқталады, болашақта мұндай оқиғалар қайталанбасын тілейді. Нейт ДиМэо бұл әңгімені 2020 жылғы Хэллоуинде "The Memory Palace" эпизодында оқыды. Көптеген музыкалық бейімдеулер жасалған болса да, композитор Джейсон Муллиганның осы аттас концерттік драмасы По әңгімесін толығымен өзгертпей пайдаланған жалғыз белгілі туынды.