Кіріспе
Эдгар Аллан Поның қысқа әңгімесі "Қара мысық" - американдық жазушы Эдгар Аллан Поның қысқа әңгімесі. Ол алғаш рет 1843 жылғы 19 тамызда "The Saturday Evening Post" басылымында жарияланды. Әңгімеде аты-жөні айтылмаған баяндаушы үй жануарларына зор құрметпен қараса, кейін оларды қатыгездікпен ұрып-сабалай бастайды. Оның сүйікті қара мысығы бір түнде оны шағып алады, ал баяндаушы оны жазалау үшін бір көзін жойып, ағашқа іліп қояды. Үй өртеніп кетеді, бірақ қалған бір қабырғада ілмекке ілінген мысықтың күйген бейнесі көрінеді. Көп ұзамай ол кеудесінде ақ дағы бар, бірінші мысыққа ұқсас тағы бір қара мысықты табады, бірақ оған да жек көру сезімі туады. Ол мысықты балтамен өлтіруге тырысады, бірақ әйелі тоқтатады; оның орнына баяндаушы әйелін өлтіреді. Ол денесін жертөледегі кірпіш қабырғаның артына жасырып қояды. Біршама уақыттан кейін полиция келіп, баяндаушы қабырғаны соққанда естілген айғай-шудан кейін әйелінің денесін ғана емес, сонымен қатар денемен бірге қабырғаланған қара мысықты да табады, оның айқасы оларды ескерткен еді. Бұл әңгіме кінә сезімінің психологиясын зерттейді және көбінесе Поның "Айқын жүрек" шығармасымен бірге талданады. Екі жағдайда да қылмыскер қылмысын мұқият жасырып, өзін ешкімге тигізбейтіндей сезінеді, бірақ соңында кінәсінің мазалауынан бұзылып, өзін ашады. "Қара мысық" ақыл мен сандық арасындағы шекара туралы сұрақтарды да қамтиды және Поның алкоголизмнің қауіптілігі туралы ең қатты ескертуі болып табылады.
"The Black Cat" is a short story by American writer Edgar Allan Poe. It was first published in the August 19, 1843, edition of The Saturday Evening Post. In the story, an unnamed narrator has a strong affection for pets until he perversely turns to abusing them. His favorite, a pet black cat, bites him one night and the narrator punishes it by cutting its eye out and then hanging it from a tree. The home burns down but one remaining wall shows a burned outline of a cat hanging from a noose. He soon finds another black cat, similar to the first except for a white mark on its chest, but he develops a hatred for it as well. He attempts to kill the cat with an axe but his wife stops him; instead, the narrator murders his wife. He conceals the body behind a brick wall in his basement. The police soon come and, after the narrator's tapping on the wall is met with a shrieking sound, they find not only the wife's corpse but also the black cat that had been accidentally walled in with the body and alerted them with its cry. The story is a study of the psychology of guilt, often paired in analysis with Poe's "The Tell Tale Heart". In both, a murderer carefully conceals his crime and believes himself unassailable, but eventually breaks down and reveals himself, impelled by a nagging reminder of his guilt. "The Black Cat", which also features questions of sanity versus insanity, is Poe's strongest warning against the dangers of alcoholism.
Сюжет
Бұл оқиға аты аталмаған, сенімсіз, өлім жазасын күтіп отырған баяндаушы арқылы бірінші тұлғада баяндалады. Ол өзінің жануарларға деген сүйіспеншілігі мен әйелімен бірге үй жануарларын, соның ішінде Плутон есімді қара мысықты асырап алғанын айтады. Айтқыш пен Плутон бір-біріне ерекше жақын болады, бірақ бірнеше жылдан кейін айтқыш алкогольге құмар болып, үй жануарларын қорлай бастайды. Бір түн бойы ішіп-жегеннен кейін ол Плутоннан қашып жүргеніне сеніп, мысықты ұстап алады, бірақ ол қолынан тістеп алады. Ашулы күйі мысықтың бір көзін қағып алады. Сол сәттен бастап Плутон баяндаушының жақындауынан қорқып қашады; баяндаушы бастапқыда өзінің қатыгездігіне өкінуді сезінеді, бірақ көп ұзамай мысықтың мінез-құлқына ашуланады. Ашуы шашып, ол Плутонның мойнына арқан байлап, ағашқа іледі де, ол өледі. Сол түні әңгімелеушінің үйі құпия түрде өртеніп, ол, әйелі және қызметшілері зардап шекпей аман қалады, бірақ барлық дүние-мүлкін жоғалтады. Үй құлап түседі, бірақ бір қабырғада мойындарына арқан байланған үлкен мысықтың бейнесі бар. Баяндаушы бастапқыда бұл құбылысты алаңдатады, бірақ көп ұзамай біреу мысықтың мәйітін ағаштан кесіп алып, оны от кезінде ояту үшін жатын бөлмесіне лақтырып жіберген болуы мүмкін деп ойлап, дұрыс түсіндірме жасайды. Өз іс-әрекеті үшін өзін кінәлі сезінген баяндаушы кейіннен тавернадан басқа қара мысықты тауып, оны асырап алады. Бұл мысық Плутонмен шамамен бірдей мөлшерде, сонымен қатар бір көзі жоқ, бірақ оның көкірегінде Плутонның жоқ ақ түкті үлкен жапырағы бар. Уақыт өте келе, баяндаушы мысықты қорқытады және жек көреді, өйткені ол Плутонға деген қатыгездігін еске түсіреді және ақ таңбаның баяу-ақ бағананың пішінін алатындығын көріп қорқады. Ол мысықты балтамен өлтіруге тырысады, бірақ әйелі оны тоқтатады; оның араласуына ашуланып, ол оны өлтіреді және оның мәйітін жертөле қабырғасына жасырады. Жұмысын аяқтаған соң, ол мысықтың жоғалып кеткенін біледі және түнде еркін ұйықтай алады. Төрт күннен кейін полиция үйді іздестіреді, бірақ баяндаушының жоғалған әйелі туралы ешқандай із таба алмайды. Ол оларды жер астына алып кіреді, қабырғаларының беріктігімен мақтанады және әйелінің мәйітін жасыру үшін жасаған қабырғаға соққы береді. Оның артында адамнан тыс айқай шығады, ол баяндаушының психикалық күйін толығымен бұзады. Полиция қабырғаны құлатып, өлген мәзірімен бірге тірі мысықты тауып алады.
Жариялану тарихы
"Қара мысық" алғаш рет 1843 жылғы 19 тамыздағы "The Saturday Evening Post" журналының санында жарияланды. Сол кезде журнал уақытша "United States Saturday Post" деген атаумен шығып тұрған. Осы жылы оқиға "The Baltimore Sun" және "The Pensacola Gazette" газеттерінде қайта басылды. Оқырмандар оқиғаға дереу жағымды жауап берді, нәтижесінде Томас Данн Инглиштің "Сұр құрттың әуесі" атты пародиасы және басқа да пародиалар пайда болды.
Талдау
Поның "Айтқыш жүрек" повесіндегі баяндаушы сияқты, "Қара мысық" повесінің де баяндаушысының санасы күмәнді. Повестің басында баяндаушы, егер оқырман оның әңгімесіне сене қоймаса, өзінің "ақылдан адасқан" боларын айтады, яғни ол бұрыннан-ақ ақылсыздыққа айыпталған екенін білдіреді. Баяндаушының жануарларға деген шексіз махаббаты психикалық тұрақсыздықтың, "жақсының артығынан зиян" дегеннің көрінісі. Оның жануарларды жақсы көруі "адамның" жалған достығы мен сұрғылт адалдығын алмастырады. Баяндаушының әйелі де жануарларды жақсы көретіндіктен, ол оны да бір үй жануары ретінде қарастырады, себебі ол адамдарға сенімсіз және оларды ұнатпайды. Сонымен қатар, оның жануарларға деген құмарлығын түсінбеуі, оның іс-әрекеттеріне себеп болған себептерді түсіндіре алмауына себеп болады. Поның ең қараңғы туындыларының бірі – "Қара мысық" алкогольге қарсы ең қатал айыптама болып табылады. Баяндаушының жаман әрекеттері оның алкоголизм салдарынан туындайды, ол оның жеке басын жоятын "ауру" және "шайтан". Қара мысықтың бейнесі түрлі шамалауларды оятады, соның ішінде баяндаушының әйелі айтқан, олардың барлығы жасырынып жүрген колдовниктер деген ойды. Поның өзі қара мысыққа ие болған. Ол "Инстинкт пен Ақыл-Ой – Қара Мысық" атты мақаласында былай деп жазды: "Бұл мақаланың авторы әлемдегі ең керемет қара мысықтардың бірінің иесі – және бұл көп нәрсені білдіреді; өйткені қара мысықтардың барлығы колдовниктер екені есте сақталу керек". Шотланд және ирланд мифологиясында Cat sìth – кеудесінде ақ дағы бар қара мысық деп сипатталған, ол баяндаушы тавернада тапқан мысыққа ұқсайды. Повестің атауындағы мысыққа Плутон деген есім берілген, ол – Римнің жер асты әлемінің құдайы. Плутон повестің басында бейтарап кейіпкер болғанымен, баяндаушы алкоголизмге берілгеннен кейін оның көзінде жауға айналады. Алкоголь баяндаушыны шектен шығу мен зорлық-зомбылыққа итермелейді, сондықтан ол барлық нәрсеге ашуланып, әсіресе Плутонға, ол әрқашан оның қасында болады және тіпті одан қашуға тырысқанда да оны қуалайды, оны зұлым колдовник ретінде көреді. Баяндаушы Плутонның көзін ойып алғанда, бұл оның өзінің моральдық жақсылыққа деген көзқарасына қасақана соқырлық еткендігінің символы ретінде қарастырылуы мүмкін.