Кіріспе

Эдгар Аллан Поның "Шұңқыр мен маятник" атты әңгімесі – американдық жазушы Эдгар Аллан Поның 1842 жылы "The Gift: A Christmas and New Year's Present for 1843" әдеби жылнамасында алғаш рет жарияланған туындысы. Әңгіме испан инквизициясының тұтқынының бастан өткерген азаптары туралы, бірақ По тарихи фактілерді өзгертеді. Әңгіменің баяндаушысы өзіне жасалған қиындықтарды сипаттайды. Бұл әңгіме, дыбыс сияқты сезімдерге ерекше назар аударғандықтан, оқырманды қорқытуда өте тиімді, Поның көптеген басқа әңгімелерінен айырмашылығы, олар мистикалық құбылыстарға сүйенеді. Ол кездегі танымал қорқыныш әңгімелеріндегі дәстүрлі элементтер сақталған, бірақ сыншылар пікірлері әртүрлі болды. Бұл әңгіме бірнеше рет киноға түсірілді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Аты аталмаған баяндаушы есімдері жарияланбаған қылмыстармен айыпталып, испан инквизициясының қатал судьяларының алдына әкелінеді. Үстелдегі жеті биік ақ шам біртіндеп жанған сайын, баяндаушының аман қалу үміті де азайып бара жатқанын сезінеді. Ол өлім жазасына кесіледі, содан кейін есінен танып, кейін қараңғы бөлмеде оянады. Бастапқыда ол өзін қабірде екенін ойлайды, бірақ кейін ол түрмеде екенін біледі. Бөлмені зерттеу үшін, ол шапанының бір бөлігін қабырғаға тигізіп, бөлменің периметрін қадаммен өлшеуді шешеді, бірақ толық периметрді өлшемей жатып, есінен танып құлайды. Оянғанда, ол жанында тамақ пен су табады. Ол түрмені қайта өлшеуге тырысады және периметрінің жүз қадамдай екенін анықтайды. Бөлмеден өтіп бара жатқанда, шапанының жиегіне тұрып қалып, құлайды, жақын жерде терең шұңқыр бар екенін байқайды. Егер тұрып қалып құламайтын болса, сол шұңқырға түсіп кетер еді. Тағы да есінен танып қалғаннан кейін, баяндаушы түрмеде аздап жарық бар екенін және арқасымен төбеге қарап, ағаштан жасалған жақтауға байланғанын көреді. Оның үстінде "мүйізден мүйізге бір фут" өлшеміндегі жиектері бар маятник ұстап тұрған Әке Уақыттың суреті ілулі тұр. Маятник алға-артқа қозғалып, баяу төмен түседі, соңында баяндаушыны өлтіру үшін жасалған. Алайда, ол өзіне тастаған етке тышқандарды тартып алады. Тышқандар бауларын шағып, маятник оның кеудесін кеспей жатып, ол босап шығады. Маятник төбеге тартылады, ал қабырғалар қызып, ішке қарай жылдамдап, оны бөлменің ортасына және шұңқырға қарай итереді. Соңғы тірегін жоғалтып, құлап бара жатқанда, дауыстар мен түймедақтардың шуы естіледі, қабырғалар кері тартылады, ал бір қол оны қауіпсіз жерге тартады. Француз армиясы Толедо қаласын басып алды, ал инквизиция жауларының қолына түсті.

Тарихи шынайылығы

По Э́дгар Аллан По ешқандай дәлдікпен испан инквизициясының қызметін сипаттауға тырыспайды және осы әңгіменің негізінде жатқан тарихи оқиғалармен айтарлықтай еркіндікке ие болады. Құтқарушыларға Наполеонның генералы Ласалле жетекшілік етеді (бірақ ол француздың Толедоны басып алуына басшылық еткен жоқ), бұл оқиғаны испан инквизициясының өркендеген кезеңінен бірнеше ғасыр өткеннен кейін, Пиреней соғысы (1808–14) кезінде өткізеді. Осы әңгімедегі күрделі пысықтаулар испан инквизициясының қызметіндегі тарихи оқиғалармен ешқандай байланысы жоқ, тіпті 19 ғасырда Карл III және Карл IV тұсында тек төрт адам ғана сотталды. Дегенмен, инквизиция француз интервенциясы кезінде (1808–13) таратылды. Маятникпен азаптау әдісінің бастапқы көзі – испан дін қызметкері, тарихшы және белсенді Хуан Антонио Ллорентетің 1826 жылы жарық көрген «Испания инквизициясының тарихы» кітабының кіріспесіндегі бір абзац. Онда 1820 жылы инквизицияның Мадрид түрмесінен босатылған бір тұтқынның айтуынша, маятникпен азаптау әдісі сипатталған. Көптеген қазіргі заманғы дереккөздер мұны қиял деп санайды. Бір теория бойынша, Ллоренте естіген оқиғаны дұрыс түсінбеген болуы мүмкін; тұтқын шын мәнінде инквизицияның тағы бір кең таралған пысықтау әдісіне – garrucha (strappado) – сілтеме жасаған, онда тұтқынның қолы артына байланады және оны қолдарына байланған арқанмен еденнен көтеріп алады. Бұл ақпарат 1836 жылы Поның еңбектері жарияланған «Оңтүстік әдеби хабаршысы» журналында авторсыз дерек ретінде жарияланған. Алайда, нарық жоспарланғандай салынбаған. Поның шығармаларын француз тіліне аударған және оны шабыт көзі деп есептеген француз ақыны Шарль Бодлер ескі Якобиндер клубының ғимаратында қақпалар болмағанын, демек, жазу да болмағанын айтты.

Талдау

"Құдық пен маятник" – бұл қорқыныштың баяндаушыға тигізетін әсерін зерттеу, ол әңгіменің басынан бастап, ол өлімге деген үрейден бұрыннан-ақ зардап шегіп жүргенін көрсетеді ("Мен ауыр сырқатқа шалдықтым – сол ұзақ азаптан өлімге дейін ауырып қалдым"). Дегенмен, қара тоғалы соттардың "Мен осы сөздерді жазған қағаздан да ақ" еріндері туралы айтылуында жасырын ирония бар, ол оның оқиғадан аман қалғанын және кейін оқиғаны жазып отырғанын көрсетеді. Поның көптеген туындыларынан өзгеше, бұл әңгімеде мистикалық элементтер жоқ. Поның сезімдерді баяндауға назар салуы әңгіменің "шындығын" арттырады: түрмеде ауа да, жарық та жоқ, баяндаушы шөлдеп, ашарады, оны егеуқырлар шабады, өткір маятник оны тіліп тастаумен қорқытады, ал қабырғалар қызып тұр. Баяндаушы пышақты көбінесе оның қозғалғандағы "сызылу" дыбысы арқылы сезінеді. По осы дыбыстық элементті "surcingle", "cessation", "crescent", "scimitar" сияқты сөздермен және әртүрлі әдеби консонанс түрлерімен күшейтеді.

Даму тарихы

По оның заманындағы қорқыту жанрындағы қалыптасқан үлгіні ұстанды, оны көбінесе «Блэкуд журналында» кездестіруге болады (ол осы үлгіні «Жағдайсыздық» туындысында сатиралайды). Дегенмен, мұндай әңгімелерде көбінесе жай ғана оқиғалардың кездейсоқтығы немесе жеке кек алу қорқыныш тудыратын. Поның мақсатты, жеке тұлғаға қатысы жоқ азаптауларға назар аударуына Хуан Антонио Ллорентенің 1817 жылы жарық көрген «Испан инквизициясының тарихы» кітабы ықпал еткен болуы мүмкін. Сондай-ақ, Поның «ұғыр» (қоры) Джордж Сэйлдің Құран аудармасынан (По «Әл Аараф» және «Исрафел» туындыларында да Құранға сілтеме жасаған) шабыттанған деген пікір бар. По Сэйлмен таныс еді, тіпті оны «Шехерезаденің мың екінші әңгімесіндегі» жазбасында аты-жөнімен атаған. Сэйлдің аудармасы түсіндірмелердің бір бөлігі болды және сол жазбалардың бірінде «адамдарды отпен толы ұғырға лақтыру арқылы азаптау мен өлім жазасын атқарудың жиі кездесетін тәсілі» айтылады, «содан ол «Ұғырдың иесі» деген қарапайым есімге ие болды». Құранның 85-ші сүресінде («Аспан белгілері») былай делінген: «Отты жағу үшін шұңқыр ойлап тапқандар қарғысқа ұшырасын! Олар тек Құдіретті, Даңқты Құдайға сенгендері үшін ғана азап шекті». Поға Уильям Мадфордтың «Темір қап» туындысы да әсер еткен деп саналады, ол механикалық әрекет арқылы қысқарып, ақырында құрбанын басып тастайтын темір азаптау камерасы туралы қысқа әңгіме. По «Ұғыр мен маятник» туындысындағы қысқарып бара жатқан камера туралы идеяны 1830 жылы «Блэкуд журналында» Мадфордтың әңгімесі жарияланғаннан кейін алған.

Жарияланым және жауап

"Құдық пен маятник" Елиза Леслидің редакциялаған және Carey & Hart баспасынан шыққан 1843 жылғы "The Gift: A Christmas and New Year's Present" жинағына қосылды. Ол 1845 жылғы 17 мамырдағы "Бродвей журналының" санында қайта басылу үшін сәл өңделді. Уильям Батлер Йейтс Поны "вульгарлық" деп сынап, оған қатысты сын айтты. "Құдық пен маятник" туралы ол: "Менің ойымша, оның қандай да бір тұрақты әдеби құндылығы жоқ. "Құдық пен маятник" талдаңыз, сіз оның арзан физикалық қорқыту арқылы нервтерге шақыруын көресіз."