Кіріспе
Рұқсатсыз коммуналдық кеңістіктерді зерттеу
Шатырлар мен туннельдерді бұзу – шатырлар мен коммуналдық туннельдердің кеңістіктерін рұқсатсыз зерттеу. Бұл термин MIT және АҚШ Әскери-теңіз академиясында қолданылуының арқасында колледждік мәнеріне ие, және бұл практиканың ұзақ тарихы бар. Бұл қалалық зерттеудің бір түрі. Кейбір қатысушылар оны жоғары жерлерден баннерлер ілу немесе MIT-тен алынған бір айқын мысал ретінде, университет ғимаратының үстіне толық өлшемді полиция машинасы қою арқылы студенттік әдеміздіктер жасау үшін пайдаланады. Басқалары қол жеткізуге қиын және көбінесе көрінбейтін жерлерді зерттеуге қызығушылық танытады; мұндай зерттеудің рұқсатсыздығы көбінесе қызығушылықтың бір бөлігі болып табылады. Шатырларды зерттеушілер, әсіресе, кампустың ең биік нүктелерінен ашылатын көріністерге қызығушылық танытуы мүмкін. 2016 жылдың 1 тамызында Red Bull TV URBEX – Enter At Your Own Risk деректік сериалын іске қосты, ол шатырлар мен туннельдерді бұзуды да көрсетеді.
Ваддинг
Ваддинг – қалалық зерттеулермен синонимге айналған етістік. Бұл сөз MIT-тен шыққан, онда 1970 жылдардың соңында студенттердің бір бөлігі ADVENT атты компьютер ойынына (ол Colossal Cave Adventure деп те белгілі) құмар болды. Ойынды жүйе әкімшілерінен жасыру үшін, оны тауып өшіріп тастаса, ойын файлы ADV деп өзгертілді. Бірақ жүйе әкімшілері бұл туралы білген соң, файл атауы тағы өзгертілді, бұл жолы VAD болып. "Vad" етістігі пайда болды, ол ойын ойнауды білдірді. Сондай-ақ, көп уақытын ойынға жұмсайтын адамдар "ваддерлер" деп аталды. Осылайша, ваддинг және ваддерлер нақты өмірде ойындағыға ұқсас әрекеттер жасайтын адамдарды білдіре бастады. ADVENT негізінен туннельдерді зерттеу туралы болғандықтан, MIT-тегі шатырлар мен туннельдерді бұзу өнері ваддинг деп аталды. Бүгінде ваддинг сөзі MIT-де сирек қолданылады (көбінесе ескі буын ғана қолданады), ал шатыр мен туннельдерді хакерлеу – басым сипаттамалық термин ретінде қайта қолданысқа енді. Осымен айналысатындар оны жай ғана "хакинг" деп атайды.
Шатырларды бұзып алу
Америка университеттерінің көптеген ғимараттарының шатыры жазық, ал қар мен ауыр жаңбырды сыйыртуға арналған қаңқа шатырлар, шатырға тығылып кіретіндер үшін қауіпті болуы мүмкін. Кіреберіс жолдары, мысалы, люктер, сыртқы баспалдақтар және шатырға тікелей шығатын лифттер әдетте жақсы бекітілген. Шатыр жабушылар құлыптарды ашып немесе басқа тәсілдермен құлыптардың қызметін тоқтатып, немесе қауіпсіз емес кіреберіс арқылы шатырға кіреді. Шатырға шыққан соң, олар суретке түсіріп немесе көріністен ләззат алады; әзілкештер баннерлер іліп немесе басқа да шалақ әрекеттер жасайды. Кейбір колледждердегі қоңырау мұнаралары да шатырға тығылып кіретіндердің назарында болады.
Туннельді хакерлік
Кейбір университеттерде будың жылуы және басқа да пайдалы қызметтерді тасымалдауға арналған арналар бар. Коммуналдық туннельдер әдетте техникалық қызмет көрсету және жаңа коммуналдық желілерді орнату үшін сирек қол жеткізуді қамтамасыз ету үшін жобаланады, сондықтан олар көбінесе кішкентай және тарыс болады. Кейде пайдалы қызметтер әлдеқайда үлкен жаяу өткел туннельдері арқылы жүргізіледі (MIT-те мұндай туннельдердің бірнешеуі бар, бұл үлкен бу туннельдері желісін қажет етуді азайтады; осы себепті MIT-де көптеген ғимараттар қосылғанға дейін салынған бір ғана дәстүрлі бу туннелі бар). Туннельдердің жағдайы суық, ылғалды және лайлыдан бастап, шыдамсыз ыстыққа дейін (әсіресе суық ауа райында) өзгереді. Кейбіреулері адамның еркін жүруіне жеткілікті кең, ал басқалары төбесі төмен болғандықтан, зерттеушілерді иіліп, тізе бүгіп, тіпті төңкеріліп жүруге мәжбүр етеді. Тіпті үлкен туннельдерде де қиылысқан құбырлар болуы мүмкін, бұл зерттеушіні құбырдың астынан өтуге немесе оның үстінен көтерілуге мәжбүр етеді – бұл, әсіресе құбырда қайнап тұрған, жоғары қысымды бу болғанда (және ол жеткілікті түрде оқшауланбаған немесе орнатылғаннан бері әлсіреген болуы мүмкін) өте қауіпті әрекет. Туннельдерде де шу көп болады. Фондық шу зерттеушіге туннельдегі басқа адамды – әріптес зерттеушіні, полицейді немесе онда паналаған баспанасызды – естуге кедергі келтіруі мүмкін. Туннельдер жақсы жарықтандырылған немесе толығымен қараңғы болуы мүмкін, ал бір туннельдің ішінде екеуінің де бөліктері кездесуі мүмкін. Туннельге кіру орындары көбінесе құлыпталған механикалық бөлмелерде орналасқан, онда бу құбырлары және басқа да пайдалы желілер ғимаратқа кіреді, сондай-ақ люктер арқылы кіруге болады. Мұндай жағдайларда, зерттеушілер механикалық бөлмелерге және олармен байланысқан туннельдерге кіру үшін құлыптарды айналып өтеді, жақсы білетіндей. Кейбір саяхаткерлер люктерді жоғарыдан бұрғы немесе арнайы люк ашу ілмектерімен ашады.
Шахталау
Ғимараттарда қабаттар арасында құбырлар мен ағын жолдарды өткізу үшін техникалық қызмет көрсету шахталары болуы мүмкін. Осы шахталарға көтерілу шахталау деп аталады. Бұл практика ғимараттардың сыртында жасалатын билдерингке ұқсас. Шахтаны үнемі пайдалану оқшаулағышты тозуға және басқа да проблемаларды тудыруы мүмкін. Осы проблемаларды шешу үшін кейде хакерлер шахтаға арнайы сапарлар жасап, скотч немесе басқа жабдықтармен кез келген ақауларды түзетуге тырысады. Шахталаудың қауіпті түрі – лифт шахтасына кіру, лифттің үстіне шығу немесе шахтаның өзін зерттеу. Бұл әрекет кейде лифт серфингі деп аталады. Лифт алдымен "қолымен басқару" режиміне ауыстырылады, содан кейін кірген немесе шыққаннан кейін "автоматты" режимге қайтарылады, бұл қалыпты жұмыс істеуіне мүмкіндік береді (және анықталмау үшін). Лифтілерді ауыстыру, төбеге (немесе лифттің астына) немесе қарсы салмаққа (немесе кабельдерге) тым жақын болу немесе қауіпсіздік шараларын сақтамау өлімге немесе жарақатқа әкелуі мүмкін. Құқық бұзушылықтардың жиілігі мен қаталдығы заңды түрде де, ізделіс орындарына физикалық кіруге қатысты да артуы мүмкін. Кейбір шахталар (лифтісіз шахталар сияқты) арқанмен қол жетімді, бірақ өздігінен көтерілуге жарамсыз.
Құқықтық қауіптер
Университеттерде әдетте төбелерге және туннельдерге рұқсатсыз кіруге тыйым салынады, бұл тыйым нақты ережелермен немесе қоғамдық емес кеңістіктерге кіруге қарсы жалпы ережелермен белгіленеді. Мұндай ережелердің себебі әдетте университет инфрақұрылымының қауіпсіздігі және студенттердің қауіпсіздігіне байланысты. Жазалар университеттен университетке өзгеше болуы мүмкін: құқыс бұзушыларға ескерту жасалуы, айыппұл салынуы, ресми түрде сөгіс беруі, оқудан уақытша шеттетілуі немесе оқудан шығарылуы мүмкін. Қалыпты жағдайларда, туннельдерді зерттеушілер мен төбелерге рұқсатсыз кіретіндер заңсыз кіру, үйге заңсыз кіру немесе басқа да қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша айыпталуы мүмкін. Бұрын төбелер мен туннельдерге рұқсатсыз кірудің алдың қатарында болған MIT (MIT-те хакерлік және хакерлік туралы кітаптар жарық көрген), қазір бұл әрекеттерге қатаң шара қолдануда. 2006 жылдың қазан айында MIT факультеті клубының жертөлесінде үш студент рұқсатсыз кіруге тырысқанда ұсталып, MIT полициясымен қамауға алынды, кейіннен қылмыс жасау ниетімен үйге заңсыз кіру және зақым келтіру айыптары тағылды. Бұл айыптамалар студенттер мен түлектердің наразылығын тудырды, олар MIT хакерлікке қатысты оқиғаларды ішкі тәртіптік жазалау жүйесі арқылы қарау дәстүрін жалғастыруы керек деп есептеді. Ақырында, студенттерге тағылған айыптамалар алынып тасталды. 2008 жылдың маусым айында тағы бір аспирант зерттеу ғимаратының жертөлесіндегі қоршалған бөлмеде ұсталып, қылмыс жасау ниетімен үйге заңсыз кіру және ұрлық құралдарын сақтау айыптарымен күйзелді.
Инфрақұрылым құрылысына қауіптер
Коммуналдық туннельдер ішетін судан бастап электр қуатына және оптикалық талшықты желілерге дейін, түрлі коммуникацияларды тасымалдайды. Кейбір шатырларда жоғары қуатты радиохабар тарату немесе қабылдау құралдары мен ауа райын бақылау жабдықтары орналасқан, олардың зақымдануы қымбатқа түсуі мүмкін. Шатырлар мен туннельдерде сондай-ақ, жалпы қоғамға қолжетімді болу үшін есептелмеген коммуналдық жүйелерге арналған коммутаторлар, клапандар және басқару элементтері де болуы мүмкін. Қауіпсіздік мақсатында, аса қауіпті немесе құнды жабдықтарды қорғау үшін ену сигнализациясын орнатуға көшілдік қарастырылып жатыр.
Жеке қауіптер
Шатырлар қауіпті; шетінен құлаудың айқын қаупінен бөлек (әсіресе түнде, қолайсыз ауа райында немесе ішімдік ішкеннен кейін) студенттер жоғары кернеулі кабельдермен немесе шатырға орнатылған құрылғылардан таралатын микротолқынды сәулеленумен зардап шегуі мүмкін. Сонымен қатар, зертханалық ғимараттар көбінесе қауіпті газдарды шатырдағы желдеткіш құбырлар арқылы шығарады. Туннельдер өте қауіпті болуы мүмкін – қатты қыздырылған бу құбырлары әрқашан толығымен оқшауланбайды; ал оқшауланған жағдайда, кейде асбест сияқты қатерлі материалдар қолданылады. Бу клапанын немесе құбырды ашу немесе зақымдау салдарынан өлімге әкелуі мүмкін. Бу, қайнап жатқан суға қарағанда әлдеқайда көп жылу энергиясын қамтиды және ол қатты денелерге, мысалы, теріге конденсацияланғанда энергияны береді. Ол әдетте жоғары қысыммен беріледі, яғни құбырдың аз ғана зақымдануы туннельді тез арада бумен толтыруы мүмкін. 2008 жылы МТИ-дегі 66-ғимараттың іргесінде жоғары қысымды бу құбыры жарылды, себебі құрылыста ақаулар болған көрінеді. Жарылыс және одан кейін болған су тасқыны іргедегі ғимаратқа ауыр зақым келтіріп, қауіпті жағдай тудырды. Шешілген кеңістіктерде түрлі қауіптер бар – уытты газдар, мысалы, күкірттегі сутек және көміртек моноксидінен бастап, су басуы немесе саяхатшыны тұтқынға түсіруі мүмкін құрылымдарға дейін. Егер адам құлыпты айналып өтіп немесе есік ашық қалған жағдайда туннельге кірсе, есік оның артынан жабылып, оның тұтқынға түсуі мүмкін – бұл жағдайда ұялы телефон байланысы болмауы және ешкімнің дауысын естімей қалуы ықтимал.