Кіріспе

Камбоджалық-американдықтар, сондай-ақ кхмерлік-американдықтар – камбоджалық немесе кхмерлік текті американдықтар. Бұған қоса, камбоджалық-американдықтар камбоджаның басқа этникалық топтарының, мысалы, чам және қытай камбоджалықтарының тегінен шыққан американдықтарды да қамтиды. 2010 жылғы АҚШ халық санауы бойынша, АҚШ-та 276 667 камбоджалық текті адам тұрады, олардың көп бөлігі Калифорния, Пенсильвания және Массачусетс штаттарында шоғырланған. 1975 жылы Пномпень қызыл кхмерлер режиміне түскеннен кейін, аз ғана камбоджалықтар қашып құтыла алды; тек 1979 жылы режим құлатылғаннан кейін камбоджалықтардың көп толқындары АҚШ-қа босқындар ретінде көшіп келе бастады. 1975-1994 жылдар аралығында шамамен 158 000 камбоджалық қабылданды. Олардың 149 000-ға жуығы елге босқын ретінде, 6 000-ы иммигрант ретінде және 2 500-ы гуманитарлық және қоғамдық мүдделерге байланысты шартты түрде кірді. Мәдени ассимиляцияны жеделдету және экономикалық әсерді тарату мақсатында АҚШ үкіметі босқындарды елдің әртүрлі қалалары мен штаттарына таратып жіберді. Алайда, қарым-қатынас жасауға және саяхаттауға мүмкіндік алғаннан кейін, көптеген камбоджалықтар климаты үйлеріне ұқсайтын жерлерге, достары мен туыстары жіберілгенін білетін немесе таныс жұмыс орындары немесе жоғары мемлекеттік жәрдемақылар бар деген қауесет тараған жерлерге көшіп кетті. Осының салдарынан, Калифорниядағы Лонг-Бич, Фресно және Стоктон; Род-Айленд штатындағы Провиденс; Филадельфия; Огайо штатындағы Кливленд; Массачусетс штатындағы Линн және Лоуэлл; сондай-ақ Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы Сиэтл мен Портленд сияқты қалаларда камбоджалықтардың ірі қауымдастықтары қалыптасты. 1994 жылдан бері АҚШ-қа қабылданған камбоджалықтар елге босқындар емес, иммигранттар ретінде кіріп келеді, бірақ жыл сайынғы олардың саны аз. Камбоджалық этникалық топтың өсуінің көп бөлігі камбоджалық иммигранттардың немесе жаңадан келген камбоджалықтардың Америкада туған балаларына байланысты болуы мүмкін. Камбоджалықтар өз елдерінің қирауынан аман қалғанмен, оның трагедиялары 21 ғасырға дейін әсерін тигізе берді, бірақ олар Америкада жаңа қиындықтар мен сынақтарға тап болды. 2010 жылғы халық санауы АҚШ-та 276 667 камбоджалық текті адамды тіркеді, бұл көрсеткіш 2000 жылы 206 052 адамды құраған. Олардың 231 616-сы (84%) толыққанды камбоджалықтар, ал 45 051-і жартылай камбоджалықтар.

Демография

Камбоджалық американдықтардың ең көп шоғырланған штаттары – Род-Айленд (0,5%; 5176), Массачусетс (0,4%; 25387), Вашингтон (0,3%; 19101), Калифорния (0,2%; 86244) және Миннесота (0,2%; 7850). Камбоджадан тыс жерде камбоджалық текті адамдардың ең көп саны Калифорния штатындағы Лонг-Бич қаласында. Лос-Анджелес қытай қаласында 600-ден астам камбоджалық тұрғын бар. Санта-Ана, Калифорния, халқының 0,5% камбоджалық американдықтарды құрайды. Сан-Диегоның шығысындағы Сити-Хайтс ауданында камбоджалықтар көптеп шоғырланған. Солтүстік Калифорнияда Стоктон, Модесто және Окленд қалаларында камбоджалықтардың көп саны бар, ал Сан-Хосе, Санта-Роза және Сакраментода да үлкен қауымдастықтар кездеседі. Калифорниядан тыс, Тынық мұхитының солтүстік-батыс аймағында да камбоджалықтардың ірі қонысы бар, әсіресе Такома қаласында, онда мыңдаған камбоджалықтар тұрады, бұл қала халқының 1,6% құрайды. Сонымен қатар, Лас-Вегас (Невада), Финикс (Аризона), Солт-Лейк-Сити (Юта) және Денвер (Колорадо) қалаларында камбоджалық американдық қауымдастықтары өсіп келеді. Юта штатындағы Батыс-Вэлли-Ситиде камбоджалықтардың қауымы бар.

Шығыс жағалау

Лоуэлл, Массачусетс штатында Камбоджалық америкалықтардың саны АҚШ-та екінші орында тұр, және ол шығыс жағалаудағы камбоджалықтардың ірі орталығы болып табылады. Қала халқының 13% камбоджалық тегінен шыққан. Камбоджалық иммигранттар 1980-ші жылдардың ортасында Лоуэллге қоныс аударды, онда ондаған шағын кәсіпорындар ашты. Лоуэллге жақын орналасқан Линн қаласында (Массачусетс штаты) Камбоджалық америкалықтардың саны бойынша үшінші орында. Жаңа Англия аймағында Провиденс, Род-Айленд және Портленд, Мэн (647 тұрғын; 1%) қалаларында да көптеген камбоджалық америкалықтар тұрады. Жаңа Англиядан тыс жерлерде Нью-Йорк қаласында, Филадельфияда, Пенсильванияда және Вашингтон, округтің метрополия аймағында камбоджалық тегінен шыққан көптеген тұрғындар бар. Нью-Йорк штатының Утика қаласында 480 камбоджалық тегінен шыққан адам тұрады. Камбоджалық америкалықтардың бір бөлігі Мариеттада, Джорджия штатында, Стоун-Маунтинде, Джорджия штатында және Ривердейлде, Джорджия штатында да тұрады. Ривердейлде, Джорджия штатында Камбоджа қаласының орталығы бар. Джорджияда «Грузияның Камбоджалық-американдық қауымдастығы» деп аталатын коммерциялық емес ұйым жұмыс істейді.

Орта батыс

Миннеаполис-Сент-Пол, Миннесота метрополиясы көптеген Оңтүстік-Шығыс Азиядан келген босқындарға, негізінен Хмонг халқына, сондай-ақ мыңдаған Камбоджалық америкалықтарға мекен болған. Денвер, Колорадо штатында Камбоджалық америкалықтардың саны артып келеді, 2016 жылғы мәліметтер бойынша халқы 2,399 адамды құрап, одан әрі өсуде. Рочестер, Миннесота штатының халқының 1,2% Камбоджалық америкалықтарды құрайды. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, Колумбус, Огайо штатында 1600 Камбоджалық америкалық тұрды (0,2%), олардың көпшілігі Хиллтоп ауданында шоғырланған. Чикаго, Иллинойс штатында Албэни Парк ауданында Камбоджалық қауымдыстығы бар.

Қоғамды академиялық зерттеу

Жеке естеліктерден басқа, мысалы, Лунг Унгтың естеліктерінен өзге, бірнеше кітап камбоджалық американдықтарды зерттеуге арналған, мысалы, Нэнси Дж. Смит Хефнердің «Кхмер америкалық: диаспоралық қоғамдастықтағы жеке тұлға және моральдық білім беру». Кітапта Бостон және Массачусетс штатының шығысында тұратын, көбінесе ата-аналар буынының көзқарасынан қарастырылған кхмер босқындары отбасыларының антропологиялық зерттеуі жазылған. Бұл кітап осы диаспоралық қоғам туралы айтатын алғашқы кітаптардың бірі болды. Онда кхмер мәдениетінің дәстүрлі ерекшеліктері мен қазіргі американдық қоғам туралы түсінік бар, бірақ бұл камбоджалық американдықтардың тарихи зерттеуі емес. Жақында жарық көрген «Будда жасырынып жатыр» кітабын Айва Онг жазған. Бұл – американдық камбоджалықтардың тарихы мен американдық азаматтыққа қол жеткізу тәжірибесі туралы этнографиялық зерттеу. Зерттеу негізінен Окленд пен Сан-Франциско шығанағындағы кхмер босқындарына қатысты. Кітапта баяндалған оқиғалар көптеген камбоджалық босқындардың денсаулық сақтау жүйесі, әлеуметтік көмек, заң, полиция, шіркеу және мектеп сияқты американдық институттармен қарым-қатынаста кездесетін жағдайларын көрсетеді. Кітаптағы кең ауқымды этнографиялық әңгімелер арқылы камбоджалық босқындар американдық мәдениетті қалай түсінетіні және оған қалай бейімделгені, көбінесе өздерінің тәрават буддалық мәдениетін тәрбиелеу есебінен, ашып көрсетіледі. Сушенг Чанның «Құтқарылғандар: АҚШ-тағы камбоджалық босқындар» кітабы – камбоджалық американдықтарды зерттейтін көп салалы оқу. Онда қоғамдық көшбасшылармен, үкіметтік шенеуніктермен, қоғамдық ұйымдардың қызметкерлерімен, сондай-ақ әртүрлі әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы камбоджалық американдықтармен сұхбаттасу арқылы алынған мәліметтер жинақталған. Сушенг Чанның «Жай ғана құрбандар емес: АҚШ-тағы камбоджалық қауымдастығының көшбасшыларымен әңгімелер» кітабы – ауызша тарихтан құралған жинақ. Көбінесе 1990 жылдарда жиналған сұхбаттарда камбоджалық қауымның алдында тұрған қиындықтар, босқындарды орналастыруға, мәдени ассимиляцияға және әлеуметтік қызметтерге көмектесу үшін жасалған әртүрлі ұйымдық күш-жігерлер сипатталған. Сондай-ақ, кітапта камбоджалық геноцид пен диаспораның қысқаша тарихы және АҚШ-тағы кхмер кром туралы бөлім бар.

Білімнің жетіспеушілігі

2000 жылғы халық санауы бойынша, камбоджалық американдықтардың білім деңгейі АҚШ-тағы басқа ұлттармен салыстырғанда төмен болды. 25 жастан асқан камбоджалық американдықтардың 53,4%-ы орта мектепті бітірмеген, ал барлық американдықтардың арасында бұл көрсеткіш 19,6% құрады.

Кедейлік

2000 жылы камбоджалық американдық отбасылардың орташа табысы 36 152 АҚШ долларын құрады. Бұл, 2011 жылы американдықтардың 16%-ын құраған кедейлік шегінен төмен өмір сүретін азаматтардың орташа көрсеткішінен жоғары болды. 2014 жылы Камбоджа қалашығы, Калифорния штатының Лонг-Бич қаласындағы, камбоджалық американдықтардың жалғыз ресми танылған этникалық аймағындағы кедейлік деңгейі 32,4% құрады. Бұл АҚШ қоғамының жалпы орташа көрсеткішінен, яғни 2011 жылғы үкіметтік зерттеу бойынша 16%-дан, шамалы екі есе көп. 1996 жылы президент Билл Клинтон қол қойған «Жеке жауапкершілік және жұмыс мүмкіндіктерін арттыру туралы» заң, көптеген заңды иммигранттардың Әлеуметтік қамсыздандыру басқармасынан алатын федералдық көмегінен айырылуына себеп болды. Бұл әсіресе камбоджалық иммигранттар мен басқа Оңтүстік-Шығыс Азиялықтарға әсер етті, олар АҚШ-та мемлекеттік көмек алатын ең ірі нәсілдік немесе этникалық топ болып табылды. 1975 жылғы Индокитай көші-қоны және босқындарға көмек көрсету туралы заңға сәйкес, көптеген Оңтүстік-Шығыс Азиялық босқындар федералдық әлеуметтік көмек жүйесіне енгізілді. Бұл бастапқыда уақытша шара ретінде қарастырылған, олардың қоғамға бейімделуіне дейін, бірақ 1996 жылға қарай олар босқын мәртебесінен айырылды. Дегенмен, Калифорниядағы Оңтүстік-Шығыс Азиялықтардың шамамен 80 пайызы кедейлікте немесе әлеуметтік көмекке тәуелді өмір сүрді. Бұл заңның камбоджалық американдықтар мен Оңтүстік-Шығыс Азиялық тегі бар басқа да азаматтарға елеулі әсерін тигізді. Осы фактор 1975 жылы Камбоджадан АҚШ-қа алғашқы үлкен толқынмен көшіп келген босқындардан бері камбоджалық американдықтардың жоғары кедейлік деңгейіне себепкер болып табылады.

Ассимиляция

Камбоджалықтар АҚШ-қа қоныс аударғанда көптеген қиындықтарға тап болды, мысалы, жұмысқа ауыстыруға болатын дағдылардың жетіспеуі, ағылшын тілін білмеу және босқындар мен геноцидтен аман қалғандар ретінде бастан өткерген жаралы оқиғалар. Бұл факторлар қоныс аударғаннан кейін отбасының жалпы табысына үлкен әсер етті. Көптеген босқындар формальды білімсіз келді, себебі геноцид кезінде білімді және кәсіби топтар мақсатқа алынды. Бұл ағылшын тілін үйренуде және американдық білім беру жүйесіне бейімделуде қиындықтар тудырды. Кейбір камбоджалық-американдық босқындарда кездесетін тағы бір кең таралған құбылыс – өз отанының тарихымен таныс болмауы. Бұл АҚШ-қа көшіп келген кезде кішкентай бала болған, қазір ересектерге жеткен босқындардың арасында жиі кездеседі. Олардың жасының кішкентай болуына байланысты, отбасының көшіп кетуіне себеп болған Камбоджа тарихын есіне түсіре алмайды немесе түсіне алмайды. Камбоджа тарихы американдық мектептерде сирек оқытылады, бұл олардың таныс еместігіне себеп болады, және бұл жағдайды ересек босқындардың Камбоджада көрген қорқынышты оқиғаларды талқылаудан бас тартуымен күшейеді. Олардың нәсілдік және этникалық өзіндігі де олар мен басқа иммигранттар және американдық этникалық топтар арасында әлеуметтік кедергілер тудырды.

Психикалық денсаулығының нашарлауы

1990 жылы, көптеген адамдар АҚШ-қа келгеннен кейін бес жыл өткен соң, Америкадағы камбоджалықтардың шамамен 81%-ы үлкен депрессивтік бұзылыс критерийлеріне сай келді, ол депрессияны және жалпылама дауылды қамтиды. Бұл сол кезде психикалық денсаулық проблемаларымен күрескен Оңтүстік-Шығыс Азиялықтардың ең ірі тобы болды.

Дене денсаулығы

Калифорния штатының Лонг-Бич қаласында тұратын американдық камбоджалықтар арасында жүргізілген бір зерттеуде ересек респонденттердің 13,0%-ы қазіргі уақытта темекі шегетіні анықталды. Зерттеу жыныс бойынша талдағанда, зерттеуге қатысқан ерлердің 24,4%-ы темекі шегуші болса, әйелдердің 5,4%-ы темекі шегуші екені белгілі болды. Камбоджалық американдық еркектерде темекі шегудің таралуы Калифорнияда тұратын басқа еркектерге қарағанда жоғарырақ екені анықталды. Бұдан өзге, темекі шегу көрсеткіші камбоджалық американдықтар арасында басқа азиялық американдық топтарға қарағанда жоғары деп есептеледі, АҚШ-тағы азиялықтардың барлық тобы арасында темекі шегудің таралуы шамамен 9,6%-ды құрайды, бұл көрсеткіш ерлер мен әйелдерді қамтиды.

Камбоджа қалалары

Камбоджа мәдениеті АҚШ-тың әртүрлі Камбоджа қалаларында, камбоджалықтарға тиесілі мейрамханаларда, бизнестерде және дәріханаларда сақталады. Калифорния штатының Лонг-Бич қаласындағы Камбоджа қаласындағы "Отан" мәдени орталығы кхмер шайқас өнерінен сабақтар ұсынады. Марк Твен аудандық кітапханасында кхмер тілі сабақтары бар. Смот – буддалық ән шыршудың дәстүрлі түрі, ол Кхмер өнер академиясында үйретіледі.

Мұражайлар

АҚШ-та Америкадағы камбоджалықтар тарихына арналған екі мұражай бар: Сиэтлдегі Камбоджа мәдени мұражайы және Қиіллинг Филдс ескерткіші, сондай-ақ Чикагодағы Ұлттық камбоджалық мұра мұражайы және Қиіллинг Филдс ескерткіші. Екеуі де 2004 жылы құрылған. Сиэтл мұражайын Камбоджа геноцидінен аман қалған Дара Дуонг құрды.

Саясат

2012 жылы тіркелген камбоджалық америкалықтардың 62 пайызы президент сайлауына қатысты, олардың 75 пайызы Барак Обамаға дауыс берді. 2016 жылғы президент сайлауында камбоджалық америкалықтардың 78 пайызы Хиллари Клинтонды қолдады.