Кіріспе
Тілдің туысқан нұсқалары арасындағы функционалдық байланыстар. Автономия және гетерономия – тілдің туысқан нұсқаларымен функционалдық байланысын сипаттайтын толықтыратын қасиеттері. Бұл ұғымдар 1968 жылы Уильям А. Стюартпен енгізілді және тілді диалектіден ажыратуға мүмкіндік береді.
Autonomy and heteronomy are complementary attributes of a language variety describing its functional relationship with related varieties. The concepts were introduced by William A. Stewart in 1968, and provide a way of distinguishing a language from a dialect.
Анықтамалар
Егер бір тілдік нұсқаның өзіндік мәдени мәртебесі болса, ол автономды деп аталады. Бұл нұсқаның құрылымы басқаларынан ерекшеленген жағдайда, Хайнц Клосс мұндай жағдайды "абстант" деп атаған. Осылайша, баск тілі сияқты тілдік изоляттар міндетті түрде автономды болып табылады. Егер бірнеше жақын туысқан нұсқалар бірге кездессе, стандартты тіл автономды болады, өйткені оның өзіндік орфографиясы, сөздіктері, грамматикалық оқулықтары мен әдебиеті бар. Хайнц Клосс терминологиясында бұл – "аусбау", яғни тілді әдеби стандарт ретінде пайдалану үшін жетілдірудің белгілері. Егер сөйлеушілер өз сөйлеуінің стандартты түрі деп санайтын басқа нұсқаны оқып, жазып, өз сөйлеуіндегі стандарттау өзгерістерін сол стандартқа қарай жасайтын болса, онда бұл нұсқа генетикалық жақындығы бар стандартталған нұсқаға қатысты гетерономды деп аталады. Мұндай жағдайларда гетерономды нұсқа автономды нұсқаға тәуелді немесе оған бағытталған деп есептеледі. Хайнц Клосс терминологиясында гетерономды нұсқалар стандартты нұсқаның "қорғауында" болады делінеді. Мысалы, неміс тілінің әртүрлі аймақтық нұсқалары ("диалектілер" деп аталады), мысалы, алемандық, австро-бавариялық, орталық, шығыс және солтүстік гессендік, Кёльш, төменгі неміс және тағы басқалары, стандартты неміс тіліне қатысты гетерономды болып табылады, тіпті олардың көпшілігі бір-бірін түсінбесе де. Диалектілік континуум осы тәуелділік қатынастары арқылы бөлінуі мүмкін, олар көбінесе тілдік емес факторлармен анықталады. Мысалы, голланд-герман шекарасының екі жағында да сөйленетін германдық нұсқалар өте ұқсас болғанымен, Нидерландыда сөйленетіндері стандартты голланд тіліне бағытталған, ал Германияда сөйленетіндері стандартты неміс тіліне бағытталған. Осы аяқта, тіл – автономды нұсқа және оған қатысты гетерономды барлық нұсқалардың жиынтығы ретінде анықталуы мүмкін. Стюарт 1960 жылы Чарльз А. Фергюсон мен Джон Дж. Гамперздің осыған тең келетін анықтамасын айтқанын атап өтті. Осы тұрғыдан алғанда, дания және норвегия тілдері бір-бірін көбінесе түсінікті болғанымен, жеке тілдер болып саналады. Керісінше, қытай тілінің нұсқалары бір-бірін түсінбесе де және фонология, синтаксис және сөздік бойынша маңызды айырмашылықтарға ие болса да, оларды бір тілдің құрамына кіретін нұсқалар деп қарастыруға болады, өйткені олардың барлығы стандартты қытай тіліне қатысты гетерономды. Сол сияқты, гетерономды нұсқа осылай анықталған тілдің диалектісі деп есептелуі мүмкін.
Статустың өзгеруі
Автономия мен гетерономия көбінесе ішкі тілдік ерекшеліктердің нәтижесі емес, негізінен әлеуметтік-саяси құрылымдар болып табылады, сондықтан уақыт өте келе өзгеріске ұшырауы мүмкін. Гетерономдық түрлер әлеуметтік немесе саяси өзгерістер салдарынан басқа стандартқа тәуелді болуы мүмкін. Мысалы, Швецияның оңтүстік ұшында сөйленетін скан диалектілері, аймақ Дания корольдігінің құрамында болған кезде, дания тілінің диалектілері деп есептелді. Аймақ Швецияға өткеннен кейін бірнеше онжылдықтардан соң, бұл түрлер көбінесе швед тілінің диалектілері ретінде қарастырылды, бірақ диалектілердің өзі өзгерген жоқ. Автономияға қол жеткізуге жасалған әрекеттер көбінесе ұлтшылдық қозғалыстармен және ұлттық мемлекеттердің құрылуымен байланысты. Автономияға ие болған түрдің мысалы – африкаанс тілі, ол бұрын голланд тілінің диалектісі саналған. Кейде серб, хорват және босния тілдері автономияға қол жеткізген түрлердің мысалы ретінде айтылады, бірақ «босния, хорват, черногория және серб тілдерінің төртеуі де толыққанды өзара түсіністік [ ] Олардың барлығы, мысалы, француз тілі сияқты, жалпы, полицентрлік стандартты тіл, оның бельгиялық, швейцариялық, француз және канадалық нұсқалары бар, бірақ олар әрі қарай төрт түрлі тіл емес. [ ] Тіл білімі мамандары БКММ (босниялық-хорват-серб-черногориялық) негізінен әртүрлі атаулары бар төрт стандартты нұсқасы бар бір тіл екендігіне келіседі». Бұрын автономиялы деп саналған, бірақ қазір кейде гетерономдық деп есептелетін тілдердің мысалдары: окситан, кейде француз тілінің диалектісі саналады; төменгі неміс, кейде неміс тілінің диалектісі саналады; және шотланд тілі стандартты ағылшын тіліне қатысты, бірақ неміс тілшісі Хайнц Клосс шотланд тілін abstand және ausbau тілдері аясында «жартылай тіл» (Halbsprache) деп қарастырған, өйткені оның 1921 жылғы «Современдік шотланд тілінің нұсқаулығында» сипатталғандай, беделді әдеби конвенциялары бар.