Кіріспе
Валентин Васильевич Бондаренко (Валентин Васильевич Бондаренко; 16 ақпан 1937 – 23 наурыз 1961) – 1960 жылы космонавттық дайындыққа іріктелген советтік истребитель ұшқышы. Ол Мәскеуде 15 күндік төмен қысымдағы төзімділік тәжірибесі кезінде болған өрттен күйіп қайтыс болды. Кеңес үкіметі Бондаренконың өлімін және космонавт корпусының құрамына кіргенін 1980 жылға дейін жасырып келді. Айдың есімді жағындағы бір кратер оның құрметіне аталған.
Valentin Vasilyevich Bondarenko (Валентин Васильевич Бондаренко; Валентин Васильович Бондаренко; 16 February 1937 – 23 March 1961) was a Soviet fighter pilot selected in 1960 for training as a cosmonaut. He died as the result of burns sustained in a fire during a 15 day low pressure endurance experiment in Moscow. The Soviet government concealed the death, along with Bondarenko's membership in the cosmonaut corps, until 1980. A crater on the Moon's far side is named after him.
Білім беру және әскери дайындық
Бондаренко Украина КСР-інің Харьков қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы күндерінде Шығыс майданына жіберілді. Жас бала мен анасы соғыс жылдарында көп қиындықтарды бастан өткерді. Әкесінің ерікті түрде Кеңес Армиясындағы қызметі Бондаренкоға әскери дайындыққа деген қызығушылықты ертеден сіңірді, бұл оның кейіннен Әуе күштеріне бауыр басуына әкелді. 1954 жылы бітіргеннен кейін Бондаренко Ворошиловград авиациялық әскери академиясына қабылданды. Бір жылдан соң ол Грозныйдағы Әуе күштері колледжіне, Армавир әскери ұшқыш авиациялық мектебіне ауыстырылды, оны 1957 жылы тәмамлады. 1956 жылы ол медицина қызметкері Галина Семеновна Рыковаға үйленді. Осы жылы олардың алғашқы баласы дүниеге келді. 1956 жылы Бондаренко Армавир жоғары әуе күштері ұшқыштар мектебіне жіберілді және 1957 жылы – «Спутник-1» ұшырылған жылда – бітірді. 31 мамырда ол «Восток» ғарыш кемесімен жоспарланған ұшырылуға дайындық бастады. Әріптестерінің айтуынша, Бондаренко – жайлы мінезді, мейірімді адам болған. Ол ән айтуға жақсы дауысы бар еді және үстел теннисін жақсы ойнайтын. Камера атмосферасындағы оттегінің мөлшері кемінде 50% құрады. Бондаренко күндік жұмысын аяқтағаннан кейін денесінен бақылау биосенсорларын алып тастады және терісін спиртке малынған мақтамен сүрді, содан кейін оны тастап кетті. Мақта электр плиткасына түсіп, ол оны шай қайнату үшін пайдаланған еді. Мақта тұтанды, ал Бондаренко отты жүн комбинезонының жеңімен сөндіруге тырысты, бірақ камерадағы оттегіге толы атмосферада комбинезон да тұтанып кетті. Қысымның айырмашылығына байланысты дәрігер есікті ашуға жарты сағатқа жуық уақыт жұмсады. Бондаренконың киімдері жанып, камерадағы оттегінің барлығы түгелдей сарқылып, ол денесінің көп бөлігінде үшінші дәрежелі күйік алды. Боткин ауруханасының дәрігері, хирург және травматолог Владимир Голяховский 1984 жылы есіне алғанда, тамырға тігуге тырысқанда, ине енгізуге болатын қан тамырларын Бондаренконың аяқ табанында ғана тапқан, себебі оның ұшқыш буттары оттан қорғаған екен. Голяховскийдің сөзіне сүйенсек, ғарышкер Юрий Гагарин ауруханада бірнеше сағатты «өлім сағаты» ретінде өткізген. Бондаренко апаттан кейін 16 сағаттан соң, Гагариннің «Восток-1» кемесімен алғашқы ғарыш сапарына үш аптадан аз уақыт қалғанда шоктан қайтыс болды. Адамды орбитаға ұшу бағдарламасының директоры Николай Каманин Бондаренконың өліміне институттың экспериментті нашар ұйымдастыруы мен бақыламауы себеп болғанын айтты. Оның ата-анасы сол кезде тұрған жері. 1961 жылдың 17 маусымында Жоғарғы Кеңес Президиумы Бондаренконы қайтыс болғаннан кейін Қызыл Жұлдыз орденімен марапаттады.
Салдары
Бондаренконың апаты мен қазасы туралы хабар сол кезде жарияланбады. Бондаренко бірінші космонавттар тобының түсірілген фильмдері мен суреттерінде болған, ал оның себепсіз жоғалуы космонавттардың сәтсіз ұшырылғанда қаза тапқандығы туралы әңгімелерге себеп болды. 1980 жылы осы оқиғаның толық мәліметтері Батыста жарияланды, ал 1986 жылы "Известия" газетінде ғылыми жазушы Ярослав Головановтың оқиғаны кең оқырманға егжей-тегжейлі баяндаған мақаласы жарық көрді. Джеймс Оберг "Кызыл жұлдыз орбитада" атты кітабында Кеңес үкіметінің 1961 жылы алғашқы алты космонавтты оқуға іріктеген кезде түсірілген ресми суреттен космонавттың бейнесін қалай жойғанын жазды, ал британдық зерттеуші Рекс Холл 16 космонавттың топтық суретінен бес адамның өшірілгенін көрсетті. Кейіннен тарихи суреттерді түзетуге амалсыздықпен тырысып, топтың алғашқы мүшелерінің жоқтығын жасыру үшін қиялға берілген, бірақ шындықта болмаған суреттік бөлшектер қосылды. Дегенмен, 1966 жылға қарай, "Аполлон-1" сияқты 100 пайыз оттегімен жабдықталған жоғары қысымды ортаның қауіпті екені американдық ғылыми басылымдарда толық сипатталды және NASA-ға жақсы мәлім болды. 1971 жылы "Аполлон-15" экипажы Айға құлаған астронавттарға арналған тақта орнатты. Валентин Бондаренконың аты сол тақтада болған жоқ, өйткені оның қазасы туралы сол кезде хабарланбаған еді.