Кіріспе

Stalag II B – Екінші дүниежүзілік соғыста неміс әскерінің тұтқындар лагері. Ол Померанияның Хаммерштейн қаласының батысында (қазіргі Чарне, Померания воеводиясы, Польша) темір жолдың солтүстік жағында орналасқан. Лагерьде поляк, француз, бельгиялық, серб, голланд, совет, итальян және американ тұтқындары сақталған.

Лагерь тарихы

Лагерь бұрынғы әскери оқу алаңында (Übungsplatz) орналасқан және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде орыс тұтқындары үшін лагерь ретінде пайдаланылған. 1933 жылы ол алғашқы нацистік концлагерлердің бірі ретінде құрылды, неміс коммунистерін орналастыру үшін, бірақ бірнеше айдан кейін таратылды және тұтқындар басқа жерге депортацияланды. 1939 жылдың қыркүйек айының соңында лагерь қыркүйек науқанынан польшалық сарбаздарды, әсіресе Поморзе армиясынан шыққандарды орналастыру үшін әскери тұтқын лагеріне айналды. Алғашында олар 1939–1940 жылдардың қатал қысында шатырларда тұрды, ал барлық қасқырлардың құрылысы 1941 жылға дейін аяқталмады. Суық ауа, нашар санитарлық жағдай және азық-түлік рационының жетіспеуі кең таралған ауруларға және көптеген өлім-жітімге әкелді. 1940 жылдың мамыр-маусымында, Германияның Франция мен Бельгияны басып алуы кезінде және одан кейін француз және бельгиялық тұтқындар келе бастады. Оларға орын беру үшін көптеген поляктар Женева конвенциясын бұзу арқылы әскери тұтқын мәртебесінен бас тартып, азаматтық құл жұмысшыларға айналдырылды, ал кейбіреулеріне Volksliste-ге қол қою ұсынылды. Нәтижесінде поляктар аштық пен қорқынышқа ұшырады, сондай-ақ ауыр еңбек лагерлеріне айдалды. Польшалық еврей тұтқындары ауыр және қорлаулы жұмыс істеді. 1940 жылдың желтоқсан айында лагерьде 1691 поляк тұтқыны тіркелді. Жылы киімнің жетіспеушілігі және дұрыс тамақтанудың болмауы Марокко, Алжир, Тунис, Сенегал, Француз Суданы, Мадагаскар және Индокитайдан келген тұтқындар арасында өлім-жітімнің жоғары деңгейіне әкелді. 1941 жылдың сәуір айында серб тұтқындары лагерьге әкелінді. 1939 жылдың қазан айынан бастап поляк әскери тұтқындары орман және ауыл шаруашылығында жұмыс істеу үшін аудандағы жаңадан құрылған мәжбүрлі еңбек лагерлеріне жіберілді. Ақырында, әртүрлі ұлттан шыққан әскери тұтқындар Померания мен Ұлы Польшаның солтүстігіндегі әртүрлі қалалар мен ауылдарда орналасқан көптеген мәжбүрлі еңбек лагерлеріне (Arbeitskommando) жіберілді. Көптеген тұтқындар Германияның қосалқы лагерьлердегі қатыгездіктерін жиі еске алады. Польшалық тұтқындардың бастамасымен лагерьде медпункт құрылды, оны поляк дәрігері және тұтқын Эдмунд Мроцкиевич басқарды. Медпункт сонымен қатар поляк қарсылық ұйымы Одраның орталық пункті болды, ал Мроцкиевич оның мүшесі болды. Ұйым барлау, диверсия және саботаж әрекеттеріне қатысты. 1941 жылдың маусымында екінші лагерь, Lager Ost ("Шығыс кешені") құрылысы басталды, ол операция "Барбаросса" кезінде тұтқынға алынған көптеген совет тұтқындарын орналастыру үшін арналған. Ол теміржолдың оңтүстігінде орналасқан. 1941 жылдың қарашасында Lager Ost-та 40 000-50 000-ға жуық адамның өмірін қиған тиф эпидемиясы басталды. Неміс қызметкерлері арасында аурудың алғашқы жағдайлары пайда болған кезде ғана немістер эпидемияны емдеуге шешім қабылдады. Сталаг II B-де 38 383 совет тұтқыны ұсталды. Лагерьден немесе оның қосалқы лагерьлерінен қашуға әрекеттер болды. Неміс күзетшілері ескертусіз қашып кеткендерге оқ атты, ал қуғын-сүргіннен кейін тұтқынға алынған әскери тұтқындар өлтірілді немесе жазалау қосалқы лагерлеріне, кейіннен Грос Розен және Штутхоф концлагерлеріне жіберілді. 1943 жылдың тамызында Тунис науқанында тұтқынға алынған алғашқы американдық тұтқындар келді. 1943 жылдың қыркүйегінен бастап лагерьге итальяндық тұтқындар да әкелінді. 1945 жылдың сәуірінде лагерьді Кеңес Қызыл Армиясы азат етті.

Түрме

1943 жылдың тамызында Сталаг АҚШ құрлық әскерлерінің қарапайым сарбаздары үшін жаңадан ашылғаны туралы хабарланды, онда 451 адам болды. Хаммерштейн орналысы аймақтағы жұмыс жасақтарының штабы ретінде жұмыс істеді және оған тіркелген әскери тұтқындардың (POW) бес бөлігінен аспады. Осылайша, 1944 жылдың мамыр айының соңында әскери құрамы 4807 деп тіркелгенімен, олардың ішінде тек 1000-ы ғана лагерь аумағында болды. 1945 жылдың қаңтар айында лагерьтің ең көп саны 7200 америкалыққа жетті, олардың 5315-і 9 ірі Arbeitskommando ("Жұмыс тобы") құрамында болды.

Сипаттама

Лагерь қалыпты екі тікенді сыммен қоршалған кеңістікте жайылған. Қосымша қоршаулар құрамалар мен ішкі құрамаларды құрады. Шығыс құрамасында 10 мың орыс ұсталған, ал қалған ұлттар – 16 мың француз, 1600 серб, 900 бельгиялық және американдықтар Солтүстік құрамасында ұлтына қарай бөлінді. Американдық қоршауда ойын алаңы, шеберханалар мен медициналық пункт, душ және дезинфекциялау бөлімі болды. Кейде әрбір үш қабатты, ені 45 фут (14 метр), ұзындығы 180 фут (55 метр) болатын үш казармада 600-дан астам адам орналастырылды. Бұл өте тығыз казармаларға қарамастан, жағдай әрқайсысында 1000-ға дейін соғыс тұтқындарын ұстайтын орыс казармаларынан жақсырақ болды. Казармалар орталық жуынатын бөлмемен екіге бөлінді, онда жиырма кран болды. Ішуге жарамды су соңғы екі айда күнінің бір бөлігінде жабылғаннан басқа, кез келген уақытта қолжетімді болды. Төсектер – стандартты соғыс тұтқындарының үш қабатты төсектері, әр адамға бір неміс жамылғысы (плюс Қызыл Кресттен екі жамылғы) берілді. Әр казарманың алдыңғы және артқы жағында тек түнгі уақытта ғана пайдаланылатын арықтар орналасқан. Үш пеш әр казарманың алдыңғы жартысын жылытты, ал екі пеш артқы жартысын. Отын рационы әрқашан жеткіліксіз болды, ал 1944 жылдың желтоқсанында пешке бір күнде берілетін көмірдің ең төменгі мөлшеріне дейін төмендетілді. Жылы күндері немістер отын рационының бір бөлігін бермейтін.

Мәжбүрлі еңбек

Сталагта тұтқындарға көмектесетін жұмыстардан басқа ешқандай жұмыс істелмеді. Жұмыс істеуге жарамды барлық адамдар коммандостарға жіберілді, онда жағдай шамамен келесідей болды: 29 америкалықтан тұратын топ күзетпен Слупск (кейін Столп) қаласының жанындағы үлкен шаруашылыққа әкелінді, онда күзетсіз 12 француз әскери тұтқыны жұмыс істеп жатты. Америкалықтар үлкен кірпіш еденді қораның бір бөлігіне орналастырылды. Қораның жанында шошқа, мал және астық сақталды. Тұтқындар екі қабатты төсектерде, екі жамылғымен жатты. Француздардың жеке кішкентай ғимараты болды. Күзетшілер американдықтардың бөлмесіне ашылатын кішкентай бөлмеде тұрды. Әр күні адамдар таңғы сағат 6-да тұрып, Қызыл Кресттен келген азық-түлік пен картоп сорпасы, нан және кофе жасауға ыстық су ішті. Сағат 6:30-да олар қасықтары мен эмальданған ыдыстарын жуып, казармаларын тазалады. Үш үлкен шүмектегі сумен шашылып, жуынып, қырқылып алды. Сыртқы дәретхана үш орындықтан тұрды. Сағат 7-де олар "суық мінезді неміс шаруалары" жүргізетін ат арбаларымен картоп егісіне аттанды, олар тұтқынды ("kriegie") атып тастауға мүмкіндік күтетін. Қарулы күзетшілердің бақылауында олар сағат 11:30-ға дейін картоп қазып, түскі асқа шаруашылыққа оралды. Түскі ас Қызыл Кресттен келген азық-түлік пен неміс көкөніс сорпасынан тұрды. Сағат 13:00-де арбаларға отырып, тұтқындар сағат 16:30-ға дейін жұмыс істеді. Кешкі ас сағат 17:00-де Қызыл Кресттен келген азық-түлік пен шаруалардың сорпасы, картоп және соусынан құралды. Кешкі ас ішкеннен кейін олар сағат 18:30-ға дейін 9 метрге 2 метрлік қоршаумен қоршалған аулада отыра алатын. Содан кейін күзетші оларды түнге дейін бөлмелеріне құлыптады. Жексенбі күндері күзетші тұтқындарға күні бойы "аулада" демалуға немесе серуендеуге рұқсат берді, бірақ олар уақыттың көп бөлігін казармаларын тазалауға және киімдарын жууға жұмсады. Фермадан келген жексенбілік түскі асқа әдетте еттен жасалған пудинг пен ірімшік кіретін. Әр ай сайын әр тұтқынға төрт стандартты Қызыл Кресттен келген жәшік берілді. Бұл жәшіктер алыс коммандостарға пойызбен, ал жақын жердегі бөлімшелерге неміс армиясының жүк көліктерімен жеткізілді. Жәшіктер күзетшілердің бөлмесінде сақталып, содан кейін берілді. Шаруашылық коммандосындағы қызмет мерзімі әдетте шексіз болды. Басқа жұмыс топтарында ол нақты жоба аяқталғанға дейін жалғасты.

Эвакуациялау және босату

1945 жылғы 28 қаңтарда тұтқындар келесі күні таңертең сағат 08:00-де лагерьті эвакуациялауға дайын болу туралы нұсқау алды. Осы нұсқауларды алғаннан кейін, М/Сержант Джон М. Макмахан, "Сенімді адам" (MOC) (лагерь басшылығымен байланыс орнату үшін таңдалған тұтқын) 25 адамдық топтар мен 200 адамдық роталар бойынша ұйымдастыру жоспарын жасады, оларға НКО-лар басшылық етті. Бірақ эвакуация күні тұтқындар лагерьден осылай шығарылды, сондықтан бастапқы жоспарға аса қатысы болмады. Неміс күзетшілері тұтқындарға казармадан шығуға бұйрық берді. Жолға 1200 адам жиналған соң, қалған 500-ге казармада қалуға рұқсат берілді. 1200 адамнан тұратын ұйымдаспаған колонна суық пен қарға қарай бет алды. Күзетшілердің қанағаттануы байқалды, сондай-ақ Қызыл Кресттен азық-түлік те болды. Бірінші күні колонна әрқайсысы 400 адамнан тұратын үш топқа бөлінді, әр топқа НКО жауапты болды. Келесі үш ай бойы колонна жолда болды, аптасына 6 күн орташа есеппен жүріп отырды. Неміс рационы тұрақты да, жеткілікті де емес еді. Әр тоқтаған жерде Макмахан кофе, темекі немесе шоколадты картопқа айырбастап, сол картопты тұтқындарға бөліп берді. Ең қажеттісі – нан, бірақ ол үнемі берілмейтін. Қажетті кезде оны ешқашан алуға болмады. Соу әдетте сулы неміс соусы болды, бірақ бірнеше рет тұтқындарға қалың құрғақ бұршақ соусы берілді. Кейбір маңызды НКО-лардың күш-жігері арқасында колонна өтетін лагерьлерден Қызыл Крест азық-түліктері алынды. Осының арқасында көптеген тұтқын сапарды аяқтады. Тұтқындардың ұрлық жасау қабілеті де көмектесті. Ауа райы қорқынышты болды. Көбінесе қатты суық немесе жаңбыр немесе қар жауатын. Тұтқындар көбінесе жылытылмаған сарайлар мен аңдарда жатты. Кейде олар жаяу қалды, ал кейде жылы сарай таба алды. Қызыл Кресттен азық-түлік біткен және күзетшілердің ашуы оянған бір кезді қоспағанда, тұтқындардың көңіл-күйі жоғары болды. Көптеген тұтқындар мүмкіндігінше шаштарын қырқып, киімдерін таза ұстауға тырысты. Уақыт өте келе әлсіз тұтқындар колоннадан шығып, басқа колонналарды күтіп отыратын. Осылайша, 6-7 наурызда Даленде колонна 900-ге жуық американдық тұтқынға дейін азайды. 19 наурызда Траммда 800 адам жұмыс тобына жіберілді, ал 133 тұтқын қалды. Бір аптадан кейін оларға Лауэнбергтен келген үлкен жұмыс тобы қосылды. 13 сәуірде колонна Дэнненберг маңында төрт Spitfire ұшағынан атқыланды. Он тұтқын қаза тапты. Колоннаның қалған бөлігі Марлаг X C, Вестертимкеге барды, онда олар 18 ақпанда кеткен Stalag II B-де қалған адамдармен кездесті, үш күндік сапардан кейін Stalag X B-ге жетті, содан кейін 16 сәуірде Marlag X C-ге көшті. Вестертимке 1945 жылғы 28 сәуірде британдықтар тарапынан азат етілді.