Кіріспе

1948 жылы Израильдің құрылуынан бері аймақтық және халықаралық шиеленістің басты аренасына айналған Араб-Израиль қақтығысы мәселелері бойынша халықаралық құқық, нәтижесінде бірқатар араб елдері мен Израиль арасындағы бірнеше даулар туындады. Араб-Израиль қақтығысына қатысы бар мемлекеттердің кейбір әрекеттері халықаралық заңды бұзады деген халықаралық консенсус бар, бірақ қатысы бар мемлекеттердің кейбіреуі мұны даулайды. 1967 жылғы Алты күндік соғыста Израиль көптеген ізраилдік басшылардың пікірінше, жақындап келе жатқан араб шабуылына қарсы шара ретінде алдын ала соққы берді және 1948 жылғы Араб-Израиль соғысында көршілес Египет, Сирия және Иордания басып алған аумақтарды басып алды. Израиль мен Египет және Израиль мен Иордания арасындағы бейбіт келісімдерге сәйкес, мемлекеттер Израиль басып алған аумақтарға деген талаптарынан бас тартты, бүгінгі қақтығыс негізінен палестиналықтарға қатысты. Даудың негізгі мәселелері (сондай-ақ "негізгі мәселелер" немесе "түпкілікті мәртебе мәселелері" деп те аталады) мыналар: Израильдің Шығыс Иерусалимді аннексиялау (Израиль Голан биіктіктерін де аннексиялады, бірақ бұл аумаққа палестиналықтар таласқан жоқ), палестиналық аумақтардағы Израильдік поселендерді салу және Израильдің Батыс жағалауындағы тосқауылды орнату; Израиль мен палестиналық мемлекет арасындағы шекараны қалай белгілеу; 1948 және 1967 жылдардағы соғыстардан палестиналық босқындарының отанына оралу құқығы.

Халықаралық әдет-ғұрып құқығы

Келісімшарттан өзгеше, халықаралық дәстүрлі құқық көбінесе жазбаша түрде болмайды. Ұзақ жылдар бойы қалыптасқан әдет-ғұрыптар ресми келісімдер арқылы кодификациялануы мүмкін. 18 қазан 1907 жылғы Құрлықтағы соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптары (IV Гаага конвенциясы) және 12 тамыз 1949 жылғы Женева конвенциялары – дәстүрлі құқықтың жарияланымдары болып табылатын конвенциялық құқықтардың мысалдары. Бір ереженің дәстүрлі екенін дәлелдеу үшін, ол мемлекеттік тәжірибеде көрініс тапқандығын және халықаралық қауымдастықта мұндай тәжірибе заң бойынша талап етілетініне сенім бар екенін көрсету қажет. Осы контексте, "тәжірибе" мемлекеттік ресми тәжірибеге қатысты, демек мемлекеттердің ресми мәлімдемелерін қамтиды. Кейбір мемлекеттердің қарсы тәжірибесі болуы мүмкін, себебі егер осы қарсы тәжірибе басқа мемлекеттер тарапынан айыпталып, немесе кейіннен үкімет тарапынан жоққа шығарылса, бастапқы ереже нақты расталады. БҰҰ Жарғысының 13-бабына сәйкес, Бас Ассамблея халықаралық құқықтың және оның кодификациялануының прогрессивті дамуын ынталандыратын зерттеулерді бастауға және ұсынымдар жасауға міндетті. Келісім бойынша белгіленгендей әрекет ете отырып, Бас Ассамблея Нюрнберг трибуналының Жарғысында мойындалған халықаралық құқық принциптерін бекітті және оларды кодификациялауға бағыт берді. Осы принциптердің көптегені кейіннен БҰҰ Халықаралық құқық комиссиясы әзірлеп жатқан келісімдер жобаларына енгізу үшін қабылданды. Олар сондай-ақ 1949 жылғы Женева конвенцияларына Жоғары келісуші тараптардың келісімімен қосылды. 1993 жылы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі "Біріккен Ұлттар Ұйымы Жарғысының VII тарауына сәйкес әрекет ете отырып" халықаралық трибунал құрды және БҰҰ Бас хатшысы ұсынған Статутты бекітті. Ол, 12 тамыз 1949 жылғы Женева конвенцияларында және 18 қазан 1907 жылғы Гаага конвенциясы (IV) көрініс тапқан қарулы қақтығыстарда қолданылатын құқық халықаралық дәстүрлі құқықтың бір бөлігіне айналғанын және бұрынғы Югославия үшін Халықаралық қылмыстық трибуналының қарауына жататынын нақтылады. 1998 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының толық өкілетті өкілдерінің дипломатиялық конференциясы Халықаралық қылмыстық соттың Рим Статутын бекітті. Жазбаша емес дәстүрлі халықаралық құқыққа қарсы жасалған қылмыстар, Нюрнберг трибуналы сияқты халықаралық трибуналдарда, оларды кейіннен жасалған келісімдерге енгізіп, заңдастырудан бұрын көп бұрын қудаланды.

Конвенциялар, қарарлар мен декларациялар

Халықаралық құқықтың көптеген ережелері 19 ғасырда Америкада қалыптасқан принциптер мен нормаларға негізделген. Олардың қатарына 1810 жылғы *uti possidetis* принципі және 1823 жылғы Монро доктринасы кіреді, олар отарлау мен араласуға тыйым салады. 1890 жылы Америка мемлекеттерінің бірінші халықаралық конференциясы аумақтық жаулап алуға тыйым салу туралы қаулы қабылдады және күшпен жасалған барлық иеленулерді мойындамауға келісті. Бұл принциптер мен аймақтық түсініктер Ұлттар Лигасының Келісімінің 21-бабында мойындалды. Келісімнің 22-бабындағы мандаттар жүйесі осы нормативтік жарияламалар мен мемлекеттік тәжірибелерге негізделген. 1928 жылғы Келлог-Брианд пактісі және 1931 жылы Ұлттар Лигасының Стимсон доктринасын бекітуі, халықаралық құқық арқылы мәжбүрлі аумақтық ревизионизмді тоқтатуға бағытталған күш-жігер болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін мемлекеттердің аумақтық тұтастығын қорғайтын халықаралық құқық принциптері Біріккен Ұлттар Ұйымының Хартиясына енгізілді және кейіннен отар елдер мен халықтарға тәуелсіздік беру туралы Декларацияда, Африка Бірлігі Ұйымының Хартиясында, мұрагерлік шекаралардың тұтастығын құрметтеу туралы және 1975 жылғы ХҚЕҰ Хельсинки қорытынды актісінде, онда шекаралар тек келісіммен ғана өзгеруі мүмкін екендігі туралы тыйым салынды, қайта расталды. Америка мемлекеттері ұйымының Хартиясындағы Мемлекеттердің негізгі құқықтары мен міндеттері туралы тарауда былай делінген: Мемлекеттің аумағы бұзылмас; ол тікелей немесе жанама түрде, кез келген негізде басқа мемлекеттің әскери оккупациясына немесе басқа да күш шараларына, тіпті уақытша болса да, ұшырауы мүмкін емес. Күшпен немесе басқа мәжбүрлеу шараларымен алынған ешқандай аумақтық иеленулер немесе ерекше артықшылықтар мойындалмайды.

Егемендікке қатысты құқықтық мәселелер

Еуропа Концерті отаршылдық дәуірінде басқа халықтар мен елдермен қарым-қатынаста ең жоғары құқықтық билік немесе егемендік жергілікті халықтардан тыс екенін білдіретін негізгі құқықтық принципті қабылдады. Бұл құқықтық принцип шектеулі егемендігі немесе отарлау автономиясы бар тәуелді мемлекеттердің көп санын құруға әкелді. Тәуелді мемлекеттердің кондоминиум, мандат, протекторат, колония және вассалдық мемлекет сияқты әртүрлі түрлерін сипаттау үшін әртүрлі терминдер қолданылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін отаршылдықпен байланысты тәуелділіктерді жоюға халықаралық деңгейде үлкен қысым жасалды. Әлемдегі егемен мемлекеттердің басым көпшілігі отарланған халықтар мен тәуелді аумақтарға тәуелсіздік беру нәтижесінде пайда болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын көптеген мемлекеттер соғыс нәтижесінде құрылды, олар бейбіт келісімдер арқылы шешілді. Осы бейбіт келісімдердің кейбіреулері соғыста жеңілген тарапқа таңылды, ал басқалары соғыстан кейін келіссөздер нәтижесінде немесе соғыс қаупімен жасалған. Мұндай жағдайларда қолданылатын заң мемлекеттер арасындағы бейбіт келісімдермен байланысты болды. Аумақтық кеңеюді жүзеге асыру БҰҰ Жарғысымен – көпжақты келісіммен, және БҰҰ Бас Ассамблеясының 1970 жылғы 24 қазандағы 2625 (XXV) қарарында, БҰҰ Жарғысына сәйкес мемлекеттер арасындағы достық қатынастар мен ынтымақтастық туралы халықаралық құқық қағидаттарының декларациясында ресми түсіндірілген оның құқықтық қағидаттарымен тыйым салынды. Біріккен Ұлттар Ұйымының мақсаты – бейбітшілікке қауіп төндіретін жағдайларды алдын алу және жою, сондай-ақ агрессиялық әрекеттерді тоқтату. Жарғы мүше мемлекеттерді күш қолдану қаупінен немесе күш қолданудан бас тартуға міндеттейді. Коммунис опинио бойынша, осы Жарғының ережелерімен жүктелген міндеттер халықаралық дәстүрлі құқықтың бір бөлігіне айналды және Біріккен Ұлттар Ұйымының мүшесі болсын, болмасын барлық мемлекеттер үшін міндетті.

Шарттар мен қарарлар

Палестинаның қауымдары мен қасиетті орындары XIX ғасырдың басынан бері халықаралық құқықпен қорғалады. Мысалы, Халықаралық соттың консультативтік пікірінде көрсетілгендей, христиандық, яһудилік және исламдық қасиетті орындарға қол жеткізуді ерте Осман империясы кезеңіне дейінгі түрлі заңдар қорғаған, ал соңғы ережелер БҰҰ-ның бөлу жоспарына, Ұлттар лигасының мандатының 13-бабына және 1878 жылғы 13 шілдедегі Берлин шартының 62-бабына енгізілген. 1814 жылғы Париж келісімі Еуропаның ірі державаларының конгресін шақырып, континенттің болашақ шекараларын белгілеуді көздеді. Еуропаның дерлік барлық мемлекеттері қатысты және басқалармен қатар, бір жақты аннексияға тыйым салынды. Бұл 1815 жылғы Вена конгресінде бекітілген аумақтық тұтастық тұжырымын нығайтты. 1856 жылғы Париж келісімі Осман империясының үкіметі – Ұлы Портаның Еуропаның халықаралық құқығы мен жүйесіне (концертке) қатысуға қабылданғанын жариялады. Еуропалық халықаралық құқық жүйесі аумақтық қосылуларды және жаңа мемлекеттердің құрылуын реттеді. 1878 жылғы орыс-түрік соғыстарынан кейін Ресей мен Осман империясы Сан-Стефано шартын жасады. 1856 жылғы Париж шартының шарттарын өзгерткендіктен, оған қол қойған басқа мемлекеттер оны қайта қарау үшін конгресс шақыруға шақырды. Нәтижесінде 1878 жылғы Берлин шарты жасалды. Черногория, Сербия және Румыния жаңа тәуелсіз мемлекеттер ретінде танылды және азшылықтардың діни, саяси және мүліктік құқықтары кемсітусіз кепілдендірілген жағдайда белгілі бір аумақтар берілді. Бірінші сионистік конгресс делегаттары Базель бағдарламасында осы әдеттегі дипломатиялық прецеденттерді мойындады. Онда сионизмнің мақсаты Палестинада еврей халқы үшін халықаралық құқықпен қамтамасыз етілген отан құру екені айтылды. Палестинаға британдық мандат кезінде британ үкіметі екі талапты әртүрлі жолдармен келісуге тырысты. Көптеген ұсыныстар мен мәлімдемелер жасалды, олардың барлығын бір немесе екінші тарап, көбінесе екеуі де қабылдамады. Тағы да екі түрлі түсінік бар: Израильдің көзқарасы бойынша, Ұлыбританияның Сан-Ремо конференциясында қабылданған шешімдерге сәйкес келетін шешімдерді ұсынуға ғана құқығы болды, оларды өзгертуге емес. Яғни, Сан-Ремо конференциясында қабылданған тиісті резолюциялар еврей халқына Палестинаның де-юре егемендігін берген халықаралық құқық болып табылады. Арабтар британдық ұсыныстарды Палестина халқына берілген (кейін бұзылған) уәделер ретінде қарастырады, Хусейн-МакМахон хат алмасуына да қараңыз. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін британ үкіметі Палестинадағы мандатын тастау туралы шешім қабылдады. Біріккен Ұлттар Ұйымының комиссиясына (UNSCOP) жанжалды шешу үшін Бас Ассамблеяға ұсыныс беру тапсырылды. Ұсыныс – қалған мандат аумағында араб және еврей мемлекеттерін құруға мүмкіндік беретін бөлу жоспары болды, ал Иерусалим БҰҰ-ның басқаруында болар еді, ол Бас Ассамблеямен мақұлданды. Алайда, бұл резолюция Ұлыбританияның мандаты аяқталғанда күшіне енетін Израиль мемлекетінің құрылуы туралы декларацияның негізін құрады. Көптеген мемлекеттер Израиль мемлекетін де-факто немесе де-юре мойындады. Израиль Біріккен Ұлттар Ұйымына егеменді мүше мемлекет ретінде қабылданды және көптеген, бірақ барлық емес, егеменді мемлекеттермен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.

Соғыстарға байланысты құқықтық мәселелер

Егемен мемлекеттердің ашық сыртқы агрессияға, яғни басып кіруге немесе басқа да шабуылға қарсы қорғануға құқығы бар. Көптеген мемлекеттер бұл принциптің қауіпті азайту, маңызды мүдделерді қорғау немесе болашақ шабуылдың немесе жаңадан пайда болатын қауіптің алдын алу мақсатымен әскери әрекеттер жүргізу құқығын да қамтиды деп санайды.

Кәсіпке байланысты құқықтық мәселелер

Женева конвенциялары және басқа да халықаралық шарттар соғыс барысында жаулап алынған және кейінгі бейбіт келісімдермен мәселесі шешілмеген жерлерді "басылып алынған" деп таниды және олар халықаралық соғыс заңдары мен халықаралық гуманитарлық құқыққа бағынады. Бұған осы аумақтардағы адамдарды ерекше қорғау, жерді пайдалануға шектеулер қою және халықаралық көмек көрсету ұйымдарының кіру мүмкіндігі кіреді.

Халықаралық соттың процессі

2003 жылдың желтоқсан айында Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Халықаралық Соттан (ICJ) бөгет құрылысынан туындайтын “құқықтық салдарлар” туралы міндетті емес консультативтік пікір беруді сұрап резолюция қабылдады. Сот отырыстары 2004 жылдың ақпан айында басталды. Палестина басшылығы соттың мүшесі болмаса да, БҰҰ бақылаушысы және Бас Ассамблея резолюциясының демеушісі ретінде жазбаша материал ұсынуға рұқсат алды. 2004 жылдың қаңтар айында сот Араб мемлекеттері лигасы мен Ислам ынтымақтастық ұйымына да материалдарымен бөлісуге рұқсат берді. Израиль бастапқыда сотпен ынтымақтасатынын мәлімдеді, бірақ ICJ-нің консультативтік шешімдерінің міндетті емес екенін атап өтті. Кейін Израиль сотқа жазбаша түрде бұл мәселе бойынша шешім қабылдауға соттың құқығын мойындамайтынын білдірді, бірақ (2004 жылдың 12 ақпанында) ауызша материалдар ұсыну үшін сотқа келмейтінін хабарлады. 2004 жылдың 30 қаңтарында Израиль бөгет мәселесі бойынша Халықаралық соттың билігін ресми түрде мойындамайтынын мәлімдеді. Израиль сондай-ақ 120 беттік құжат жіберді, онда “терроризмді алдын алу қоршауын” салу үшін қажетті қауіпсіздік шаралары туралы және палестиналық террористер жасаған қылмыстар туралы мәліметтер келтірілді. Құжатта сондай-ақ, бөгет мәселесі саяси сипатта және Халықаралық соттың қарауына жатпайды деген Израильдің позициясын қолдайтын заңдық аргументтерден тұратын бөлім де бар болды. 2004 жылғы 23, 24 және 25 ақпанда Гаага қаласындағы Бейбітшілік сарайында Халықаралық соттың алдында тыңдаулар өтті.