Кіріспе

44 б.з.б. Цицеронның философиялық еңбегі De Officiis (Міндеттер туралы, немесе Моральдық міндеттемелер туралы) – Марк Туллий Цицеронның б.з.б. 44 жылы жазған, үш кітапқа бөлінген трактаты. Онда Цицерон қалай өмір сүруге, қалай мінез-құлық тануға және моральдық міндеттемелерді қалай сақтауға болатыны туралы өз ойларын жеткізеді. Бұл еңбекте не құрметті (I кітап), не пайдалы (II кітап) және құрмет пен жеке мүдделер қарама-қайшылыққа түскенде не істеу керектігі талқыланады (III кітап). Бірінші екі кітапта Цицерон стоик философы Панаэцийге сүйенді, ал үшінші кітапты көбірек дербес жазды.

Өмірбаян

"Офифиси" б.з.д. 44 жылғы қазан-қараша айларында, төрт аптадан да аз уақытта жазылды. Бұл Цицеронның өмірінің соңғы жылы болды, ол 62 жасқа толып еді. Цицерон осы кезде саясатта әлі де белсенді болып, революциялық күштердің Рим Республикасын басып алуына қарсы тұруға тырысты. Оның барлық күш-жігеріне қарамастан, Цезарь өлтірілгеннен кейін де республикалық жүйе жаңғырып, қайта тіріле алмады, ал Цицерон өзі де көп ұзамай соңынан өлтірілді.

Жазу

"Официе туралы" деп аталатын шығармасы Афинада философия оқыған оның ұлы Кіші Цицеронға арналған хат түрінде жазылған. Түріне қарағанда, Цицерон бұл шығарманы кең көлемді оқырман қауымын ойлап жазғаны анық. Бұл эссе ол қайтыс болғаннан кейін жарияланды. Цицеронға грек философиясының академиялық, перипатетикалық және стоик мектептерінің әсері тисе де, бұл еңбек стоик философы Панатийдің ықпалын көрсетеді. Панатий – осыдан сексен жыл бұрын Римде тұрған грек философы. Ол "Міндеттер туралы" (Περὶ Καθήκοντος) атты кітап жазды, онда тақырыбын үш бөлікке бөлді, бірақ үшінші бөлімін аяқтамай қалдырды. Майкл Гранттың айтуынша, үшінші кітап дербес жазылған және "Цицеронның өзі бұл трактатты өзінің рухани өсиеті мен шедеврi деп санаған сияқты". Цицерон ұлы Маркусты табиғат пен даналықты, сондай-ақ саясатты ұстануға шақырды және ләззат пен жалқаулықтан сақтандырды. Цицеронның бұл эссесі басқа шығармаларына қарағанда көптеген әңгімелерге сүйенген, және оның басқа жазбаларына қарағанда ағысырақ және ресми емес стильде жазылған, мүмкін ол оны асығыс жазғандықтан. Ювеналдың сатиралары сияқты, Цицеронның "Официе туралы" шығармасы да өз заманының ағымдағы оқиғаларына жиі сілтеме жасайды.

Мазмұны

Бұл еңбекте не нәрсе ар-ұяқты, не нәрсе пайдалы немесе өзіне тиімді (I кітап), және ар-ұяқты мен пайдалы қақтығысқанда не істеу керек (III кітап) талқыланады. Цицерон олардың бір екенін және тек қақтығысқандай көрінетінін айтады. III кітапта Цицерон өзінің ойларын білдіреді.

1-кітап

Бірінші кітап өзінің мәнімен құрметті нәрселер туралы баяндайды. Ол жақында құлатылған диктатор Юлий Цезарьді бірнеше жерде және оның диктатурасын толығымен сынап көрсетеді. Цицерон саяси құқықтардың болмауы моральдық құндылықтарды жемқорлыққа ұшыратады деп санайды. Цицерон сонымен қатар, адамдар мен құдайларды бірдей басқаратын табиғи заң туралы айтады.

Мұра

Бұл шығарманың мұрасы терең. Христиандық еңбек болмаса да, 390 жылы Әулие Амвросий оны Шіркеуге пайдалануға рұхсат етілген деп жариялады (Цицеронның және оған ұқсас танымал римдік философ Сенеканың жазғандарымен бірге). Орта ғасырларда ол моральдық авторитет болып саналды. Шіркеу Әулиелерінің ішінде Әулие Августин, Әулие Жером және одан да әсіресе Әулие Томас Аквинский оны білгендері мәлім. Оның маңыздылығын көрсететін дерек – бүкіл әлемдегі кітапханаларда баспа машинасы ойлап табылғанға дейінгі мерзімге жататын 700-ге жуық қолжазба көшірмелері сақталған. Бұл латын грамматигі Присцианның 900 сақталған қолжазбасынан кем болғанымен, "De Officiis" еңбегін көптеген классикалық шығармалардан жоғары қояды. Баспа машинасы ойлап табылғаннан кейін "De Officiis" Гутенберг Библиясынан және Донаттың "Ars Minor" еңбегінен кейін басылған үшінші кітап болды. Гуманизмнің әкесі және классикалық білімді қайта жаңғыртудың көшбасшысы Петрарка Цицеронды қолдады. Оның көптеген еңбектері "De Officiis" қағидаларына негізделген. Католик гуманисті Эразм 1501 жылы Парижде өзінің басылымын жариялады. Оның осы моральдық трактатқа деген ынтасы көптеген еңбектерінде көрініс тапқан. Неміс гуманисті Филипп Меланхтон лютеран гуманистік мектептерінде "De Officiis" еңбегін оқытуды енгізді. Сэр Томас Элиот өзінің танымал "Үкімдар" (1531) еңбегінде жас джентльмендерді тәрбиелеу үшін үш қажетті мәтінді атап көрсетеді: Платонның еңбектері, Аристотельдің "Этикасы" және "De Officiis". 17 ғасырда ол Англия мектептерінде (Вестминстер және Итон) және университеттерде (Кембридж және Оксфорд) стандартты оқулық болды. Оны Хьюго Гроций және Самуэль фон Пуфендорф кеңінен талқылады. Ол Роберт Сандерсон мен Джон Локкқа әсер етті. 18 ғасырда Вольтер "De Officiis" туралы: "Ешкім де одан да дана нәрсе жаза алмайды" деді. Ұлы Фридрих кітапты соншалықты жоғары бағалағандықтан, 1756 жылдан бері неміс тілінде екі аударма болғанына қарамастан, оны жаңадан аударуды ғалым Кристиан Гарвеге тапсырды. Гарвенің жобасы нәтижесінде 880 қосымша беттік түсіндірмелер жазылды. 1885 жылы Перуджа қаласы қалалық Августа кітапханасынан "De Officiis" еңбегінің әсем безендірілген қолжазбасы ұрлануынан дүр сілкінді. Бас кітапханашы, белгілі ғалым Адамо Росси бастапқыда күдікке ілікті, бірақ ұзақ әкімшілік және сот тергеуінен кейін ақталды. Ұрылық жасаған адам ешқашан табылған жоқ. Күдік бірнеше жылдан кейін өзіне әдемі үй салған үй күзетушісіне түсті. Перуджа тұрғындары бұрынғы үй күзетушісінің үйін "Вилла Цицеро" деп атады. 2002 жылы Вашингтондағы Джордж Мейсонның ескерткіші "De Officiis" еңбегін отыратын Мейсонның мүсінінің бір бөлігі ретінде бейнеледі. "De Officiis" еңбегі Цицеронның стиліне және Рим Республикасының саяси өмірін бейнелеуіне байланысты оның ең танымал шығармаларының бірі болып қала береді.