Кіріспе

Ямайка доллары (белгісі: $; коды: JMD) 1969 жылдан бері Ямайканың валютасы болып табылады. Ол көбінесе J$ деп қысқартылады, мұндағы J оны басқа доллармен есептелетін валюталардан ажырату үшін қолданылады. Ол 100 центке бөлінеді, бірақ 2018 жылдан бастап центтердің номиналы қолданылмайды. Тауарлар мен қызметтер бағасы центтермен көрсетілуі мүмкін, алайда қолма-қол ақшамен төлемдер ең жақын долларға дейін дөңгеленеді.

Тарих

Ямайкадағы валюта тарихы Британдық Батыс Үндістандағы жалпы суреттен оқшауланып қарастырылмауы керек. Британдық Вест-Индия долларын қараңыз. Ямайканың ерекшелігі – ол Британдық Батыс Үндістанның жалғыз территориясы болды, ол барлық Британдық Батыс Үндістан үшін арнайы шығарылған төрт пенс монетасынан басқа, стерлинг монетасының арнайы шығарылымдарын қолданды. Ямайкадағы ең алғашқы ақша – маравиди деп аталатын испандық мыс монеталары. Бұл төрт жүз жылға жуық уақыт бойы Кариб теңізі аймағын қоса алғанда, әлемнің сауда жолдарында сегіздік деп аталатын испан доллары кеңінен қолданылғандығына байланысты. Алайда Латын Америкасындағы революциялық соғыстардан кейін бұл күміс сауда монеталарының көзі құрғап қалды. Соңғы испан доллары 1825 жылы Потосидің монета зауытында соғылды. Ұлыбритания 1821 жылы өте сәтті алтын стандартын қабылдады, сондықтан 1825 жылы британдық стерлинг монетасын барлық британдық колонияларға енгізу үшін қолайлы уақыт болды. Сол жылы осы мақсатты жеңілдету мақсатында колонияларда стерлинг монеталарын p=$ = 4s 4d (бір испан доллары төрт шиллингке және төрт пенске тең) белгіленген рейтингте заңды төлем құралы ету арқылы императорлық бұйрық қабылданды. Стерлингтік күміс монеталар алтын стандартына байланысты болғандықтан, бұл айырбас бағамы ағылшын алтын суверенасындағы алтынның құнымен салыстырғанда испан долларындағы күмістің құнын нақты білдірмеді, сондықтан кеңестегі тәртіп көптеген колонияларда кері әсер етті. Бұл оның айналымын көтермелеудің орнына стерлинг монеталарын шығарудың әсерін тигізді. 1838 жылы p=$ = 4s 2d деген нақты бағаға ауысу үшін түзету заңдары енгізуге тура келді. Алайда Ямайка, Британдық Гондурас, Бермуд аралдары, кейін Багам аралдарында ресми рейтинг "Макарони" дәстүрі деп аталатын нәрсеге пайдаланып, ресми рейтингті біршама қалдырды. Бұл төрт аумақтың ортақ байланысы "Макарони" дәстүрін енгізген Жаңа Шотландия банкі болды, нәтижесінде фунт стерлинг монетасы мен фунт стерлинг шоттары сәтті енгізілді. 1834 жылы үш пенс және үш жарты пенс (1 1/2 пенс) күміс монеталар енгізілді, олар реал және реал бағаланды. Үш жарты пенс "квартиль" немесе "квати" деп аталды. Бұл, әсіресе, шіркеу жинақтарында қолданылды, өйткені қара нәсілділер мыс монеталар бұл мақсатқа сәйкес келмейтінін сезінді. Сондықтан оларды "христиандық квати" деп атады. 1839 жылы Парламент 1840 жылдың 31 желтоқсанынан бастап Ямайкада тек британдық монеталардың ғана заңды төлем құралы болатынын жариялаған заң қабылдады, осылайша испан монеталарының барлығын қолданудан шығарып, үш фунт төрт шиллингке бағаланған алтын дублонды ғана ерекшелік етті. Қолданылған монеталар: фартинг (d), жарты пенни, пенни, үш жарты пенни (1 1/2d), үш пенни, алты пенни, шиллинг, флорин (2s), жарты корона (2s 6d) және корона (5s). 1838 жылы құлдарды босату Ямайкада монеталар, әсіресе төмен номиналды монеталар жасау қажеттілігін арттырды, бірақ қара нәсілділер әлі де мысты қолдануға қарсы болды. Бұл мәселенің шешімі – 1869 жылы қабылданған купроникельді қолдану. Жамайкада қолдану үшін пеннилер мен жарты пеннилер соғылды, олар алғашқы жамайкалық монеталар болды. 1880 жылдан бастап фартинг те купроникельден соғылды. 1904 жылы үкімет бекіткен алғашқы банкноттар 10 сом номиналында шығарылды. 1 және 5 фунт стерлингтік банкноттар да шартты банктерде таратылып жатты. 1918 жылы 2s 6d және 5s номиналдары рұқсат етілді. 2с 6d нотасы қысқа өмір сүретінін дәлелдеді, ол 1922 жылы шығарылды. 1940 жылы мемлекеттік банк 1 және 5 фунт стерлингтік ноталар шығара бастады. 1960 жылдың қазанында Ямайка банкіне Ямайкада монеталар шығаруға және банкноттар шығаруға жалғыз құқық берілді. Олардың банкноттары 1961 жылы 1 мамырда 5 сом, 10 сом, 1 фунт және 5 фунт номиналдарында шығарылды. 1968 жылы 30 қаңтарда Ямайканың өкілдер палатасы валютаны ондыққа ауыстыру үшін 10 шиллингті құрайтын долларды енгізу арқылы дауыс берді. 1969 жылы 8 қыркүйекте ақшалай ақша айналысқа енді. Ондық валютаны енгізу Ямайканың толық монетасын енгізуге мүмкіндік берді, өйткені бұрын монеталар (пенни мен жарты пенниді қоспағанда) Ұлыбританияда қолданылатын монеталармен бірдей болды. Ондық монетаның артқы жағын Кристофер Айронсайд жасаған. Бұл монеталар 1969 жылдан 1990 жылға дейін айналыста болды. 1980 жылдары және әсіресе 1990 жылдардың басында инфляцияның жоғары деңгейінің нәтижесінде Ямайка доллары өзінің алғашқы бірнеше жылында 0,77 доллардан 2018 жылдың шілдесіне дейін шамамен 131 долларға дейін құлдырады. Жаңа Ямайка доллары (және Кайман аралдары доллары) Британдық Батыс Үндістандағы барлық басқа долларлардан ерекшеленіп, ол негізінен жарты фунт стерлингті құрады. Барлық басқа долларлар аймақтағы Белиз, Бермуд аралдары және Багам аралдары сияқты АҚШ доллары бірлігінде немесе Шығыс Кариб аймақтары, Барбадос және Гайана сияқты испан доллары бірлігінде басталды. Испан доллары бірлігінің құны шамамен АҚШ бірлігімен бірдей болды.

Ямайкадан тыс жерлерде қолдану

Ямайка доллары Ямайкада ғана емес, сонымен қатар Ямайканың бұрынғы тәуелділіктері болған Кайман аралдары мен Түркі және Кайкос аралдары да 1972 және 1973 жылдарға дейін қолданды. 1972 жылы Кайман аралдары Ямайка долларын қолдануды тоқтатып, өз валютасын – Кайман аралдары долларын қабылдады. Ал 1973 жылы Түркі және Кайкос аралдары Ямайка долларын заңды төлем құралы ретінде АҚШ долларымен алмастырды.

Жарты фунт

Ямайка долларын қабылдағанда, Ямайка Оңтүстік Африка, Австралия және Жаңа Зеландия сияқты елдердің жолын ұстанды. Олар ондық жүйеге көшкен кезде, есептік бірлік ретінде фунтты емес, жарты фунтты пайдалануға шешім қабылдады. "Доллар" атауын таңдау себебі, жаңа бірліктің құны фунт стерлингке қарағанда АҚШ долларының құнына жақын болды.