Кіріспе

Тауденни (таудани, тауденит, тауден, تودني) – Малидің солтүстігіндегі шөлді аймақта, Тимбуктудан солтүстікке қарай орналасқан шалқары тұз өндіру орталығы. Ол Тауденит облысының орталығы. Тұз ежелгі тұзды көлдің төсегінен қолмен қазылып, плиткаларға кесіліп, жүк көліктерімен немесе түйелермен Тимбуктуға тасымалданады. Тауденниден шығатын түйе керуендері (азалай) Сахара шөлінде әлі де жұмыс істеп тұрған соңғы керуендердің бірі. 1960 жылдардың аяғында Мусса Траоре билігі тұсында осы жерде түрме салынды және сотталғандар шахтада жұмыс істеуге мәжбүр болды. Түрме 1988 жылы жабылды.

Тұз өндіру

Тауденни туралы ең алғашқы айғақтарды 1586 жылы марокколық әскерлер Тагазадағы тұз өндіру орталығына шабуыл жасағанда Аль Сади өзінің «Тарих әл-Судан» кітабында келтірген. Онда ол, шабуыл кезінде кеншілердің бір бөлігі «Тауданиге» қоныс аударғанын жазған (Тауденниден солтүстік-батысқа қарай 150 км қашықтықта). 1906 жылы француз әскери қызметшісі Эдуард Кортье түйешілер жасағымен (мехаристер) бірге Тауденниге сапар шегіп, кендердің алғашқы сипаттамасын жариялады. Сол кездегі жалғыз құрылыс – Ксар де Смида еді, оның батыс жағында бір ғана кішкентай кіреберісі бар қоршау қабырғасы болған. Ксардың қираған қалдықтары түрме ғимаратынан солтүстікке қарай 600 метр жерде орналасқан. Тауденни кендері ежелгі тұзды көлдің табанында жатыр. Кеншілер шұңқырларды қазу үшін қара балталарды пайдаланады, олардың өлшемдері әдетте 5x5 метр, ал тереңдігі 4 метр шамасында болады. Кеншілер бірінші кезекте 1,5 метрлік қызыл сазды қабатты, содан кейін нашар сапалы тұздың бірнеше қабаттарын алып тастап, үш қабатты жоғары сапалы тұзға жетеді. Тұз 110 см x 45 см, 5 см қалыңдықтағы және шамамен 30 кг салмақты тіктөртбұрышты тақталарға кесіледі. Жоғары сапалы екі қабатты екіге бөлуге болады, сондықтан үш қабаттан 5 тақта жасауға мүмкіндік туады. Шұңқырдың табанынан тұзды алып шығарғаннан кейін, кеншілер қосымша тақталар алу үшін көлденең бағытта галереялар қазады. Әрбір шұңқыр толыққан соң, жаңасы қазылады, сондықтан қазіргі таңда кең аумаққа мыңдаған шұңқырлар таралып жатыр. Ғасырлар бойы тұз депрессияның үш бөлігінен өндірілді, әрбір келесі бөлік оңтүстік-батысқа қарай жылжыды. Осы үш аймақты спутниктік суреттерде анық көруге болады. Эдуард Кортье 1906 жылы келген кезде кенді өндіру аймағы ксардан оңтүстікке қарай 3 км қашықтықта болды, ал 1950 жылдары белсенді кендер ксардан 5 км қашықтықта, ал қазіргі кендер 9 км қашықтықта орналасқан. 2007-2008 жылдары шамамен 350 кеншілер тобы жұмыс істеді, әдетте әр топта тәжірибелі кенші және 2 жұмысшы болды, барлығы 1000-ге жуық адамды құрады. Кеншілер қазан айынан сәуір айына дейін жұмыс істейді, жылдың ең ыстық айларынан қашып, сол кезде шамамен 10 адам ғана қалады. Тақталар Арауана оазисі арқылы шөл арқылы Тимбуктуға тасымалданады. Бұрын оларды түйелермен тасыған, бірақ соңғы кезде төрт дөңгелекті жүк көліктері де пайдаланыла бастады. Түйемен Тимбуктуға сапар үш аптаға созылады, әр түйе төрт немесе бес тақтаны тасиды. Әдетте, Тимбуктуға тасымалданған әр төрт тақтаның біреуі кеншілерге, ал қалған үшеуі түйе иелеріне төлем ретінде беріледі. ХХ ғасырдың ортасына дейін тұз екі үлкен түйе керуенімен (азалай) тасымалданды, біреуі қараша айының басында Тимбуктудан, екіншісі наурыз айының соңында, маусым аяқталар кезде Тимбуктутан жолға шықты. Америкалық антрополог Хорас Майнер қалада жеті ай болғаннан кейін, 1939-1940 жылдары қысқы керуенде 4000-нан астам түйе болғанын және жалпы өнім 35 000 тұз тақтасын құрағанын бағалады. Жан Клаузель 1926 жылы Тимбуктуға жеткен тақталардың саны 10 515-тен 1957-1958 жылдары 160 000-ға (4800 тонна) дейін өскенін жазды. Алайда, 1970 жылдардың басында өндіріс азайды, ал онжылдықтың соңында 50 000 мен 70 000 тақта аралығында болды.

Түрме

1969 жылы Мусса Траоре режимі кезінде Тауденниде әскери пост пен түрме салынды. Түрме 1988 жылға дейін саяси тұтқындарды ұстау үшін пайдаланылды, содан кейін жабылды. Түрмеде отырғандардың көпшілігі үкімет чиновниктері болды, олар режимге қарсы қастандық жасады деген айып тағылды. Тұтқындар тұз кеніштерінде жұмыс істеді, соның салдарынан көптеген адам қайтыс болды. Түрме ғимаратының қираған қалдықтарының шығысында 140 жеке қабір бар, олардың тек он шақтысында ғана есімдері көрсетілген. Олардың ішінде: 1968 жылғы 19 қарашадағы төңкерістен кейін құрылған алғашқы уақытша үкіметтің басшысы Йоро Диаките, ол 1973 жылы қайтыс болды. 1968-1978 жылдар аралығында қауіпсіздік қызметін басқарған Тиэкоро Багайоко, ол 1983 жылдың тамызында қайтыс болды. Қорғаныс министрі (1968–1978 жж.). Юсуф Балла Силла, Бамако қаласының 3-ауданының полиция бастығы. 1969 жылы Гундам округінің басшысы болған Жан Болон Самаке, ол 1973 жылы қайтыс болды.

Климат

Тауденни – планетаның ең ыстық аймағындағы шалқар орналасқан жер, ең жақын елді мекеннен бір жүз алпыс шақырымнан астам қашықтықта жатыр. Аймақ Сахара шөлінің ортасында, Танезруфттың оңтүстік бөлігінде (планетадағы ең қиын өңірлердің бірі, тым ыстық және құрғақ болуымен белгілі) орналасқан және ыстық шөл климатының ең экстремалды түрін (Кёппен климаттық жіктелуі BWh) көрсетеді. Аймақтың климаты қатты ыстық, гипер-құрғақ, жыл бойы күн сәулесі үздіксіз шашырап тұрады. Сәуір мен қыркүйек айларында орташа ең жоғары температура 40°C (104°F) жоғарылайды және шілдеде 47,9°C (118,2°F) дейін жетеді, бұл теңіз деңгейінен осындай биіктіктегі ең жоғары көрсеткіш. Қыстары да әлемдік орташа көрсеткішпен салыстырғанда өте жылы. Ең суық айдағы жоғары температураның орташасы шамамен 27°C (80,6°F) құрайды. Жылдық орташа тәуліктік температура шамамен 29°C (84,2°F) ал жылдық орташа ең жоғары температура 37,8°C (100,0°F), бұл көрсеткіш әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 1 см (0,39 дюйм) мен 2 см (0,78 дюйм) арасында, негізінен шілде мен қыркүйек айларында, себебі климатқа тропикалық конвергенция аймағының әсері бар. Орташа есеп бойынша, Тауденниде жылына 3700 сағат күн сәулесі тіркеледі, күндізгі уақыттың 84% күннөлді болады. Бұл аймақ сонымен қатар планетадағы ең құрғақ аймақтардың бірінде орналасқан.