Кіріспе
(c. 1522–1584 жж.) – ағылшын протестант баспашысы. Джон Дей (немесе Дейе) (c. 1522 – 23 шілде 1584) – ағылшын протестант баспашысы. Ол протестант әдебиеттерін және памфлеттерді басып таратуда маманданған, сондай-ақ ABC, уағыздар және псалмдардың аудармалары сияқты көптеген кішкентай діни кітаптарды шығарды. Алайда, ол Джон Фокстің «Іс-әрекеттер мен ескерткіштер» атты еңбегін – «Шейіттер кітабы» деп те аталатын – баспаға шығарғаны үшін танымал болды. Бұл кітап 16 ғасырдағы Англияда басылған ең ірі және технологиялық тұрғыдан жетілген кітап еді. Дей Эдуард VI (1547–1553) тұсында кәсіби сатыдағы жоғары деңгейге көтерілді. Осы кезеңде баспагерлерге қойылған шектеулер жеңілдетілді және Англия реформациясының мүддесінде насихаттау толқыны Лорд-протектор Эдвард Сеймур, Сомерсеттің 1-ші герцогының қолдауына ие болды. Католик патшайым Мэри I билік құрған кезде көптеген протестант баспагерлері континентке қашып кетті, бірақ Дей Англияда қалып, протестант әдебиеттерін басып шығаруды жалғастырды. 1554 жылы ол тұтқындалып, түрмеге қамалды, бұл оның заңсыз басып шығару қызметі үшін жасалған болуы мүмкін. Елизавета I патшалық құрған кезде Дей Лондонның Альдерсгейттегі үйіне оралды, онда Уильям Сесил, Роберт Дадли және Мэтью Паркер сияқты жоғары лауазымды шенеуніктер мен ақсүйектердің қамқорлығын көрді. Олардың қолдауымен ол «Шейіттер кітабын» басып шығарды және «Кішкентай катехизиспен АВС» және «Псалмдар кітабы» сияқты ең танымал ағылшын кітаптарына монополия алды. Техникалық шеберлігімен қатар кәсіби білімі де жоғары болған Дей «Ағылшын реформациясының баспа шебері» деп аталды.
John Day (or Daye) (c. 1522 – 23 July 1584) was an English Protestant printer. He specialised in printing and distributing Protestant literature and pamphlets, and produced many small format religious books, such as ABCs, sermons, and translations of psalms. He found fame, however, as the publisher of John Foxe's Actes and Monuments, also known as the Book of Martyrs, the largest and most technologically accomplished book printed in sixteenth century England. Day rose to the top of his profession during the reign of Edward VI (1547–1553). At this time, restrictions on publishers were relaxed, and a wave of propaganda on behalf of the English Reformation was encouraged by the government of the Lord Protector, Edward Seymour, 1st Duke of Somerset. During the reign of the Catholic Queen Mary I, many Protestant printers fled to the continent, but Day stayed in England and continued to print Protestant literature. In 1554, he was arrested and imprisoned, presumably for these illicit printing activities. Under Queen Elizabeth I, Day returned to his premises at Aldersgate in London, where he enjoyed the patronage of high ranking officials and nobles, including William Cecil, Robert Dudley, and Matthew Parker. With their support, he published the Book of Martyrs and was awarded monopolies for some of the most popular English books, such as The ABC with Little Catechism and The Whole Booke of Psalmes. Day, whose technical skill matched his business acumen, has been called "the master printer of the English Reformation".
Ерте мансап
Дейдің шығу тегі мен оның ерте өміріндегі оқиғалар әлі күнге дейін белгісіз. Ғалымдар Дейдің Дунвичте туып өскенін болжайды, бірақ бұл мәлімдемені растайтын тікелей дәлел жоқ. Ол 1540 жылы Лондонда болған болуы мүмкін, өйткені оның есімі қалалық куәлікте баспашы және дәрігер Томас Рейналдтың бұрынғы қызметшісі ретінде аталған. 1546 жылы ол Лондонның Стрингерлер компаниясында жұмыс істеуге төлем арқылы қала бостандығын алған жиырма адамның бірі болған. Келесі жылы ол серіктесі Уильям Сереспен бірге баспаға шығара бастады; екеуі өздерінің жұмысын Лондондағы Сент-Сепульхр приходында жүргізді. Дей және Серес діни еңбектерге, мысалы Роберт Кроулидің сол кездегі теологиялық дауларға байланысты болғандарына маманданды. Протестанттық реформа тез дамып, еретикалық еңбектерді жариялауға тыйым салатын заңдар жеңілдетілді. 1548 жылы екі ғалымның 20 еңбегінің 10-ы католиктердің трансбұтану ілімін сынға алуға арналған. Дэй мен Серес сонымен қатар ағылшын нарығы үшін континенттік протестантизмнің маңызды еңбектерін аударды, атап айтқанда Герман фон Видтің 1547 жылғы қарапайым және діни кеңес. 1549 жылы Дей Чипсайдте жаңа дүкен ашты, ал келесі жылы ол және Серес өз бизнесін татулықпен бөлуге жеткілікті табысты болды. Дей өзінің жаңа үйін және баспаханасын Сент-Аннн және Сент-Агнес прихожайындағы Альдерсгейтте құрды және Стрингерлер компаниясынан Кафедралық компанияға ауысты. Дейдің айтуынша, Олдерсгейттің шетелдіктерге деген мейірімділігі голландиялық білікті жұмысшыларды тартуға көмектесті. Келесі жылы Джон Понне мен Томас Бекконның еңбектерін басып шығаруға патент алды. Бұл оның бәсекелесінің бірі Реджинальд Вулфтың ашуын туғызды. Ақырында, Вулфқа латын тілінде Катехизисті басып шығаруға және Дейге ағылшын тілінде жұмыс жасауға мүмкіндік беретін келісім патенті берілді. және ол протестанттық полемикалық шығармаларын Майкл Вуд деген атпен басып шығара берді. "Майкл Вуд" памфлеттеріне Леди Джейн Грейдің, Джон Хупердің және Стивен Гардинердің протестанттық жазбалары және Мэри мен оның кеңесшілеріне шабуылдар кірді. 1554 жылы 16 қазанда Генри Макиннің күнделігіне сәйкес Дей тұтқындалып, "жаман кітаптар" басып шығарғаны үшін Лондон мұнарасына жіберілді. Мартирдтер кітабында Фокс "болашақтағы шейх Джон Роджерстің түрмеде болған кезінде осы кітапты басып шығаратын адамға айтқан сөздерін жазды, ол да сол кезде дінге қатысты жалған айып тағылып, қамауға алынды". Мүмкін, Мэридің басшылығымен шетелдік протестант жұмысшыларының қашуы баспагерлердің жетіспеушілігіне себеп болғандықтан, Дей келесі жылы босатылып, қайтадан жұмыс істеуге рұқсат етілді, бірақ тек баспагер ретінде жұмыс істеді. Ол Сереспен (сонымен қатар жуырда ғана түрмеден босатылған) бірігіп, католик баспашысы Джон Уэйлендке католиктік шығармалар шығарды, бұл ол түрмеге қалмас бұрын басып шығарған протестанттық полемикадан мүлдем өзгеше болды. Сондай-ақ, ол екі жыл бойы Лондон қаласының баспашысы болды. Ол 1559 жылы бірінші басылымын ең жоғары сапалы жаңа курсивті қаріппен (бәлкім, Франсуа Гюйот кескен) және көптеген таңғажайып ағаш кескіндерімен шығарды. Бұл жұмыстың арқасында баспагер ретінде танымал болатынын білген Дей бұл жұмысты өз мойнына алды. Олар "Киелі жазбаларға және Таурат заңына қайшы келмеді". Stationers' Company компаниясы Дейге "метрі бар псалмдарды", басқаша айтқанда, музыкамен бірге псалмдарды басып шығару құқығын берді. Забур жырларын жаттап алғандарына қарамастан, бұл кәсіп табысты болды. Забур жырларының толық кітабы сол кездегі ең көп сатылған кітапқа айналды және сол кездегі ағылшын тіліндегі стандартты псалтирь болды. Кітапты баспаға шығару кезінде материалдарды қайта қарап, қосып отырған Фокс кітап шығарылған кезде Дейдің Альдерсгейттегі дүкенінде өмір сүрген деген дәстүр бар; ол, әрине, сол жерден хат алмасты және үнемі келіп тұратын. Дей Фокс кітабын шығаруға көп уақыт пен ақша жұмсады, бұл сол кездегі Англиядағы ең ірі баспа жобасы болды, және ол материалды жинауға белсенді түрде қатысты. Дей Фокстың редакциялық кіріспелерін оның көздерінің мәтіндерінен ажырату үшін қаріптің өлшемі мен шрифті өзгеруін қолданды. Ағаш кескіндерімен толтырылған фолио қымбат сәнді бұйым болды, бірақ ол жақсы сатылды және Дей өзінің инвестициясынан пайда тапты. Дей қиын да күрделі жобаларға кірісті. Ол 1560 жылы шіркеу музыкасының алғашқы ағылшынша кітабын басып шығарған болатын. 1567 жылы Кентерберия архиепискобы Мэтью Паркер Дейге X ғасырға жататын Эйншамдық Элфрикке жатқызылған жазбалар жинағын басып шығаруға тапсырыс берді. Бұл жұмыс үшін Дей, әдемі әрі әртүрлі қаріптерімен танымал болған, алғашқы ағылшын-саксон қаріпін жасатты. Қосымша шығындарды Паркер төледі, ол Дейдің ең маңызды меценаты болды. Қаріптің дизайнын Франсуа Гюйот жасаған болуы мүмкін, ол Дей үшін жұмыс істеген және оның үйінде тұрған француз қаріп жасаушысы. Дей осы қаріпті 1568 жылы Ламбардың Архаиономиясын (ағылшын-саксон заңдарының жинағын) басып шығару үшін де пайдаланды. 1570 жылы ол Биллингсли мен Дидің ағылшынша Эвклидін, оның ішінде жиналмалы және жылдам диаграммалар бар кітабын басып шығарды — мұндай мүмкіндіктермен жабдықталған алғашқы басылған кітаптардың бірі. Осы жылы ол Асхамның Схолемастерін басып шығарды. Дей мен Фокс 1570 жылы Мартирдтер кітабының екінші басылымын аяқтады. Ол алғашқы басылымнан тіпті үлкен болды — екі үлкен фолио томдағы 2,300 беттен тұрды — және бір кезде Дей қағаздың (ол импорттаған) таусылып, кішкентай парақтарды біріктіруге мәжбүр болды. Бұл басылым ресми түрде мойындалды: Уильям Сесил мен Жеке кеңес шіркеуге оның көшірмелерін приходтықтарға қолжетімді етуді бұйырды, ал 1571 жылы Конвокация барлық кафедралық шіркеулер мен жоғары лауазымды дін қызметкерлерінің үйлерінде бір дана болуын бұйырды. Бұл басылымның құны он алты шиллингке бағаланған, сол кездегі білікті лондондық мата тігушінің екі айлық жалақысына тең.
Соңғы жылдары және мұрасы
1570-ші жылдардың соңына қарай Stationers' Company компаниясының кем бай мүшелері арасында Дейдің кең патенттеріне қатысты ашық наразылық туды. Ол авторлық құқығына ие болған туындыларын заңсыз көшіріп басып шығарған баспагерлерге қарсы сотқа жүгінуге мәжбүр болды. Сотқа тартылғандардың арасында Роджер Уорд болды, ол Дейдің шрифтімен Кетехизмдері бар ABC-нің 10 000 данасын заңсыз басып шығқанын мойындады. 1570-ші жылдардың соңында патенттерге қарсы науқанды «кедей баспагерлер» деп аталатын топты Вулф бастап шықты. Ресми тергеу нәтижесінде Дей кедей баспагерлердің мүддесі үшін кейбір тақырыптарды Компанияға беруге мәжбүр болды, бірақ ол ең көп басылған тақырыптарды өзінде қалдырды. 1580 жылы Дей Stationers' Company компаниясының басшысы болды және пираттыққа қарсы индустрияны қорғауға белсенді күш жұмсады. Оның ресми өкілеттіктеріне «іздеу және тәркілеу» құқығы кірді, ол сауданың немесе жеке мүдделерінің қорғау үшін оны қолданудан тартынбады. 1584 жылы ол Вулфтың кеңсесіне кіріп, күдікті пираттыққа қатысты барлық материалдарды жою үшін адамдарды жіберді. Төрт жыл бұрын Ричард рұхсатысыз ABC мен Псалмдарды басып шығарғаны үшін тіпті оның баспа машиналарын жойған еді. Ричард техникалық тұрғыдан осы тақырыптардың патент иесі болғанымен, Джон Дей оны сотқа беріп, оның баспа мансабын дерлік құлатты. 1582 жылы Дейдің денсаулығы күрт нашарлай бастады. Денсаулығы нашарлағанмен, ол 1583 жылы «Істер мен ескерткіштер» атты тағы бір басылымын аяқтауға асықты, оны кем дегенде төрт баспаханада басып шығарды. Осындай ауқымды және мақсатты кітаптардың бір немесе екі басылымнан артық шығуы сирек кездесетін жағдай. Сол кездегі «Шейіттер кітабы» сияқты ауқымы мен беделімен теңесе алатын жалғыз кітап – «Холиншедтің жылнамалары» үшінші басылымға ешқашан шыққан емес. Дей 1584 жылдың 23 шілдесінде Эссекстің Уолденінде қайтыс болды. Ол екі рет үйленді және жиырма төрт баланың әкесі болды. Оның бірінші некесінен туған үлкен ұлдары Ричард (1552 жылдың 21 желтоқсанында туған) және Эдвард болды, ал екінші әйелі Элиснен туған үлкен ұлдары Джон (дінші) және Лайонел (оқымысты) болды. Дейдің баспагерлік белгісі ұйықтап жатқан адамды оятуды бейнеледі, ал ұраны «Оян, өйткені бұл күн» деп аталады, бұл оның атына ойнау және ол маңызды рөл атқарған діни реформаның жаңа дәуіріне сілтеме жасайды.