Кіріспе

Эора /jʊər//ɑː/ (сонымен қатар Юра) – Жаңа Оңтүстік Уэльстің аборигендік австралиялық халқы. Эора – Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Сидней алқабы деп аталатын жағалау аймағындағы руларға жататын аборигендер тобына еуропалық алғашқы қоныс салушылар берген атау. Эоралар Даруг халқымен ортақ тілде сөйлейді, олардың дәстүрлі жерлері Эорадан батысқа қарай, ішкі аймақта орналасқан. Австралияға еуропалықтардың алғашқы қонысының бастапқы бекінісімен байланысты туған байланыс салдарынан, шешек және басқа да аурулардың эпидемиясы халықтың көп бөлігін қырылды. Олардың ұрпақтары әлі де тіршілік етеді, бірақ олардың тілдері, әлеуметтік жүйесі, өмір салты және дәстүрлері көбінесе жоғалып кеткен. Радиокөміртектік талдау көрсеткендей, Сиднейде және оның төңірегінде кем дегенде 30 000 жылдан бері, Жоғарғы Палеолит кезеңінде адам қызметі болған. Дегенмен, Сиднейдің қашық батыс аймақтарындағы құмды шөгінділерден табылған көптеген аборигендік тас құралдары 45 000 – 50 000 жыл бұрынғы деп есептелді, яғни адамдар бұл аймақта ойлағаннан ертерек болуы мүмкін.

Тіл

Эора тайпасының тілі Р. Х. Мэтьюс заманынан бері Dharug деп аталады, ол көбінесе жағалаудағы Iyora (немесе Эора) түріне қарама-қарсы, ішкі аймақтағы нұсқасын білдіреді. Дэвид Коллинз оны "көп жағдайда әдемі әрі дыбысты, құлаққа жағымды" деп сипаттады. Тіл алғашқы екі буын ішінде жойылып, түпкілікті отарлаушылар қалдырған көптеген жазбалардың, әсіресе Уильям Доустың күнделіктерінің арқасында, біршама қалпына келтірілді. Доус өзінің серігі Патьегарангтан Эора тайпасының тілдерін үйренген. Қазіргі күні қолданыстағы абориген тілінен алынған кейбір сөздер Даруг (сондай-ақ, мүмкін Таравал) тілінен шыққан: dingo=dingu; woomera=wamara; boomerang=wamarang және bumarit сөздерінің бірігуі, екі қылыш тәрізді соғыс таяқшасы; corroboree=garabara; wallaby, wombat, waratah және boobook (бірқазан). Австралия даласында қолданылатын "bogey" (шомылу) термині Порт-Джексон Дарук түбірінен – "buugi" сөзінен пайда болған. 2020 жылдың желтоқсанында Оливия Фокс Австралия мен Аргентина арасындағы Три Нациялар турнирінде Австралияның ұлттық әнұранын Эора тілінде орындады.

Елдің атауы

Еура аумағы құмтасты жағалаулық тіктеулер мен жоталардан, шағын шығанақтардан, мангр батпақтарынан, сағалар мен тасқын лагуналарынан тұрады. Норман Тиндейл бағалауынша, ол Порт-Джексонның солтүстік жағалауынан басталып, Питтсуотер маңындағы Хоксбери өзені платосының жиектеріне дейін созылған. Оның оңтүстік шекарасы Ботани шығанағы мен Жорж өзеніне дейін жеткен. Батысқа қарай Парраматаға дейін кеңейген. Тайпа шекаралары тұрғысынан, Куринггай солтүстікте орналасқан: батыс шеттерінде Даруг тайпасы; ал оңтүстікте, Кундул айналасында Гвиягал тайпасы, Тхаравалдың солтүстік руы болған. Губернатор Филипптің айтуынша, олардың рулық идентификациясы, шамамен 50 мүшеден тұратын көптеген топтарға тиесілігі, жалпы Еура адалдығынан жоғары қойылған. Бұл мәселені алғаш Дэвид Коллинз көтерген, ал ондаған жылдардан кейін 1814 жылы келген ресейлік теңіз офицері Алексей Росси́йский осыны қуаттап жазған:
әр адам өз руын ең жақсы деп санайды. Егер ол басқа рудан отандасын кездестірсе, егер ол туралы жақсы айтылса, ол оны міндетті түрде кінәлай бастайды, оны адам жегіш, қарақшы, өте қорқақ және т.б. деп айтады.

Өмір салты

Ежелгі Эура халқы негізінен жағалауда қоныстанды және теңізден табылған молшылықпен күн көріп отырды. Олар жағалауға жақын теңізде жүзуде, балық аулауда, тамақ пісіруде және қабық қайықтарында шығанақтар мен бейдерде тамақтануда шебер болған. Эура халқы егін егіп немесе өсімдіктер отырған жоқ, бірақ әйелдер дәрілік мақсатта қолданылатын шөптер жинаған. Олар тас үңгірлерін кеңінен пайдаланды, олардың көпшілігі кейіннен қоныс аударушылармен қиратылды, олар фосфаттың мол қоры үшін оларды қазып алып, одан кейін тыңайтқыш ретінде қолданды. Батқылық жерлерді басқару маңызды болды: Куинсклифф, Керл Керл және Ди Уай лагуналары маусымдық түрде жиналатын көптеген тағамдармен қамтамасыз етті. Жазғы тағамдарға устрица, тормен ұсталған шабақ, сыммен ауланған майлы балық және тас жартастардан сүңгімен ұсталған ірі балық кірді. Жаз аяқталар тұсында тасбақаға той жасау аса құрметті оқиға болды. Қыста олар поссум, эхидна, жеміс жейтін жануарлар, валлаби және кенгуру аулап, іздеп жеді. Эура халқы тайпалық дауларды шешу үшін жүргізілетін ресми шайқастарға уақыт шектеуі қойды. Мұндай төбелестер кешкісін басталып, көкшіден кейін аяқталуға тиіс болды.

Тарих

Сидней шығанағында алғашқы поселеніс құрылғанда, эора тайпасы бастапқыда қоныс аударушылардың ағаштары мен ландшафтына келтірген қиратуға таңқалды. Олар осы келушілердің жынысы белгісіз, әуессіз күштер екеніне күмәнданып, алаңдады. Бірақ бір теңізші олардың қызығушылығын сейілту үшін шалбарын түсіргенде, оларды танып, қуанды. Бірінші айда 17 кездесу болды, эора тайпасы өздерінің аумақтық және балық аулау құқықтарын қорғауға тырысты. Түсініспеушіліктер жиі кездесті: Губернатор Филип әйелдердің бетіндегі жараларды ер адамдардың зорлық-зомбылығының белгісі деп қате түсінді, бірақ ол көрініс аза тұту рәсімінің іздері еді. Бастапқыда отарлаушылар эора тайпасын қоныс аударушылар мен жергілікті халық арасында делдалдық жасау үшін ұстап алды. Бұл тағдырға алғашқы болып 1789 жылы шешек ауруынан қайтыс болған Гурингай тайпасының Арабаноуы тап болды. Бірнеше айдан кейін Беннелонг пен Коулби де осындай мақсатта тұтқынға алынды. Коулби қашып кетті, бірақ Беннелонг бірнеше ай бойы британдықтардың тамақ қажеттіліктері, әдеп, қару-жарақ және билік иерархиясы туралы ағылшындармен сөйлескеннен гөрі көбірек білім алды. Соңында Филипп Беннелонгке қазіргі Сидней опера театры орналасқан Тубовгуллдегі (Беннелонг Пойнт) жерде кірпіштен үй салдырды. Шатыр бес жылдан кейін бұзылды. 1788 жылдың қаңтарында 1300 тұтқын, күзетшілер мен әкімшілерден тұратын Бірінші флот келген кезде, эора тайпасының саны шамамен 1500 болды. 1789 жылдың басында қоныс аударушылар мен теңізшілер жағажайларда, шығанақтарда және бұхталарда эора тайпасының көптеген шіріген денелеріне кездесті. Порт-Джексон портының айналасында әдетте жүзіп жүрген каноэлер жоғалып кетті. Сидней тайпасы оларды жойып жіберген ауруды (гай галла) деп атады, ал 1789 жылдың сәуірінде шешек ауруы деп диагноз қойылған эпидемия Порт-Джексон тайпаларын толығымен жойды. Роберт Кинг болжам бойынша шамамен 2000 эора тайпасының жартысы (Беннелонгтің заманауи бағалауынша) жұқпалы аурудан қаза тапты. Шешек және басқа да әкелінген аурулармен қатар, олардың балық ресурстарын тонаудан туған ашаршылық Сидней шығанағы мен Оңтүстік бас арасындағы аралдағы 30-50 адамнан тұратын Кадигал тайпасының жойылуына себеп болды. Дж. Л. Коэннің бағалауынша, қоныс аударудың алғашқы үш жылында жергілікті тайпалардың 50-90 пайызы қаза тапты. Ешбір қоныс аударушы баланың денесінде аурудың белгілері байқалмады. Ағылшыздар эпидемияға қатысты кез келген жауапкершіліктен бас тартты. Олардың оқ-дәрі қоры таусылғанда немесе мылтықтар ақаулы болмаса, аванпостыны қорғау жеткіліксіз болғандықтан, қылмысты сотталғандар немесе отарлаушылар немесе басқарушы билік шешек ауруын таратып жіберген болуы мүмкін деген болжам бар. Әскери флоттың бірнеше офицерлерінің Солтүстік Америкадағы соғыс тәжірибесі болғаны белгілі, онда 1763 жылдан бері тайпаларды азайту үшін шешек ауруын пайдалану қолданылып келді. 1793 жылғы Александро Маласпина мен 1802 жылғы Луи де Фрейсинет сияқты ағылшыз дереккөздеріне тәуелсіз бірнеше шетелдік есептер, эпидемиядан аман қалған эора тайпасымен отарлаушылардың қарым-қатынасы көбінесе жақсы болғанын көрсетеді. Губернатор Филипп 7 қыркүйек 1790 жылы Каемайда (Манли Коув) Виллемерингтің найзаға ұрып өлтіргенінен кейін кек алмауды шешті, сол кезде Беннелонг "бушқа" кетіпті. Губернатор Уильям Блай 1806 жылы былай деп жазды: "Оларды құл ретінде жұмыс істеуге мәжбүрлеудің орындылығы туралы көп айтылды, бірақ мен оларды топырақтың нағыз иелері деп санаймын, мен ешқашан осы бағыттар бойынша ешқандай шектеулерге ұшыраған емеспін, не олардың тұлғаларына немесе меншігіне зиян келтірген емеспін". Губернатор Маккуори аборигендер мен маори балаларын өркениеттендіру үшін, олардың ата-аналары бір жылда тек 28 желтоқсанда ғана келе алатын жағдайда, жергілікті мекеме құрды. Бұл апатқа ұшырады, көптеген балалар онда қайтыс болды. Аборигендер Сиднейдің орталық бөлігінде лагерь құрып тұрды, 1880 жылдары Circular Quay сияқты лагерьлерден қуылғанға дейін.

Ән

Еора тайпасының әні сақталған. Оны 1793 жылы Лондонда өткен концертте Беннелонг пен Йеммерраванне орындаған. Олардың сөздері мен музыкасын Эдвард Джонс нотаға түсіріп, 1811 жылы жариялаған. Әннің қазіргі заманғы нұсқасын Кларенс Слокки мен Мэтью Дойл 2010 жылдың тамызында Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының мемлекеттік кітапханасында орындады, оны интернеттен тыңдауға болады.