Кіріспе

Гиперакюзис – дыбысқа жоғары сезімталдық және қоршаған ортаның шуына төзімділіктің төмендеуі. Гиперакюзистің анықтамалары айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін, бірақ көбінесе ол төрт түрге бөлінеді: дыбыс күштілігі, ауырсыну, жағымсыздық және қорқу. Бұл есту қабілетін нашарлататын ауру. Оның түрлі себептері мен қауіп факторлары бар, ең көп кездесетіні – қатты шуға ұшырау. Әдебиетте кездесетін таралу көрсеткіштері бойынша мәліметтер кең ауқымды, эпидемиологиялық деректерді алу үшін тағы да зерттеулер қажет. Нақты сандар жоқ болғанымен, бірнеше адам осы аурудың ауыр салдарынан өз өміріне қол жұмсаған.

Белгілері мен симптомдары

Гиперакюзистің белгілеріне дыбыстардың күштілігінің артуы сезіну (күшті дыбыс гиперакюзисі), ауырсыну (ноксакузис / ауырсыну гиперакюзисі / дыбыс тудырған құлақ ауруы), жағымсыздық және/немесе қорқыныш кіруі мүмкін, бұл дыбыстар көптеген адамдарға әсер етпейді. Ол бір немесе екі құлаққа әсер етуі мүмкін, және олардың қатысты механизмдері арасында маңызды айырмашылықтар бар.

Дауыстылық гиперакүзисі

Дауыс қаттылығының жоғары сезімталдығы (гиперакюзисі) – дыбыстардың қаттылығын күшейтілген түрде қабылдаумен сипатталады. Бұл жағдай балалар мен ересектерде кездеседі және қалпына келгенге дейін бірнеше аптадан бір жылға дейін созылатын "қысқа мерзімді" немесе, сирек жағдайларда, жылдарға созылатын, кейде тіпті қалыпты жағдайға келмейтін "ұзақ мерзімді" болуы мүмкін. Сезімталдық көбінесе екі құлақ арасында әртүрлі болады.

Ноксакузис (ауырсыну гиперакюзисі)

Кейбір жағдайларда, гипераккузис ауырсынумен бірге жүреді, бұл ноксакузис деп аталады. Ноксакузис – дыбыстарға байланысты туындайтын ауырсынумен сипатталады, көбінесе белгілі бір деңгейдегі немесе жиіліктің дыбыстарында басталады. Ауырсыну дереу немесе кейін пайда болуы мүмкін, және кейде әсер еткеннен кейін ұзақ уақыт бойы сақталуы мүмкін.

Дауысты дыбыспен байланысты ыңғайсыздық деңгейі (LDL)

Дыбыс деңгейі, онда ыңғайсыздық алғашқы рет сезіледі; децибелмен (dB) өлшенеді.

Себептері мен қауіп факторлары

Гиперакюзистің ең көп кездесетін себебі – тым жоғары децибелдік (дыбыс қысымы) деңгейге ұзақ уақыт бойы тозу, ол акустикалық травмаға әкелуі мүмкін. Кейбір адамдар естуге жауапты жасушаларды зақымдайтын аудиотоксикалық дәрі-дәрмектер қабылдағаннан кейін, сондай-ақ Лайм ауруы, Меньер ауруы, бас жарақаты немесе хирургиялық араласынан кейін кенеттен гиперакюзис дамытады. Басқалары дыбысқа сезімталдықпен туылады немесе жоғары каналдық дегисценция синдромымен өмірге келеді. Егер Белл парезіне байланысты салқын паралич ортаңғы құлақтың кішкентай бұлшық еттері – тензор тимпани және стапедийге әсер етсе, ол гиперакюзистің пайда болуына себеп болуы мүмкін. Жасы да маңызды фактор болуы мүмкін, жас науқастарда гиперакюзис көбінесе ауыррақ өтеді. ЛСД, метаквалон, бензодиазепиндер немесе фенциклидин сияқты кейбір психоактивті препараттар гиперакюзисті тудыруы мүмкін. Ципрофлоксацинмен байланысты гиперакюзис деп аталатын антибиотик – ципрофлоксацин де гиперакюзис тудыруы мүмкін. Бензодиазепиндерді қабылдауды тоқтату синдромы да осының себебі болуы мүмкін.

Эпидемиология

Гиперакюзистің таралу деңгейі әдебиеттерде кеңінен әртүрлі бағаланады, сондықтан қосымша эпидемиологиялық деректер қажет. Гиперакюзиспен ауыратын науқастар арасында әзірге гендерлік айырмашылықтар анықталған жоқ. Гиперакюзис жас науқастарда нашарлау дәрежесі жоғары болып көрінеді. Гиперакюзистің пайда болу механизмі қазіргі уақытта белгісіз, бірақ оның ішкі құлақ пен кохлея зақымдануынан туындауы мүмкін деп саналады.

Ішкі құлақ теориясы

Кохлеарлық жүйкенің ІІ типті афферентті талшықтары, І типті афферентті талшықтар сияқты естуге жауапты емес. Олар кохлеарлық ауырсыну нейрондары деп саналады. Бұл ІІ типті афферентті талшықтардың функциясының күшеюі шашты жасушалар зақымданғаннан кейін АТФ-тың көп мөлшерде бөлінуінен туындауы мүмкін.

Ортаңғы құлақ теориясы

Noreña және басқалар. (2018) дыбыс әсерінен туындайтын ауырсынуды және акустикалық шоктан, акустикалық жарақаттан және есту қабілетіне зиян келтіретін басқа да механизмдерден кейін жиі кездесетін симптомдар жиынтығын түсіндіретін модельді ұсынады. Симптомдарға құлақтағы толықтық сезімі, құлақтағы шу және бас айналу жатуы мүмкін. Модельде акустикалық шок немесе жарақат салдарынан тензорлы тімпани бұлшық етінің зақымдануы немесе артық жүктелуінен симптомдардың қалай басталуы мүмкін екендігі егжей-тегжейлі сипатталған. Бұлшықеттің гиперконтракциясы немесе жоғары белсенділігі «АТФ энергия дағдарысына» әкелуі мүмкін. Бұлшықет жеткілікті оттегісіз энергия өндіруге мәжбүр болады, нәтижесінде ортаңғы құлақ кеңістігіне сүт қышқылы бөлінеді. Бұл қышқылдық ауырсынуды сезінетін нейрондарды белсендіреді. Бұлшықеттің босаңсуы үшін АТФ түріндегі энергия қажет. АТФ деңгейі төмен болғанда бұлшықеттің босаңсуы қиындап, цикл жалғасады. Оқиғалар тізбегі арқылы белсендірілген ауырсыну нейрондары нейрогендік қабынуды тудыруы мүмкін, бұл қосымша ауырсынуға әкелуі мүмкін. Осылайша «жаман шеңбер» құрылады. Дыбыстан туындайтын ауырсыну кейде бетке, шашырақта және мойынға таралады. Бұл ми сабағындағы тригеминоцервикальды кешенмен байланысты болуы мүмкін, ол бас пен мойынның әртүрлі аймақтарынан, соның ішінде ортаңғы құлақтан кірісті және шығысты біріктіреді. Маңыздысы, тензорлы тімпани бұлшық еті тригеминальды жүйкемен иннервацияланады. Модель сонымен қатар, мойынның шалқасынан соққан жарақаттар, жақ-бет буынының дисфункциясы және бас пен мойын аймақтарына әсер ететін басқа да жағдайлар тензорлы тімпани бұлшық етінің жұмысына қалай әсер етуі мүмкін екенін және ауырсыну, гиперакузис сияқты құлақ симптомдарына қалай ықпал етуі мүмкін екенін түсіндіреді. Негізгі диагностикалық тест әдеттегі аудиограммаға ұқсас. Айырмашылығы – әрбір сынақ жиілігінде есту шегінен басқа, ең төменгі ыңғайсыз дыбыс деңгейі де өлшенеді. Бұл деңгей дыбыс ыңғайсыздығы деңгейі (LDL) немесе ыңғайсыз дыбыс деңгейі (ULL) деп аталады. Гиперакузисі бар пациенттерде бұл деңгей әдетте нормативті жағдайдағы адамдарға қарағанда айтарлықтай төмен, және көбінесе есту спектрінің көп бөлігінде байқалады. Аудиологтар өздігінен есеп беру сауалнамаларынан басқа, шуға сезімталдығы бар пациенттердің есту функциясын бағалау үшін әртүрлі басқа да техникаларды қолдана алады. Дыбыстарды ұсыну арқылы жүргізілетін тестірлер кезінде, егер пациентке ыңғайсыздық немесе ауырсыну тудыруы мүмкін болса, тестірлеуден бұрын пациентке ұсынылатын дыбыстардың күші мен ұзақтығы туралы хабарлау маңызды. Бастапқыда төмен дыбыс деңгейінде бастап, дыбыс деңгейін бірте-бірте арттыру керек. Аудиолог пен пациент пациенттің симптомдарына байланысты кез келген уақытта тестілеуді тоқтатуға дайын болуы керек.

Құлақтан аулақ болу және естуді қорғау

Гиперкузис және ноксакузиспен азаптанушылар үшін ауырсынудың алдын алу және оның белгілерін азайту аса маңызды. Көп жағдайда бұл жағдайды қатты дыбыстардан сақтану үшін ортаны бақылау, дыбыс оқшаулау және құлаққаптар мен қауіпсіздікке арналған құлақтықтар сияқты есту мүшелерін қорғау арқылы басқаруға болады. Алдын ала зерттеулер көрсеткендей, ауырсынуға сезімтал гиперкузиспен күресетін адамдар, қатты дыбыстардан тиісті түрде қорғалмаса, олардың симптомдары күшеюі мүмкін.

Диета

Кейбір жағдайларда гиперкуозистің белгілерін басқаруда диета мигренге арналған диетаға, азырақ гистаминге немесе азырақ натрийге жауап беру арқылы көмектесуі мүмкін.

Дыбыс терапиясы

Гиперкузиспен ауыратын адамдарға дыбыс терапиясы кейде ұсынылады, бірақ ауырсынумен (ноксакузис) күресетіндерге оны қолдануда сақтық таныту керек. Тиннитусты қайта оқыту терапиясы, бастапқыда тиннитусты емдеуге арналған, гиперкузисті емдеу үшін кең жолақты шуды пайдаланады. Қызғылт шуды да гиперкузисті емдеу үшін қолдануға болады. Күн сайын белгілі бір уақыт бойы кең жолақты шуды төмен деңгейде тыңдау арқылы кейбір науқастар дыбысқа төзімділігін қайта жасай алады. Гиперкузис негізгі шағым болған жағдайда, екіншілік симптом емес, дыбыс терапиясының тиімділігін анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет, және қазіргі уақытта оның тиімділігі туралы "нақты қорытынды жасау мүмкін емес". Дегенмен, гиперкузис үшін КБТ-ның тиімділігін анықтау үшін белсенді бақылау топтарымен рандомизацияланған бақыланатын сынақтар қажет, ал КБТ-ның ноксакузиске тигізетін әсері ғылыми әдебиетте әлі дәлелденбеген.

Хирургиялық операция

Зерттеулер көрсеткендей, дөңгелек және овалды терезелерді нығайтудан кейін гиперакьюзиспен ауыратын науқастарда дыбысқа төзімділік деңгейі жақсарған.

Өзін- өзі өлтіруді ойлауды емдеу

Өзін-өзі өлтіру ойлары гиперакьюзиспен ауыратын науқастар үшін тәуекел факторы болып табылады. Хашир және авторлар (2019) 292 науқаспен сұхбаттасып, зерттеудің соңғы екі аптасында олардың 15,75% өзін-өзі өлтіру туралы ой білдіргенін анықтады. Олар осы мәселелерді анықтау үшін скринингтен өтуді ұсынады.

Қоғам және мәдениет

Азуса Плейн атты музыкант Джейсон ДиЭмилио гиперакузиске шалдықты және әзірге шуға сезімтал болғандықтан өз-өзіне қол жұмсады. Бельгиядағы Дитрих Гекторс есімді адам көп жыл бойы қатты естімейтін ауру мен құлақтағы шумен күрескеннен кейін 2009 жылы өміріне қастан жасады. Бельгияның жергілікті үкіметі оның өміріне негізделген қысқа фильм жасады, ол гиперакузис пен тіннитус қаупі туралы ескерту үшін арналған. Музыкант Стефан Мерриттің сол құлағында монуралды гиперакузис бар, ол оның «Магниттік өрістер» тобының аспаптарына әсер етеді, сондықтан ол концерттер кезінде құлаққап киеді және көрермендердің қошаметі кезінде зақымдалған құлағын жабады. Орыс коммунистік революционері, саясаткер және саяси теоретик Владимир Ленин 1921 жылдың екінші жартысында ауыр сырқатқа шалдыққан, гиперакузис, сонымен қатар бас ауруы мен ұйқысыздық сияқты белгілері болған. «The Antlers» тобының музыканты Питер Сильберман гиперакузис пен тіннитустан зардап шекті, бұл оның музыкалық мансабын тоқтатты, бірақ жағдай «басқарылатын деңгейге» жеткенше күтіп тұрды. Жарыс жүргізушісі Вольфганг Рейп жарыс мансабында болған бірнеше шулы жарақаттан кейін қатты гиперакузиске ұшырады. Бетховен есту қабілетін жоғалтқаннан кейін гиперакузиспен де ауырған болуы мүмкін. Ол бір хатта былай деп жазды: «Кімде-кім айқайласа, мен шыдамаймын. Менің болашағымды тек Құдай біледі». Британдық жазушы Линда Стратманн гиперакузистен зардап шегеді және дыбыстар «скальпельдей кесіп өтеді» дейді.