Кіріспе

Мұхиттан алынып, тұзды су аквариумына енгізілген тас. Тірі тас – мұхиттан алынып, тұзды су аквариумына енгізілген тас. Ол тірі құммен бірге тұзды су аквариумымен айналысатын хоббишіге қажетті көптеген пайдалы қасиеттерді сыйлайды. Атауы кейде жаңылысқан түсініктерге әкелуі мүмкін, себебі "тірі тас" өзі тірі емес, ол ұзақ уақыт бұрын өлген кораллдардың арагонит қаңқаларынан немесе басқа да кальцийлі организмдерден жасалған, олар мұхитта коралл рифтерінің көп бөлігін құрайды. Ол мұхиттан алынғанда көбінесе коралл балдырларымен қапталған және көптеген теңіз жануарларына мекен болады. Тастың үстінде және ішінде тіршілік ететін микро және макроскопиялық теңіз жануарларының көптеген түрлері, оның өмір сүру ортасының өте қолайлы екенін көрсетеді, сондықтан оған "тірі тас" деген ат берілген.

Шығу тегі

Аквариумда пайдалану үшін тірі тас рифтерден, табиғи немесе адамның салдарынан сынып қалған бөліктерден жиналады. Сондай-ақ, аквакультура маманы жылы теңіз суында шағын коралл тастардан "өсіре" алады, кейін оны жинап алады. Тірі тасты белсенді риф аквариумына тірі тас қосу арқылы да дамытуға болады. Тірі тас жиналған кезде түрлі-түрлі маржандар, балдырлар, губкалар және басқа да омыртқасыз жануарларға толы болады. Кейін аквариумға қосылған маржандар көбінесе осы тасқа жабысады.

Мақсаты

Тірі тастар аквариум саудасында жоғары бағаланады. Олар жабық теңіз ортасына әртүрлі бактериялар, балдырлар және омыртқасыздарды енгізеді және қалдықтарды өңдейтін азот циклы үшін қажетті аэробты және анаэробты нитрификациялаушы бактерияларды қамтитын жоғары сапалы биологиялық сүзгі ретінде қызмет етеді. Тірі тастар тұзды су аквариумының негізгі биологиялық нитрификациялық базасы немесе биологиялық сүзгісі болып табылады. Аквариум суындағы аммиак, фосфаттар және нитраттар сияқты зиянды элементтер, тірі тастан аквариум экожүйесіне енгізілген организмдердің көмегімен өңделеді. Тірі тастардың бетінде өсетін балдырлар мен маржандар артық аммиакты, нитратты және фосфатты жоюға көмектеседі, ал басқа бактериялар процесті толықтырып, су химиясының тепе-теңдігін қалпына келтіреді. Сонымен қатар, тірі тастар су химиясын тұрақтандырады, әсіресе кальций карбонатты бөліп шығару арқылы pH деңгейін тұрақты ұстауға көмектеседі. Соңында, әртүрлі түсті бауыршақ балдырларымен қапталған тірі тастар аквариумның маңызды сәндік элементіне айналады және оның тұрғындарына пана береді. Олар көбінесе үңгірлер, аркалар, тіреулер немесе басқа да құрылымдар салу үшін қолданылады, бұл практика акваскейпинг деп аталады. Ж. Чарльз Дельбектің "Your First Reef Aquarium" атты мақаласында: "Аквариумға орнату алдында тірі тасты міндетті түрде тазарту керек. Таста бұрын өмір сүрген көптеген организмдер жинау және тасымалдау кезінде өлген болуы мүмкін, бұл олардың ыдырауынан жас аквариумда аммиактың тез өндірілуіне әкеліп, қауіп тудырады. Бұл мәселені шешу үшін тасты бірнеше аптаға дейін суға қою қажет, осылайша барлық өлі организмдер ыдырайды және су сапасына қауіп төндірмейді."

Түрлері

Тірі тастың көптеген түрлері бар. Әрқайсысы оның шыққан жерінің атымен аталады. Көптеген тірі тастар Оңтүстік Тынық мұхиты аймағынан, Фиджи, Тонга және Маршалл аралдары сияқты жерлерден, сондай-ақ Кариб теңізінен келеді. Олардың әрқайсысының өзіне тән қасиеттері бар, бұл оларды кейбір риф аквариумистері үшін артықшылыққа ие етеді. Мысалы, Фиджи аймағынан алынған тірі тас көбінесе кеуекті және ірі болады, ал Тонга аймағынан алынған тас тығыз және сопақ болып келеді.

Негізгі тас

Негізгі тау жынысы немесе құрғақ тау жынысы – арагониттен тұратын және бетінде немесе ішінде тірі организмдер өспейтін тау жынысын белгілейтін жалпы термин. Негізгі тау жынысы аквариумды толтыру үшін жиі қолданылады, себебі оны тірі тасқа қарағанда әлдеқайда арзанға алуға болады. Уақыт өте келе, негізгі тау жынысы тірі организмдермен қоныстануы мүмкін. Жақында, құрлықтағы ежелгі рифтерден қазылып алынған негізгі тау жынысы аквариум саудасын тұрақты түрде дамытудың танымал тәсіліне айналды. Бұл тас теңізде өсіріліп, тірі тас ретінде сатылуы мүмкін, немесе сатып алып, үй аквариумында өсіруге болады. Негізгі тау жынысын арагокрет деп аталатын жасанды тас арқылы да жасауға болады, ол ұнтақталған арагонит, құм және Портленд цементін араластыру арқылы жасалған бетон. Цемент құрғағаннан кейін, кейде материалдың жоғары pH деңгейін төмендету үшін бөлшектерді қышқылмен жуады, содан кейін бір немесе бірнеше ай бойы таза суда ұстайды. Әдетте, олар табиғи негізгі тау жыныстарымен салыстырғанда ауыррақ және аз тартымды болады.

Жинақтауды тыйым салу

2008 жылдың 4 тамызынан бастап CITES (Қорқыныш тудыратын түрлердің халықаралық саудасы жөніндегі конвенция) Тонга, Маршалл аралдары және Кук аралдарында тірі тас жинауға тыйым салды. Бұл аймақтарда тас шамадан тыс жиналуының салдарынан жасалды. 2023 жылдың соңына дейін бұл тыйым күшінде қалуда.