Ж. Б. Калликотт: Қоршаған орта философиясының көрнекті қайраткері

Кіріспе

Американдық философ Дж. Бэрд Калликотт (1941 жылы туған) – американдық философ, оның еңбектері экологиялық философия мен этиканың жаңа саласының алдыңғы қатарында тұр. Ол университеттің ерекше ғылыми-зерттеу профессоры және Солтүстік Техас университетінің философия және дін тану кафедрасының және қолданбалы ғылымдар институтының мүшесі. Калликотт 1969 жылдан 1995 жылға дейін Висконсин университетінің Стивенс-Пойнт қаласындағы филиалында философия және табиғи ресурстар профессоры қызметін атқарды, онда ол 1971 жылы қоршаған орта этикасы бойынша әлемдегі алғашқы курс оқыды. 1994 жылдан 2000 жылға дейін ол Халықаралық экологиялық этика қоғамының вице-президенті, содан кейін президенті болды. Басқа да маңызды лауазымдарына Йель университетінің философия профессоры; Калифорния университеті, Санта-Барбара; Гавайи университеті; Флорида университеті кіреді. Алдо Леопольдтың «Жерді зерттеу очерктері» экологиялық философияның негізгі мәтіндерінің бірі болып саналады, ал Калликотт Леопольдтың жер этикасының жетекші қазіргі заманғы жақтасы ретінде танылады. Калликотттың «Жер этикасын қорғау» (1989) кітабы Леопольдтың көзқарастарының интеллектуалдық негіздерін зерттейді және оған толыққанды философиялық талдау жасауға тырысады, ал «Жер этикасынан тыс» (1999) атты келесі еңбегі Леопольдтың экологиялық философиясын одан әрі дамытады. Калликотттың «Жердің түйсіктері» (1994) еңбегі салыстырмалы экологиялық философияның дамуына маңызды үлес қосты деп есептеледі; «Worldviews: Environment, Culture, Religion» журналының арнайы саны (1 том, 2 нөмір) осы еңбекке арналған ғылыми шолуларға толы болды. Калликотт 2009 жылы Macmillan баспасынан жарық көрген, марапатталған екі томдық «Экологиялық этика және философияның A-Z энциклопедиясының» бас редакторы болып табылады. 1959 жылы Калликотт Мемфистің сол кезде нәсілдік бөлініске ұшыраған Мессик орта мектебін бітіріп, Мемфистегі (қазіргі Родс колледжі) Оңтүстік-Батыс университетіне түсіп, 1963 жылы философиядан үздік дипломмен бітірді. Ол Сиракуза университетінде оқуын жалғастыру үшін Вудро Вильсон стипендиясын алды, 1966 жылы философия магистрі және 1972 жылы Вудро Вильсон диссертациялық стипендиясын алғаннан кейін докторлық диссертациясын қорғады. Ол «жауапкершілігі бар азамат болды, бірақ одан да маңыздысы, сыншыл философ еді». Сондықтан Калликотт «философ ретінде адам табиғатын қайта қарастыруға және экология мен жаңа физикадан туындаған қоршаған ортаның табиғаты туралы жаңа идеяларға сәйкес адамдық құндылықтарды қайта құруға қалай үлес қоса алатынын» сұрады. 1995 жылы ол Дентон қаласындағы Солтүстік Техас университетінің философия және дінтану кафедрасына қосылды. Экологиялық философия бойынша алғашқы аспирантура бағдарламасы 1990 жылы Евгений К. Харгроувтың басшылығымен UNT университетінде ашылды. Калликотттың біліктілігі оның осы саладағы әлемдегі жетекші бағдарлама ретінде беделін нығайтуға көмектесті.

American philosopher

J. Baird Callicott (born 1941) is an American philosopher whose work has been at the forefront of the new field of environmental philosophy and ethics. He is a University Distinguished Research Professor and a member of the Department of Philosophy and Religion Studies and the Institute of Applied Sciences at the University of North Texas. Callicott held the position of Professor of Philosophy and Natural Resources at the University of Wisconsin–Stevens Point from 1969 to 1995, where he taught the world's first course in environmental ethics in 1971. From 1994 to 2000, he served as vice president then president of the International Society for Environmental Ethics. Other distinguished positions include visiting professor of philosophy at Yale University; the University of California, Santa Barbara; the University of Hawaiʻi; and the University of Florida. Aldo Leopold's A Sand County Almanac is one of environmental philosophy's seminal texts, and Callicott is widely considered to be the leading contemporary exponent of Leopold's land ethic. Callicott's book In Defense of the Land Ethic (1989) explores the intellectual foundations of Leopold's outlook and seeks to provide it with a more complete philosophical treatment; and a following publication titled Beyond the Land Ethic (1999) further extends Leopold's environmental philosophy. Callicott's Earth’s Insights (1994) is also considered an important contribution to the budding field of comparative environmental philosophy; a special edition of the journal Worldviews: Environment, Culture, Religion (Volume 1, Number 2) was devoted to scholarly reviews of the work. Callicott is co Editor in Chief with Robert Frodeman of the award winning, two volume A Z Encyclopedia of Environmental Ethics and Philosophy, published by Macmillan in 2009. In 1959, Callicott graduated from Memphis's then racially segregated Messick High School and attended Southwestern at Memphis (now Rhodes College), earning a B. A. in philosophy with Honors in 1963. He received a Woodrow Wilson Fellowship for graduate study at Syracuse University, completing his M. A. in philosophy (1966) and his doctorate in the same field (1972) after earning a Woodrow Wilson Dissertation Fellowship. He "was a concerned citizen, but [he] was also, more particularly, a challenged philosopher." So Callicott asked "how, as a philosopher, [he] could contribute to a rethinking of human nature and a reconstruction of human values to help bring them into line with the relatively new ideas about the nature of the environment emerging from ecology and the new physics." In 1995, he joined the Department of Philosophy and Religion Studies at the University of North Texas in Denton. The first graduate program in environmental philosophy had been launched at UNT in 1990 under the aegis of Eugene C. Hargrove, then department chair and founding editor of the journal Environmental Ethics. The addition of Callicott's expertise helped cement its standing as the world's leading program in the field.

Калликоттың экологиялық этикасы

Мен философ ретінде бұрынғы заманның моральдық философтарымен тең дәрежеде жұмыс істеуге бел будым, философиялық күн астында жаңа нәрсе жасау үшін, 1973 жылы Ричард Рутли талап еткендей, «жаңа, экологиялық этиканы» құруға – Аполлонның қарауы астында, десек те болады. Леопольдтың жиі цитаталанатын қағидасына сәйкес – «Бір нәрсе биотикалық қауымдастықтың тұтастығын, тұрақтылығын және сұлулығын сақтауға көмектессе, дұрыс. Әйтпесе, бұрыс» – Калликот толыққанды, антропоцентрикалық емес экологиялық этиканы жақтайды. Ол экологиялық этикаға қатысты «экстенсионистік» деп аталатын тәсілдің мақсаты – Еуропалық ағартушылықтың мұрасы болып табылатын, таныс антропоцентрикалық этикалық үлгілерді адам емес тіршілік иелеріне де таратуға тырысады. Мысалы, Питер Сингердің «жануарларды босату» идеясы Джереми Бентамның утилитаризм этикалық үлгісін барлық сезімтал жануарларға тарату арқылы жүзеге асырылады. Пол В. Тейлордың «биоцентризм» ілімі Канттың деонтологиялық үлгісін барлық «телеологиялық өмір орталықтарына» (яғни, барлық организмдерге) дейін кеңейтеді. Дегенмен, экстенсионистік тәсілдер негізінен жеке организмдерге «моральдық маңыздылық» беретін индивидуалистік көзқарасқа бейім. Ал нақты экологиялық мәселелер трансорганизмдік құбылыстарға: жойылу қаупі төнген түрлерге, биотикалық қауымдастықтар мен экожүйелерге, өзендер мен көлдерге, мұхит пен атмосфераға бағытталған. Калликоттың пікірінше, тиімді экологиялық этика – нақты экологиялық мәселелерді шешетін экологиялық этика үлгісі – толыққанды болуы керек. Калликот Леопольдтың жер этикасының тұжырымдық негіздерін алдымен Чарльз Дарвиннің «Адамның шығу тегі» еңбегіндегі «моральдық сезімді» талдауына, содан кейін Дэвид Юмның «Мораль қағидалары туралы зерттеуде» этиканы «моральдық сезімдер» негізінде негіздеуіне дейін жетеді. Юмның пікірінше, моральдық әрекеттер мен моральдық үкімдер жанашырлық, қайырымдылық, адалдық және патриотизм сияқты басқаларға бағытталған сезімдерге негізделген. Дарвин бұл «моральдық сезімдердің» әлеуметтік (немесе қауымдық) ынтымақтастықтың қажетті шарты ретінде қалыптасқанын, ал одан қоғамның (немесе қауымның) жеке мүшелерінің тіршілік етуі мен көбею табысы тәуелді екенін айтады. Батыс философиясындағы дихотомиялық ойлау дәстүрі көптеген философтарды Юмның этикасын иррационалды эмотивизм деп қарауға итермелейді, бірақ Калликот Юмның моральдық әрекет пен сот шешімінде ақылдың маңызды рөлін анық көрсеткенін сендіреді. Юмның пікірінше, ақыл (1) идеялардың қатынастарын анықтайды, олар негізінен логикалық қатынастар; және (2) фактілерді анықтайды. Осы фактілердің ішінде ақыл әр түрлі әрекеттердің салдарының көбінесе күрделі себептік тізбегін анықтап, моральдық сезімдердің дұрыс объектілерін ашады. Сәйкесінше, Леопольд та жерді өңдеу және мал жаю сияқты көріне бермейтін әрекеттердің экологиялық салдарының себептік тізбегін анықтап, әлеуметтік мүшелік пен қауымдық сәйкестікке байланысты адалдық және патриотизм сияқты моральдық сезімдерді оятуға қабілетті дұрыс объектіні ашады. Мұндай сезімдердің дұрыс объектісі – салыстырмалы түрде жаңа ғылым – экологияның ашқан «биотиктік қауымдастығы».

"I set out, as a philosopher, to work as a peer to the moral philosophers of the past, to create something new under the philosophical sun — under the gaze of Apollo, as it were — 'a new, an environmental ethic,' such as Richard Routley had warranted in 1973." In accordance with Leopold's oft quoted dictum — "A thing is right when it tends to preserve the integrity, stability, and beauty of the biotic community. It is wrong when it tends otherwise" — Callicott espouses a holistic, non anthropocentric environmental ethic. What he labels the “extentionist” approach to environmental ethics attempts to extend familiar anthropocentric ethical paradigms — legacies of the European Enlightenment — to other than human beings. Peter Singer's "animal liberation," for example, extends Jeremy Bentham’s utilitarian ethical paradigm to all sentient animals. Paul W. Taylor's "biocentrism" extends the Kantian deontological paradigm to all "teleological centers of life" (i. e. all organisms). Extensionist approaches, however, are inveterately individualistic, conferring “moral considerability” on individual organisms. Actual environmental concerns, however, focus on transorganismic entities: endangered species; threatened biotic communities and ecosystems; rivers and lakes; the ocean and atmosphere. Callicott believes that an adequate environmental ethic — an environmental ethics paradigm that addresses actual environmental concerns — must be holistic. Callicott traces the conceptual foundations of the Leopold land ethic first back to Charles Darwin's analysis of the "moral sense" in the Descent of Man and ultimately to David Hume’s grounding of ethics in the "moral sentiments" espoused in An Enquiry Concerning the Principles of Morals. Hume argues that moral actions and moral judgments are based on such other oriented sentiments as sympathy, beneficence, loyalty, and patriotism. Darwin argues that these “moral sentiments” evolved as the sine qua non of social (or communal) solidarity, on which depends the survival and reproductive success of the individual members of society (or community). The tradition of dichotomous thinking in Western philosophy inclines most philosophers to dismiss Hume's ethics as a kind of irrational emotivism, despite the fact that, Callicott believes, Hume clearly provides a key role for reason in moral action and judgment. The faculty of reason, according to Hume, determines (1) relations of ideas, which are essentially logical relationships; and (2) matters of fact. Among such matters of fact, reason both traces the often complex causal chain of the consequences of various actions and discloses the proper objects of the moral sentiments. Accordingly, Leopold also traces both the causal chain of ecological consequences of such seemingly innocent actions as tilling the soil and grazing cattle and discloses a proper object of those moral sentiments — such as loyalty and patriotism — which are excited by social membership and community identity. That proper object of such sentiments is the “biotic community,” revealed by the relatively new science of ecology.