Кіріспе
Кемелерді тұйықтау, көлік қозғалысы және басқа да мақсаттар үшін қолданылатын тірек. Боляр – берік, қысқа, тік бағана. Бұл термин бастапқыда кемеде немесе жағажайда қайықтарды бекітуге арналған тіректі білдірген. Қазір бұл термин жол қозғалысын реттеу үшін орнатылған және автокөліктердің жаяу адамдар мен құрылыстарға соқтығысуына жол бермейтін тіректерді де қамтиды.
Этимология
Бұл термин, әлдебір ағаш діңгегін білдіретін "bole" сөзімен байланысты болуы мүмкін. Оксфорд ағылшын сөздігінде келтірілген ең ерте дерек (теңіздік қабырғаға қатысты) 1844 жылға дейін жетеді.
Тарих
Ағаш бағаналар қозғалысты реттеу үшін кемінде 18 ғасырдың басынан бері қолданылып келген. Жақсы құжатталған ерте жағдайдың бірі – 1721 жылы Герфордширдегі Уолтем Крестің жанындағы ортағасырлық Элеонора кресіне Лондон антиквариаттар қоғамының қаржатында "арбалардан зақымданудан қорғау үшін" орнатылған "екі емен бағанасы".
Теңіз
Теңіздік жағдайларда, термин пайда болған ортада, боллард – кемеде немесе қайықта палубаға орнатылған ағаш немесе темір қабық, ол сүйреу, тоқтату және басқа да мақсаттар үшін арқандарды бекітуге қолданылады; немесе оның құрлықтағы әріқаты, кемелерді тоқтатуға арналған құрлықтағы ағаш, темір немесе тас қабық. 1867 жылғы «Теңізшінің сөздігі» боллардты одан да нақтырақ контексте «кит аулау қайығының басында орналасқан, арпуншының арқанды біртегіс бұрып, жануардың жылдамдығын баяулату үшін айналдыратын қалың ағаш бөлігі» деп сипаттайды. Кемелердегі боллардтар, егер жұптап орналасса, «биттер» деп те аталуы мүмкін.
Жол бойындағы бұрандалар
Боллардтар көлік ағынын шектеу арқылы немесе қол жетімді кеңістікті тарылту арқылы қозғалысты бақылау үшін қолданылуы мүмкін. Израильдің көлік зерттеу институтының зерттеулері, автокөлік ағынын бақылау мақсатында тас жолдардың шығуларына боллардтар орнату жол-көлік оқиғаларын азайтатынын көрсетті. Тұрақты боллардтар қозғалысты бақылауға немесе көлік шабуылдарынан қорғануға пайдаланылуы мүмкін. Мысалы, оларды бір-біріне жақын орналастырып, қарапайым автомобильдер мен жүк көліктеріне тосқауыл қоюға болады, бірақ арнайы мақсаттағы көліктерге, велосипедтерге және жаяу жүргіншілерге өтуге жеткілікті кеңістік қалдыруға болады. Боллардтар автомобильдер жүрмейтін аймақтарды қоршау үшін де қолданылуы мүмкін. Төсек және тротуарларға рұқсатсыз тұрақтап қалуды болдырмау үшін боллардтар мен басқа да көше жиһаздарын пайдалануға болады.
Белл
Белдік боллард – көлік дөңгелектерін қағып қайтаруға арналған боллардтың бір түрі. Дөңгелек боллардтың төменгі жағына шығып, оның көлбеу бетімен бұрылады. Мұндай боллардтар, дәстүрлі боллардтар мен көше жиһаздарының басқа түрлерін зақымдауы немесе жоюы мүмкін ауыр жүк көліктеріне қарсы тиімді.
Қайта оралатын
Қолмен кері тартылатын (кілт механизмімен түсірілетін) боллардтар кейбір жағдайларда тиімді болып табылады, себебі оларға аз инфрақұрылым қажет. "Роботтық боллардтар" термині жолға өздігінен орналаса алатын қозғалмалы жол тосқауылдарына қолданылады. Өзін-өзі тіктеп тұрғызатын немесе өзін-өзі қалпына келтіретін боллардтар көліктен соққы алғанда, боллардқа немесе көлікке зақым келтірмей, тік күйіне оралады. Олар автотұрақтарда және көлік қозғалысы жоғары басқа да аймақтарда танымал.
Икемді
Иілгіш боллардтар – көлік соққанда иіліп қалатын боллардтар. Олар көбінесе өздігінен қатты, бірақ автомобиль немесе жүк көлігінің салмағынан иілгіш болатын синтетикалық пластик немесе резеңнен жасалады. Соққанда иілгіш боллардтар белгілі бір деңгейде ығысады, соның арқасында көліктерге және төңіректегі беттерге зақым тиюі азаяды, ал кейін бастапқы тік күйіне оралады. Кейбір иілгіш боллардтар көліктерден физикалық қорғаныш қамтамасыз етпейді, керісінше, жүргізушілерге нақты көрінетін бағыт-нұсқаулар береді. Ал басқа иілгіш боллардтар берік серпімді материалдарды пайдаланып, физикалық қорғаныс пен зақымды азайту үшін жасалған. Бұлар толығымен пластиктен немесе пластик-болат қоспасынан жасалуы мүмкін, бірақ тоқтату күші мен иілгіштіктің әртүрлі деңгейлерін біріктіреді.
Жарамалау бұландары
Бұлар рұқсатсыз көліктердің кірмеуі үшін тұрақ орындарын резервтеуде жиі қолданылады. Тұрақ боллардтары әдетте тұрақ жайдың ортасына физикалық тосқауыл ретінде орналастырылады. Содан кейін, рұқсатты пайдаланушылардың кіруі үшін олар қолмен немесе автоматты түрде түсіріледі. Бұл боллардтар көбінесе кішкентай тұрақтарда, мысалы, қонақтарға немесе корпоративтік тұрақтарда, шлагбаумдардың орнына қолданылады.
Басқа қолданбалар
Білім беру мекемелерінің ұлттық клиринг орталығы (NCEF), Ұлттық құрылыс ғылымдары институты (NIBS) басқаруында, боллардтардың үш ондаған қолданылу мысалын келтірді.
АҚШ-тың өртке қарсы ережелері
Халықаралық өртке қарсы кодекс (IFC 2009) және Америка Ұлттық өртке қарсы қорғаныс қауымдастығының өртке қарсы кодексі 1 (NFPA 1) талаптарына сәйкес, барлық жаңа немесе жөнделген ғимараттар өрт сөндіру техникасы мен құрамдарын, сондай-ақ басқа да жедел жауап берушілерді қабылдау үшін өртке кіру жолдарымен жабдықталуы тиіс. Осыған байланысты, боллардтардың стилін таңдау NFPA 1710 кодексінің талаптарына сай болуы керек. Бүгінде боллардтарды алып тастау немесе бұзу үшін кеткен уақытқа қарай жобалау практикасы қолданылады, бұл жедел жауап берушілердің кіруіне мүмкіндік береді.
Көркем шығарма
Австралияның Виктория штатындағы Джилонг қаласында Ян Митчелл салған және суреттеген сәндік боллардтар, қаланың сыртқы кеңістігін безендіру және ашық ауадағы қоғамдық мүсін түрі ретінде пейзажын жақсарту үшін орналастырылған. Олар көбінесе ағаштан жасалады, дәстүрлі цилиндрлі, теңіз боллардтарының пішінінен аздап өзгешеленеді, бірақ адамдарға ұқсату үшін жарқын түстермен боялған. Мұндай бейнелер – тарихи немесе заманауи, нақты немесе жалпылама – жағалау бойында және адамдар жиналатын басқа да жерлерде жеке немесе топтастырылып орналастырылған. Сәндік боллардтар Джилонг қаласының мәшһүр белгісіне айналып, Австралияның маңызды порты болған тарихын көрсетеді. 1993 жылы Бельгияның Антверпен қаласында суретші Эдди Габриэль бір боллардты саңырауқұлаққа айналдырды. Осы үлгіге еліктеген басқа суретшілер Шелда өзенінің жағалауын көше өнерінің галереясына айналдырды. Англияның Норвич қаласында 2008 жылы қалалық әкімшіліктің тапсырысымен, суретші Оливер Крид жобалаған регенерация бағдарламасы аясында, қалалық үйдің солтүстігіндегі Лейнс ауданында 21 боллардтан тұратын жиынтық орнатылды. Олар "мадер қызылы" түсімен боялған, бұл түс мадер өсімдігінен алынған және 16 ғасырда матаға бояу үшін қолданылған қызыл бояны білдіреді, ол қаланың маңызды өнеркәсіптерінің бірі болған; сонымен қатар, олар жергілікті тарихқа сілтеме жасайтын қола финиалдармен әмбегеленген. Олардың 10-ы мадер өсімдігін бейнелейді, ал қалған 11-і боллард орналасқан нақты орынға байланысты ерекше дизайнға ие, соның ішінде қой қырқу көрінісі, Жасыл Адам, Лебедь көшесіндегі лебедь басы және т.б. 2009 жылы Кембридж университеті кітапханасының алдына кітап үйінділеріне ұқсас 14 қола боллард орнатылды. Бұл "Ex Libris" атты туындыны мүсінші Гарри Грей жасаған. Сыртқы он боллардтар қозғалмайды, бірақ төрт орталық боллардты құрайтын "кітаптарды" бұруға болады, осылайша олардың тіректеріндегі әріптер латын тіліндегі "Ex Libris" ("кітаптардан") фразасын құрады, ол көбінесе кітап мұқабаларында қолданылады.