Кіріспе
Jan Dismas Zelenka (16 қазан 1679 – 23 желтоқсан 1745), Ян Лукаш Зеленка крещение алған – барокко дәуірінің чех композиторы және музыканты. Оның музыкасы гармониялық жаңалықтарымен және контрапункттегі шеберлігімен танымал. Зеленка Орталық Богемияда өсті, Прага мен Венада білім алды және кәсіби өмірін Дрезденде өткізді. Мансабындағы ең үлкен жетістігі – 1723 жылы Богемия королі болып таққа отырғаннан кейін император Карл VI-ның қатысуымен «Sub olea pacis et palma virtutis» атты кең көлемді шығарманың орындалуы болды.
Jan Dismas Zelenka (16 October 1679 – 23 December 1745), baptised Jan Lukáš Zelenka was a Czech composer and musician of the Baroque period. His music is admired for its harmonic inventiveness and mastery of counterpoint. Zelenka was raised in Central Bohemia, educated in Prague and Vienna, and spent his professional life in Dresden. The greatest success during his career was the performance of the extensive composition Sub olea pacis et palma virtutis in the presence of the Emperor Charles VI, shortly after his coronation as king of Bohemia in 1723.
Ерте өмір
Зеленка Богемиядағы Праганың оңтүстік-шығысында орналасқан Луновице под Бланькемде дүниеге келді. Ол Мари Магдалена (құрметті аты – Хаек) мен Жири Зеленканың сегіз баласының үлкені болды. Дисмас есімі, әдетте, оның мінездеме берген аты болар. Зеленканың әкесі Жири Луновицеде мектеп мұғалімі және органшы болды, және ол оның алғашқы музыкалық ұстазы болғандықтан күдік тудырмайды. Зеленканың ерте жылдары туралы көп нәрсе белгілі емес, бірақ ол Прагадағы иезуиттер колледжі – Климентинумде музыкалық білім алғаны және оның аспабы виолон (контрабас) болғаны мәлім. Оның алғашқы туындылары Прагада жазылған болуы мүмкін. Оның ең ерте белгілі туындысы – 1704 жылы жазылған «Via laureta» (ZWV 245) мектеп драмасы, оның тек либреттосы ғана сақталған. 1709 жылы Прагада Зеленка Барон Иоганн Губерт фон Хартигтің қызметінде болды, содан кейін Дрездендегі патшалық оркестрде виолоншы болып тағайындалды. Барон фон Хартиг музыканы жақсы білетін және виртуоз музыкант болған. Ол көптеген маңызды итальяндық композиторлармен хат алмасып, үлкен музыкалық кітапхана жинады, кейін Зеленка оған қол жеткізе алды, соның ішінде Антонио Лоттидің «Missa Sapientiae» еңбегі де бар. Зеленка 1729 жыл шамасында Хартигтің кітапханасынан осы туындыны көшіріп алды, ал 1730 жылдары Иоганн Себастьян Бах Зеленканың кітапханасынан оның көшірмесін алды. Георг Фридрих Гендельдің осы мәссасы да Зеленка арқылы алынған болуы мүмкін. Иоганн Губерт 1741 жылы Прагада қайтыс болғанда, Зеленка өзінің «Litaniae Lauretanae ‘Salus infirmorum’ (ZWV 152) еңбегін бұрынғы қамқоршысына арнады. Барон фон Хартиг Зеленканы Дрезден Хофкапеллесіне (сарай оркестріне) контрабасшы ретінде ұсынған болуы мүмкін. Қай жағдайда болса да, ол 1710/11 жылдары 300 талер жалақымен Дрезден сарайының қызметіне кірді. Мұндағы музыка жасау жағдайлары оның шығармашылығына, әсіресе католик сарай шіркеуі үшін қасиетті музыканы жазуға серпін берді. Дрездендегі оның алғашқы маңызды туындысы – «Missa Sanctae Caeciliae» (шамамен 1711 жыл). Зеленканың музыкасы сарайдағыларға әсер еткен болуы керек, өйткені Дрезденге келгеннен кейін бірнеше ай өткен соң оның жалақысы 350 талерге дейін көтерілді. Бұл оны Хофкапельдегі ең көп жалақы алатын музыканттардың қатарына қосты. Үш жылдан кейін ол 400 талерге дейін өсті.
Вена
1716 жылы Зеленка білімін Венада Габсбург императорлық капельмейстері Иоганн Иосиф Фукспен жалғастырды. Ол бұрынғыдай, Венецияға барған жоқ. 1715 жылғы саксондық сот құжаты Зеленканың Италияға сапарға шығуы үшін патшалық ақшалай аванс алғанын көрсетеді. Қазір Италияға хобоист Рихтер мен скрипкашы Писенделдің келгенін растайтын жаңа құжаттар табылды, бірақ Зеленка да, Буффардин де олармен бірге сапарламады. 1719 жылы Дрезденге оралғаннан кейін, ол 1722-23 жылдары Прагада ұзақ болғаннан басқа, сол жерде қалды. Прагада ол өзінің маңызды дүниежүзілік шығармаларының бірі – «Sub olea pacis et palma virtutis conspicua orbi regia Bohemiae Corona» (Қасиетті Венцеслав туралы мелодрама) премьерасын Карл VI таққа отырған кезде өткізді. Прагада ол өзінің ерекше аспаптық шығармаларын жазды, мысалы, «Concerto à 8 Concertanti» – «1723 жылы Прагада асығыс жазылған алты концерт» (ZWV 186, 187, 188, 189) партитурасының қолжазбасында көрсетілгендей. 1720-ші жылдардың басында Зеленка «Responsoria pro hebdomada» (ZWV 55) және «Жаңылма» (ZWV 53) сияқты ең үздік шығармаларын жазды. Оның шығармалары әлі де католик сотының шіркеуінің репертуарында маңызды орын алады. Капельмейстер Иоганн Давид Хайнихеннің жиі ауыруына байланысты Зеленка біртіндеп діни музыканы басқаруды өз міндетіне алды. 1726 жылдың қаңтарында ол өзінің және басқалардың шығармаларын «Inventarium» (1726-39) деп аталатын тіркелімге енгізе бастады, бұл Дрезден барокколық музыкасының ең маңызды құжаттарының бірі. 1729 жылдың шілдесінде Хайнихен қайтыс болды, ал Зеленка Капельмейстер міндетін атқарушы болды және 1734 жылға дейін бұл лауазымды бейресми түрде атқарды. Бұл кезең профессор Вольфганг Хорнның ұсынған «Интеррегнум» деп аталады. Зеленканың жаңа мәртебесін растайтын алғашқы шығарма – Симфония (ZWV 190, 18 мамыр 1729, бұрын Каприччо деп аталған), ол, Дженис Б. Стокгитттің мәлімдемесінше, Саксониялық сайлаушы және Польша королі Август II-нің туған күнін мерекелеу үшін өткізілген гала-концертте орындалды. «Königl. Polnischer und Churfürstl. Sächsischer Hoff und Staats Calender» (1734 жылдан бастап «Hof») Дрезден сотының мүшелері мен қызметшілерін тізімдеген ресми басылымда 1731 және 1732 жылғы басылымдарда Зеленканы «Contra Basso & Compositeur» ретінде көрсеткен; 1733 жылы ол тек «Композитор» ретінде тізімделген, бұл оның енді контрабас ойнамағанын көрсетеді. Керісінше, ол әнші ретінде музыканы басқарған болуы мүмкін. 1730 жылдың сәуір айында Дрезденге бес жас әнші келгеннен кейін Зеленка олардың білімінде маңызды рөл атқарды. 1730 жылдың соңында «итальян музыкасының композиторы» Джованни Альберто Ристори Мәскеуге кеткеннен кейін Зеленка, соттағы аға композитор ретінде, Дрездендегі патша сарайындағы камералық концерттер үшін дүниежүзілік вокалдық музыканы қамтамасыз етуге жауапты болды. Осы кезде ол өзінің қызықты итальяндық опера және кантата партитураларының жинағын құрастыруға кірісті, олардың бір бөлігі әлі де Дрезденде сақталған және Зеленканың өзі қолмен нөмірленген. Бұл оның қолындағы дүниежүзілік еңбектердің толық тізімін жасағанын және әр шығармаға берген нөмірлерін пайдаланып, қазір жоқ болған тізімді қайта құруға болатынын көрсетеді. Бұл Хасседің бірқатар арияларын қамтиды, ол 1731 жылдың шілдесінде өзінің әйгілі әйелі, Барокко дәуірінің ең ұлы әншісі Фаустина Бордони Хассемен бірге Дрезденге келді. Келуінен кейін көп ұзамай Хассе ресми түрде Капельмейстер болып тағайындалды және келесі 32 жыл бойы бәсекелесі жоқ және сынға алынбаған лауазымда болды. 1731 жылдың қыркүйегінде оның «Клеофида» операсы орындалғаннан кейін Хассе мен Фаустина Италияға оралды, бірақ Хофкапельдің болашақ шаралары шешіліп, іске асырылғанға дейін. Барокко дәуірінің ең ұлы скрипкашыларының бірі Писендель ресми түрде Концертмейстер болып тағайындалды. Сол жылдың 28 қарашасында оркестрге он бір жаңа музыкант қабылданды. Сол күні Зеленканың жалақысы 37,5%-ға көтеріліп, 550 талерге жетті. Бұл оған Антонио Вивальдиден 24 опера ариясын, бір дуэтті, сегіз дүниежүзілік кантатаны және екі қасиетті мотетті сатып алуға мүмкіндік берген болуы мүмкін, оларды ол камералық және шіркеуде пайдалана алды. 1733 жылдың 1 ақпанында Варшавада II Август қайтыс болғаннан кейін оның ұлы және Саксониялық сайлаушы Фридрих Август тез әрекет етіп, Хассе мен Фаустинаға жылына таңғажайып 6000 талер тұратын ерекше келісімшартқа қол қойды, ал олардың жол шығыстарын сот төледі. Сол кезде Хассе Еуропадағы ең танымал композиторлардың бірі болды және Дрезден сотының оның және Фаустинаның қызметтерін қамтамасыз етуі үлкен жетістік болды. Хассенің лауазымын растайтын дерек – оның 1733 жылдың мамырында Болоньяда орындалған «Сирое» операсының либреттосы, онда композиторға Саксониялық сайлаушының «Маэстро ди Каппелла» атағы берілді. Сол айда Зеленка да Дрездендегі католик шіркеуінің басшысы жазған хатта сайлаушының «жақсы туған және виртуоз Капельмейстері» деп аталды. 1733 жылдың қазанында Фридрих Август Польша королі III Август болып сайланғаннан кейін Дрезден сотының барлық бөлімдерінен еңбекақысы төленбегені үшін немесе лауазымға көтерілуі үшін өтініштер түсті. Зеленка да осындай өтініш білдіргендердің бірі болды. Композитордың жаңадан сайланған Польша королінен ресми мойындық алуы табиғи болды. Әдебиетте Зеленканың Капельмейстер лауазымы үшін Хассемен тікелей бәсекелестікке түскені туралы жиі айтылады, бірақ бұл түсініксіздік. Зеленка үшін оның әріптесі Хассе аға Капельмейстер болып қалатыны және болып қала беретіні анық болды. Бұл Дрезден сотын шіркеу композиторы (іс жүзінде Вице-Капельмейстер) лауазымын құруға итерді, оны Зеленка 1734 жылдан бастап, оның шәкірті Тобиас Буцпен және 1736 жылдың қарашасынан бастап «номиналды» лауазым алған И.С. Бахпен бірге атқарды.
Кейінгі өмір және өлім
Бах Зеленканы жоғары бағалаған, және екі композитор бір-бірін білген, мұны оның ұлы К. П. Э. Бахтың Бах туралы өмірбаянын жазған Иоганн Николаус Форкельге 1775 жылғы 13 қаңтарда жазған хаты дәлелдейді. Бах Зеленкаға өте сенгендіктен, оның үлкен ұлы Вильгельм Фридманн Зеленканың үшінші Магнификатынан (ZWV 108) «Амин» бөлігін көшіріп, оны Лейпцигтегі Сент-Томас шіркеуінде пайдалану үшін алды, онда Дж. С. Бах өмірінің соңғы екі жарым жылдығында хор жетекшісі болды. Композиторлық қызметтен басқа, Зеленка өмір бойы замандас музыканттардың көптеген белгілі өкілдерін оқытты, мысалы, Иоганн Иоахим Кванцты (Пруссияның Фредерик Ұлының ұзақ жылғы сарай флейтисі және флейта мұғалімі) және Дж. Г. Роэллигті. Оның жақын достарының арасында Георг Филипп Телеман, Иоганн Георг Писендель және Сильвий Леопольд Вайс сияқты көрнекті композиторлар болды. 1745 жылғы 23 желтоқсанда Зеленка сусыраудан қайтыс болды және Рождество алдында жерленді. Ол ешқашан үйленбеген және баласы болған емес, ал оның шығармалары мен музыкалық мүлкін Саксонияның ханшайымы және Польша королевасы Мария Жозефа Австрия сатып алды. Оның өлімінен кейін, бұл мүліктер сарайдың құнды иелігі деп есептелді. Телеман, Писенделдің көмегімен, Зеленканың «Респонсорияларын» басып шығаруға тырысты, бірақ сәтті болмады. 1756 жылғы 17 сәуірде ол «толық қолжазба Дрезден сотында болады, ол өте сирек кездесетін нәрсе ретінде құлыпталып, кілтпен сақталады» деп жазды.
Музыкалық стиль
Зеленканың шығармалары өте батыл композициялық құрылыммен, жоғары шабытты гармониялық табумен және күрделі контрапунктпен ерекшеленеді. Оның шығармалары көбінесе виртуоздық және орындалуы қиын, бірақ әрқашан жаңа және таң қалдыратын, күтпеген гармониялық өзгерулерге толы. Оның бас аспаптарға арналған шығармалары замандас композиторларына қарағанда әлдеқайда талапкер. Оның аспаптық шығармалары – трио сонаталары, каприччиолары мен концерттері оның ерте стильінің (1710-1720 жылдар) көрнекті үлгілері болып табылады. Алты трио сонатасы орындаушылардан жоғары виртуоздық пен көркемдік сезімталдық талап етеді. Зеленканың өзі виолоншелист болғандықтан, ол жылдам темпте орындалатын, күрделі ырғақты континуо партияларын жазумен белгілі болды. Зеленка Еуропаның түрлі аймақтарындағы музыканы жақсы білген. Ол күрделі фугалар, көркем опералық ариялар, галант стиліндегі билер, барокколық речитативтер, Палестринаға ұқсас хорлар және виртуоздық концерттер жазды. Зеленканың музыкалық тілі Бахтың музыкасына жақын, әсіресе контрапунктік гармонияның байлығы мен фугалық тақырыптарды шебер пайдалануында. Дегенмен, Зеленканың тілі күтпеген гармониялық бұрылыстармен, хроматикалық гармонияға құштарлықпен, синкопа мен туплеттік фигураларды кеңінен қолданумен және сан алуан музыкалық идеяларға толы ерекше ұзын фразалармен ерекшеленеді. Оны кейде Бахтың католик әріптесі деп есептейді. Зеленканың музыкасына чех халық музыкасының ықпалы зор. Осы тұрғыдан алғанда, ол Адам Михна з Отрадович бастаған және 19 ғасырда Бедрих Сметана мен Антонин Дворжак, 20 ғасырда Леош Яначек пен Бохуслав Мартинулар жетілдірген чех ұлттық музыкасын жасау дәстүрін жалғастырады. Массаларына қатысты Зеленка өз заманының орнықты дәстүрлеріне қарсы тұрудан тартынбады. Сонымен қатар, ол өзінің әдеттен тыс, үзілісті және "ерекше" дыбысталатын фугалық тақырыптарынан (мысалы, ZWV 48-дегі Kyrie Eleison) бастап, отты оркестрлеуіне дейін, қалыптасқан литургиялық массалық мәтіндердің жаңаша интерпретацияларын ұсынады.
Замандастарының бағасы
Өлгеннен кейін назарынан тыс қалғанына қарамастан, Зеленка өз мансабында жоғары бағаланды және сол кездегі көрнекті композиторлар, мысалы Телеман, Бах (жоғарыда айтылғандай) және Граупнер оны құрметтеді. Оның музыкасының жаңашыл контрапункті (мысалы, Miserere in D Minor, ZWV 56), айқындығы және дауыспен жазуы (әсіресе оның фугаларында) оған ең белгілі контрапунктистердің (контрапункт өнерін меңгерген композиторлар мен орындаушылар) құрметін сыйлады. 1716 және 1719 жылдар аралығында Зеленка Венада Gradus ad Parnassum еңбегінің авторы Ж.Ж. Фукс (1660-1741) жетекшілігімен оқыды және Ж.Ж. Кванцты (1697-1773) өзінің шәкірті ретінде қабылдады. Зеленка сондай-ақ Австрияның Вена қаласында А. Кальдарамен (1671-1736) және Ф.Б. Контимен (шамамен 1681-1732) кездесті.
Қайта табу
Ян Дисмас Зеленканың шығармаларын қайта ашуды Дрездендегі мұрағаттан алынған кейбір партитураларды қайта жазған және композитордың оркестрлік сюиталарының бірін 1863 жылы Праганың Жаңа қала театры фестивальдерінде орындаған Бедрих Сметанаға байланыстырады. 1945 жылдың ақпанында Дрезденге жасалған бомбалау шабуылы кезінде Зеленканың көптеген қолжазбалары жойылған деп қате пікір қалыптасты. Бірақ, партитуралар Католике Хофкирхеде емес, Эльба өзенінің солтүстігіндегі Жапон сарайының жертөлесінде сақталған. Әрине, кейбір шығармалар жоғалған, бірақ бұл, көбінесе, бірте-бірте болған, ал жоғалған партитуралар оның барлық шығармаларының шағын бөлігін құрайды. Зеленканың музыкасына қызығушылық, әсіресе 1950 жылдардың соңынан бастап барокко музыкасына деген қызығушылықтың қайта жандануымен бірге артты. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында Зеленканың барлық аспаптық шығармалары мен таңдалынған діни музыкасы Чехословакияда жарияланды. Ең маңызды жаңғыру чех дирижері Милан Мунцлингер мен оның Ars Rediviva ансамблінің таңдалған шығармаларын алғаш рет орындауы болды. Олар 1958–1960 жылдары үш трио сонатасын, 1963 жылы Sinfonia concertante-ті, ал 1969 жылы Карл Берман, Недда Касей және Тео Альтмейердің орындауында "Lamentationes Jeremiae prophetae" шығармасын ұсынды. Сол кезден бері Зеленканың музыкасы жазбалар арқылы кеңінен танылып, қолжетімді болды және Хайнц Холлигер мен Райнхард Гобель сияқты басқа музыканттардың қызығушылығын оятып, жаңаша зерттеулерге жол ашты. Зеленканың шығармаларының жартысынан астамы қазір жазылған, көбінесе Чехия мен Германияда. Мұндай жазбаларға Missa Purificationis, Missa Sanctissimae trinitatis, Missa Votiva, Missa Sancti Josephi және оның "Sub olea pacis" және "Il Diamante" сияқты секулярлық шығармалары кіреді, оларды көбінесе жаңа чех ансамбльдері барокко дәуірінің түпнұсқа аспаптары мен орындау тәсілдерін пайдалана отырып орындайды. Ең танымалдары – Musica Florea, Collegium 1704, Ensemble Inégal және Capella Regia Musicalis. Ян Дисмас Зеленканың құрметіне 1984 жылы Подбланиский гудебный подзим (Подбланиский музыкалық фестивалі) құрылды және оның үйіне мемориалдық тақта орнатылды. Содан бері Зеленканың музыкасы оның туған жері мен айналасында үнемі орындалып келеді. Композитордың қасиетті және аспаптық шығармаларына көптеген талдаулар жасалды (әсіресе фугалар мен басқа да контрапункттерге). Зеленканың ең көп талданған шығармалары – оның мессалары, реквиемдері, литаниялары және басқа да қасиетті вокалдық шығармалары, олар музыкасының қайта жандануынан бері беделі мен құрметі артып келеді. Сюзанна Осхманн айтқандай, "Ян Дисмас Зеленка бұрын Бах пен Гендельдің қалыптастырған деп есептелген музыкалық дәуірдің ең өзгеше композиторларының бірі ретінде танылды", ал Хайнц Холлигердің пікірінше, "Меніңше, Зеленка (Бах сияқты) бұрынғы буын композиторларының барлық білімін сіңіріп алып, өзінің ерекше тұлғасы арқылы оны сынақтан өткізеді, соның нәтижесінде дәстүрге қарсы келетін маңызды элементті босатады". Зеленканың белгілі және нөмірленген шығармаларының саны 249-ды құрайды. Оның шығармаларының негізгі бөлігі – қасиетті вокалды-аспаптық музыка. Оның құрамына 20-дан астам месса, төрт ауқымды оратория мен реквием, екі Магнификат және Те Деум, 13 литания, көптеген псалмдар, гимндер және антифондар кіреді. Зеленка сонымен қатар бірнеше таза аспаптық шығармалар жазды – алты трио немесе квартет сонатасы, бес каприччио, бір "Ипохондрия" және басқа концерттер, увертюралар мен симфониялар. Зеленканың ең бағалы қасиетті шығармалары – оның мессалары, ең алдымен оның Missa Purificationis (ZWV 16, оның қола аспаптарды қамтитын соңғы мессасы) және оның соңғы бес шығармасы (ZWV 17–21), көбінесе "Жоғары месса" композициялары деп аталады, ол 1736 және 1741 жылдар аралығында жазылған және Зеленканың шығармашылығының шыңы деп есептеледі. Соңғы үш шығарма "Missae ultimae" (Соңғы мессалар) деп те аталды.