Кіріспе
Аудагуст, сондай-ақ Авадагуст, Авдугаст, Аудагушт, Аудагост және Аудхагурст (أودغست) деп те жазылатын, Мавританияның Ходх-Эль-Гарби аймағындағы бұрынғы бербер қаласы. Бұл Сахара арқылы өтетін керуен жолының оңтүстік ұшындағы маңызды оазис болды және ол көптеген ерте араб қолжазбаларында айтылады. Мавританияның оңтүстігіндегі Тегдаост қаласындағы археологиялық қираған орындар орта ғасырлық қаланың қалдықтары деп саналады.
Тарих
Аудагост туралы ең алғашқы мәлімет әл-Яқубидің 889-890 жылдары аяқталған «Китаб әл-Булдан» кітабында келтірілген. Ол қаланың Санхаджа тайпасының билігінде болғанын және Сахара шөлінен Сиджилмасадан оңтүстікке қарай 50 сатыр қашықтықта орналасқандығын сипаттаған. «Бұл – діні мен заңы жоқ патшаның ордасы. Ол көптеген мемлекеттері бар Судан жеріне шабуыл жасайды». 962 жылы қала 100 000 түйешінің құрамындағы әскермен Аугамды бағындырды. Суданның 20-дан астам патшасы Аудагостқа салық төледі. Ибн Хақалдың шамамен 977 жылы жазғандарынан Аудагосттан Ганаға (дегенмен, бұл империяның астанасы болған) жеңіл жүктелген керуеннің 10 күндік сапары екенін білеміз. Ол «Аудагуст патшасы Гана билеушісімен байланыс күйінде» екенін жазды, бұл сол кезде Аудагост Гана империясының құрамына кірмегенін көрсетеді. Ол сондай-ақ алтын саудасы туралы айтады және Гана патшасы алтын қорының арқасында өте бай екенін, ал Гана мен Кугха патшалары «Аудагуст патшасының инабатына зәру» екенін мәлімдейді, себебі оларға тұз Ислам елдерінен келеді. Әл-Бакри 1054 жылы қаланы әл-Моравидтердің басып алғанын былайша сипаттайды: «1054 жылы 5-ші жылы 'Абд Алла б. Ясин гүлденген Аудагост қаласына шабуыл жасады. Бұл қалада көптеген пальма және хенна ағаштары бар еді. Бұл қала бұрын Судан патшасының ордасы болған, арабтар Ганаға кірмес бұрын Гана деп аталған. Бұл (бұрынғы) қалада арабтармен бірге Зената тайпасы да тұрған, олар үнемі қақтығысқа түсіп отырған. Әл-Моравидтер оның әйелдеріне зорлық көрсетіп, ол жерден алғандарын қоғамның олжасы деп жариялады. Әл-Моравидтер Аудагост халқын Гана билеушісінің билігін мойындағандары үшін қудалады. Аль Идриси 1154 жылы Сицилияда жазғанда, 12 ғасырдың ортасында Аудагосттың құлдырағанын айтады: «Бұл шөлдегі кішкентай қала, суы аз. Халқы көп емес және ірі сауда жоқ. Тұрғындары өздерінің түйелерінен күнкөріс табады». Ол Альморавидтердің шабуылынан ешқашан қалпына келмеген болуы мүмкін, сонымен қатар жағалаудан Ганаға, Такрурға дейінгі тұз саудасын бақылауын жоғалтқан. 13 ғасырдың басында шығысқа қарай орналасқан Оуалата оазисі Аудагостты Сахара арқылы өтетін ірі керуен жолдарының оңтүстік соңғы нүктесі ретінде алмастырды.
In the year 1054 5 'Abd Allah b. Yasin invaded the town of Awdaghust, a flourishing locality, and a large town containing markets, numerous palms and henna trees. This town used to be the residence of the King of the Sudan who was called Ghana before the Arabs entered (the city of) Ghana This (former) city was inhabited by Zenata together with Arabs who were always at loggerheads with each other. The Almoravids violated its women and declared everything that they took there to be booty of the community. The Almoravids persecuted the people of Awdaghust only because they recognized the authority of the ruler of Ghana. Al Idrisi, writing in Sicily in 1154, suggests that by the middle of the 12th century Aoudaghost was in decline: "This is a small town in the desert, with little water. Its population is not numerous and there is no large trade. The inhabitants' own camels from which they derive their livelihoods." It may have never recovered from the Almoravid attack, but had also lost control of the salt trade leading from the coast to Ghana to Takrur. By the beginning of the 13th century the oasis town of Oualata situated to the east had replaced Aoudaghost as the southern terminus of the major trans Saharan caravan routes.
Сипаттама
Бізде қаланың өркендеген шағындағы толық сипаттамасы бар жалғыз дерек – Аль Бакридің 1068 жылы аяқталған «Жолдар мен мемлекеттер кітабында» келтірілгені. Әл-Бакри бұрынғы дереккөздерді пайдаланған, сондықтан оның Аудағұст туралы сипаттамасы Мұхаммед ибн Юсуф әл-Варақтің (904-973 жж.) жазбаларынан алынған болуы мүмкін, оның өзінің есебі сақталмаған: Содан кейін Аудағұсқа – үлкен, көп халқы бар қала, құмды жерге салынған, үлкен таудың бағысында, толығымен шөлейт және өсімдіксіз. Бір қана бас мешіт және көптеген кішкентай мешіттер бар. Қала төңірегіндегі бақтарда құрма пальмалары өседі. Бидай егіледі, оны қазып суарады, онда тамаша қиярлар өседі, сондай-ақ шағын інжір ағаштары мен жүзімдер, әрі көп өнім беретін хна плантациялары бар. [Он жерде] тәтті сулы құдықтар бар. Ірі қара мен қойдың саны көп. Бал да көп, ол Судан жерінен әкелінеді. Аудағұстың халқы кең ауқымды игіліктер мен зор байлыққа ие. Ондағы базар әрдайым адамға толы. Олардың сауда-саттығы алтынмен жүзеге асырылады, күміс жоқ. Тұрғындардың көп бөлігі – Ифрикия [Тунис] жергілікті халқы, бірақ басқа елдерден келгендер де бар. [Олардың] құлдары сонша көп, олардың бірі мың немесе одан да көп қызметшіге ие болуы мүмкін.
Then to Awdaghust which is a large town, populous and built on sandy ground, overlooked by a big mountain, completely barren and devoid of vegetation. there is one cathedral mosque and many smaller ones Around the town are gardens with date palms. Wheat is grown there by digging with hoes, and it is watered with buckets Excellent cucumbers grow there, and there are a few small fig trees and some vines, as well as plantations of henna which produce a large crop [there are] wells with sweet water. Cattle and sheep are so numerous Honey is abundant, brought from the land of the Sudan. The people of Awdaghust enjoy extensive benefits and huge wealth. The market there is at all times full of people Their transactions are in gold, and they have no silver. Most of the inhabitants are natives of Ifriqiya [Tunisia] but there are also a few people from other countries [They own] slaves so numerous that one person from among them might possess a thousand servants or more.
Археология
Тегдауст археологиялық ескертігі 12 гектарға созылған жасанды үйінді немесе tell болып табылады. Ол Ходх ойысының оңтүстігінде және Тамчакет қаласының солтүстік-шығысында орналасқан. 1960-1976 жылдар аралығында француз археологтарынан құралған экспедиция қазба жұмыстарын жүргізді. Ең көне қабаттар 7-9 ғасырларға дейін соққанда, ал алғашқы саз кірпіштен тұрғызылған құрылыстар 9 ғасырдың соңы мен 10 ғасырдың басында пайда болған. 11 ғасырда кейбір тас ғимараттар салынды. Қала 12 ғасырдың соңында ішінара тасталып, 15 ғасырға толығымен тасталыпты, бірақ екі ғасырдан кейін қайта қоныстану болған.
Көркем шығармаларда
Ғылыми фантастика жазушысы Брюс Стерлинг өзінің "Кристалл экспресс" жинағында қалаға арналған әңгіме жазды. "Адугасттағы кешкі ас" әңгімесі шамамен 1000 жылы, қаланың өркендеген кезеңінде бай саудагердің үйінде өткен кешкі асқа тоқталады. Әңгімеде кешкі ас барысында қонақтар бизнес және жергілікті мәселелерді талқылайды. Олар қалаға белгілі болжамгер келгенін естіп, оны шақырып алады. Ол оларға болашақтарын айтады, қала жақын арада қирап, бір кезде гүлденген мегаполис тарихта маргиналдық ескерту ретінде қалады екен.
Дүниежүзілік мұра статусы
Археологиялық ескерткіш 2001 жылдың 14 маусымында ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізімінің алдын ала тізіміне «Мәдениет» санатында қосылды.