Кіріспе

Түркияның Хатай провинциясындағы Оронт өзеніндегі археологиялық ескерткіш – Телл Таинат. Ол Амук аңғары арқылы ағатын Оронт өзенінің шығыс жағалауындағы төмен жатқан ежелгі төбе. Бұл ескерткіш Түркияның оңтүстік-шығысындағы Хатай провинциясында, Антакиядан (Ежелгі Антиохия) оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 25 километр жерде орналасқан және Телл Атчанаға, ежелгі Алалах қаласының орнына жақын. Телл Таинат б.з.д. 3-мыңжылдықтың соңындағы Алaлаху қаласының орны ретінде қарастырылады, ол Эбла сарайының G архивінде айтылған, сондай-ақ кейінірек Темір дәуіріндегі Жаңа Хеттік мемлекетінің астанасы – Киналуа қаласы болған. Табылған заттардың ішінде Темір дәуіріне жататын ғибадатхана және б.з.д. 1-мыңжылдыққа жататын көптеген клинопись тақталары бар.

Сәйкестендіру

Археолог Тимоти Харрисон, 2004 жылдан бастап көп жылдар бойы қазба жұмыстарын басқарған, бұл орынды неохеттік/арамейлік темір дәуірі патшалығының астанасы Киналуамен байланыстыруды қолдайды. Бұл орын еврей Библиясында айтылған Калне қаласы болуы мүмкін.

Археологиялық зерттеулер

1935-1938 жылдары Чикаго университетінің Шығыс институты Роберт Брейдуд басқаруымен қазба жұмыстарын төрт маусым бойы жүргізді. 1999 жылдан 2002 жылға дейін Шығыс институты Таинат археологиялық жобасы аясында картаға түсіру, зерттеулер жүргізу және алғашқы қазбаларды қарастыру үшін осы нысанға қайта оралды. Торонто университетінің тобы 2003 жылы жүргізілген зерттеулерден кейін 2004 жылы жаңа қазба жұмыстарын бастады. 2005 жылғы жаздағы қазба жұмыстары темір дәуіріне жататын ғибадатхананың көбірек бөлігін, сондай-ақ ерте темір дәуірінің II біт хиланисінің бір бөлігін ашты. Сонымен қатар, ерте темір дәуірінің I кезеңіне жататын көптеген материалдар, және ерте қола дәуірінің шағын үлесі де табылды. Қазба жұмыстары жалпы 13 маусымға созылды және 2016 жылға дейін жалғасты. Табылған заттардың ішінде темір дәуіріне жататын маңызды ғибадатхана, б.з.д. 1-мыңжылдыққа жататын бірнеше клинопись тақташалары, және ертерек қола дәуіріндегі қоныстың бастапқы құрылыстары бар. Джеймс Осборнның "Сиро-Анатолиялық қала мемлекеттері: Назардан тыс қалған темір дәуірі мәдениеті" тақырыбындағы лекциясында осы нысанның әр түрлі аспектілері талқыланады.

Сайттың орналасуы

Бұл жер 20 гектарға жуық жоғарғы үйінді және төменгі үйіндіден тұрады (қазір су тасқан жазық астында, солтүстікке қарай шамамен 200 метрге, шығысқа қарай шамамен 100 метрге және оңтүстік-шығысқа қарай аз ғана созылған). Жоғарғы үйіндінің 550 шаршы метрі (солтүстік және шығыс бөліктері) заманауи бульдозер жұмыстарының нәтижесінде алынып тасталған. Ерте қола дәуірінде бұл жердің ауданы қазіргі жоғарғы үйіндіден шамамен 25 гектарға үлкен болған, бұл сынамалар мен беткі қабаттан табылған заттарға сүйеніп айтылады, ал қалдықтардың тереңдігі 3-6 метрді құраған.

Мерзімдер мен қорытындылар

Теллдегі археологиялық қазбалар және көне жазба дереккөздері бірлесіп, бұл орын ерте қола дәуірі мен ерте темір дәуірінде екі бөлек кезеңде маңызды қалалық орталық болғандығын көрсетіп тұр.

Ерте қола дәуірі

Қызыл, қара және жылтыратылған ыдыстар (Хирбет Керак ыдыстары) Месопотамияның ерте династиялық кезеңіне сәйкес келетін H және I фазаларында табылды. Бұл керамикалық бұйымдар шамамен б.з.д. 3000 жылдары Кюра-Аракс мәдениетінің ықпалымен осы аймаққа келген деп саналады. Амук жазығында Телл Таинат ЕБIVB кезеңіндегі ең ірі елді мекен болды. Телл Таинаттан табылған құрылыс қалдықтары ерте қола IVB кезеңіне (J фазасы) жатады. Табылған заттардың ішінде 17 антропоморфты және зооморфты мүсін, сол кездегі аймаққа тән стильде жасалған. Сонымен қатар, екі дөңгелек, мыс қорытпасынан жасалған металл сынықтары, орау бұрақтары және тоқыма салмақтары да табылды. Ерекше табылған заттарға цилиндрлі мөр және екі саз мөр кіреді.

Біт-хилани сарайлары

Шығыс институтының экспедициялары (1935–38) «біт хилани» деп аталатын стильдегі бірнеше ірі сарайларды таба алды. 2005 жылғы қазба жұмыстары ерте темір дәуірінің II кезеңіне жататын «біт хилани» сарайының бір бөлігін ашты.

Болашақтағы оқу

Лангис Барсетти, Д. "Кунулуаның блогын блокпен салу: Minecraft арқылы археологияны зерттеу", Таяу Шығыс археологиясы 84(1), б. 62–70, 2021
Батиук, С., және Харрисон, Т. П. "Металл саудасы және Телл Тайнаттағы ерте қола дәуіріндегі қолөнер өндірісі", б. 48–66, "Жакын Шығыс археологиясындағы нақтылықтарды жою: К. Аслихан Йенердің құрметіне арналған естелік жинақ", ред. К. Манер, М. Т. Хоровиц және А. С. Гилберт. Лейден, Бостон: Брилл, 2017
Эммануил, Дж. П., "Тайта патшасы және оның "Палестинасы": филистин мемлекеті ме, не жаңа хетт патшалығы?", Antiguo Oriente, Cuadernos del Centro de Estudios de Historia del Antiguo Oriente, 13-том, б. 11–40, 2015
Денель, Э. және Харрисон, Т. П. Жаңа хетт цитаделінің қақпасы Тайнатта (Ежелгі Кунулуа). Б. 137–155, "Анатолия археологиясы: соңғы жаңалықтар (2015–2016)", 2-том, ред. С. Стейдман және Г. МакМахон. Ньюкасл, Ұлыбритания: Кембридж Оқушылары Баспасы, 2017
Фейлс, Фредерик Марио. "Тайнаттан кейін: Ассирия саяси тарихы үшін Есархаддонның жаңа мәртебесі", Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale 106.1, б. 133–158, 2012
Мэннинг, С. М., Лорентцен, Б., Уэлтон, Л., Батиук, С., Харрисон, Т. П. "Солтүстік Леванттағы мегақұрғақшылықтан және құлдыраудан тыс: Телл Тайнаттың мерзімдік кезеңдері және екі тарихи өзгеріс эпизоды, шамамен 4,2 мың жыл бұрын және 3,2 мың жыл бұрын", PLOSOne, 29 қазан 2020.
Харрисон, Т., "Солтүстік Леванттағы Темір дәуірі I–II кезеңіне көшу: пайда болған келісім?", Иерусалим археология журналы, б. 325–351, 2021
Харрисон, Тимоти П. "Телл Тайнаттағы Жаңа Ассириялық губернаторының резиденциясы", Журнал (Канадалық Месопотамиялық зерттеулер қоғамы) 40, б. 23–33, 2005
Джейнвей, Брайан. "Телл Тайнат және оның маңындағы Эгей теңізімен ерте Темір дәуіріндегі байланыстың сипаты мен ауқымы: Теңіз халықтарының куәлігі". "Кипр, Теңіз халықтары және Шығыс Жерорта теңізі: Үздіксіздік пен өзгерістердің аймақтық көзқарастары" еңбегінде. Scripta Mediterranea, Scripta Mediterranea, б. 27–28, 2006
Роамс, Джим. "Телл Тайнат, Түркиядағы ерте Темір дәуіріндегі металл шеберханасы", MRS Online Proceedings Library 1319.1, б. 1–7, 2011