Қазан хандығының ханы Ғабделлатыф: Өмір және тақтан тайып кетуі
Ghabdellatif of Kazan
Қазан хандығының ханы Ғабделлатыйф (1496-1502) туралы мақала. Өмірі, әкесі Ибраһим хан, Қырым хандығындағы өмір жолы мен Мәскеудегі қызметі жайлы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Ғабделлатиф (/ɡæ/b/, /d/ɛ/l/ə/'t/iː/f/; Abdul Latyf, Abd al Latif; Татар: Ğäbdellatíf) немесе Абдуллатиф (шамамен 1475 – 1502 жылдан кейін) – 1496 жылдан 1502 жылға дейін Қазан хандығының ханы болған. Ғабделлатиф – Қазанның Ибрайымы мен Нұр Сұлтанның кіші ұлы. 1479 жылы Ғабделлатифтің әкесі қайтыс болған соң, анасы Меңлі I Гирайға үйленіп, Қырым хандығына көшіп кетті. 1490 жылы Меңлі I Гирай Ғабделлатифті Мәскеуге қызмет етуге жіберді, онда ол Звенигород қаласын алды, ал оның інісі Мохәммәт Әмин Кашираны биледі. Бұл үлкен құрмет саналды, себебі бұл қалалар көбінесе Мәскеудің ұлдарына берілетін. 1495 жылы Мохәммәт Әминге қарсы жасалған төңкерістен кейін Мамуқ хан өзін тез арада дискомпрометациялады. Ғабделлатиф Мәскеудің келісімімен ағасы Мохәммәт Әминге қарағанда әлсіз балама ретінде таңдалды. 1499 жылы Сибір әулетін Қазан тағына қайта орнатуға тағы бір әрекет жасалды. Урақ Ағалақты Қазан ханы етіп тағайындауға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Ғабделлатиф Мәскеумен емес, Осман империясымен жақын байланыста болған Қырым хандығында өсті. Ол есейген сайын тәуелсіз саясат жүргізе бастады, бұл оны таққа отырған топқа ұнамады. 1501 жылы Қол (Кел) Ахмат бастаған қазандық ақсүйектер тобы Мәскеуге барды, ал 1502 жылдың қаңтарында Мәскеуден Қазанға елшілік келді. Ғабделлатиф тақтан алынып, күзетпен бірге Қазаннан Мәскеуге жеткізіліп, Белозерскке (қазіргі Белозерск, Ресей) жер аударылды. Мохәммәт Әмин қайтадан хан болып тағайындалды. Бұл қақтығыс Қырым хандығынан бірнеше сауалдарға әкелді, бірақ соғысқа ұласпады, мүмкін, тақ Меңлі I Гирайдың тағы бір өгей ұлына өткендіктен және Қырым хандығы Алтын Ордаға қарсы соғыспен айналысқандықтан. Ғабделлатифтің кем дегенде 1511 жылға дейін жер ауда болғаны мүмкін, сол кезде анасы оны зиярат еткен.
Ghabdellatif (/ɡ//æ//b/,/d//ɛ//l//ə/'/t//iː//f/; Abdul Latyf, Abd al Latif; Tatar: Ğäbdellatíf ) or Abdullatif (c. 1475 – after 1502) was the Khan of the Kazan Khanate from 1496 to 1502. Ghabdellatif was the youngest son of Ibrahim of Kazan and Nur Soltan. When Ghabdellatif's father died in 1479, his mother married Meñli I Giray and relocated to the Crimean Khanate. Around 1490 Meñli I Giray sent Ghabdellatif to Muscovy for service, where he received the town of Zvenigorod, while his brother Moxammat Amin ruled Kashira. This was considered a great honor because these towns were usually given to the sons of the Grand Duke of Muscovy. After a 1495 coup against the pro Muscovy Moxammat Amin, the khan Mamuq quickly discredited himself. Ghabdellatif was chosen as a weaker alternative to his brother Moxammat Amin with Moscow's approval. In 1499 another attempt was made to restore the Siberian dynasty to the throne of Kazan. Uraq attempted to establish Agalaq as Kazan khan, but the attempt was repelled. Ghabdellatif grew up in the Crimean Khanate, which had closer ties with the Ottoman Empire than with Muscovy. As he became older, he started to conduct more independent politics, which was unacceptable to the faction which selected him for the throne. In 1501 a group of Kazan nobles headed by Qol (Kel) Axmat visited Moscow and in January 1502, an embassy from Muscovy came to Kazan. Ghabdellatif was ousted, taken from Kazan under guard to Moscow and then exiled to Beloozero (now Belozersk, Russia). Moxammat Amin was installed as khan once again. The conflict resulted in a number of inquiries from the Crimean Khanate but did not lead to hostilities, perhaps because the throne passed to another step son of Meñli I Giray and because the Crimean Khanate was busy with a war against the Golden Horde. It's possible that Ghabdellatif lived in exile at least until 1511, when he was visited by his mother.