Кіріспе

Хлороцебус – Ескі әлем маймылдары тұқымдасына жататын орташа ірі приматтар туысы. Қазіргі уақытта алты түрі анықталған, бірақ кейбір мамандар оларды көптеген түршелері бар бір түр ретінде қарастырады. Қай жағдайда болса да, олар Хлороцебус туысының толық құрамын құрайды. Қызығы, "вервет маймылы" және "жасыл маймыл" атаулары кейде бүкіл Хлороцебус туысын білдірсе де, нақтырақ айтқанда Хлороцебус пигерытрус және Хлороцебус сабейус түрлерін көрсетеді, екеуі де Хлороцебус туысының типтік түрі емес. Осы мақалада Хлороцебус термині туысқа, ал жалпылама атаулар тек түрлерге қатысты қолданылады. Бұл маймылдардың табиғи мекендеу аймағы – Сахарадан оңтүстікке қарай, Сенегал мен Эфиопиядан бастап Оңтүстік Африкаға дейінгі Африка. Дегенмен, бұрынғы ғасырларда олардың бір бөлігі Кариб теңізінің алғашқы қоныстанушылары мен құл саудагерлерімен үй жануарлары ретінде алынып, Атлант мұхиты арқылы Кариб аралдарына тасымалданған. Кейін маймылдар қашып кетіп немесе босатылып, жабайы табиғатқа бейімделген. Бүгінде оларды Батыс Үндістан аралдарында – Барбадос, Сент-Китс, Невис, Ангилья және Сент-Мартенде кездестіруге болады. Флорида штатының Бровард округінде де олардың колониясы бар.

Таксономия

Хлороцебус маймылдарының жіктелуі өзгеріске ұшырауда. Бұрын олар орташа өлшемді, африкалық ағаштарда тіршілік ететін, гуэнон туысына жататын Cercopithecus маймылдарымен бірге топтастырылып, Cercopithecus aethiops деп бір түр ретінде жіктеліп келген.

Физикалық сипаттама

Хлороцебус маймылдарының арқа жағындағы түктері түрлеріне қарай ашық сарыдан сұр жасыл қоңырға дейін, тіпті қара қоңырға дейін өзгерсе, ал төменгі бөлігі мен беттің айналасындағы шаш сақинасы ақшыл сары түсті болады.

Егемендік және экология

Жақын туыстары бар генондардан айырмашылығы, Хлороцебус түрлері негізінен орманды мекендемейді. Олар жартылай ағаш және жартылай жерде тіршілік етеді, күнінің көп бөлігін жерде тамақтана отырып өткізеді, ал түнін ағаштарда ұйықтайды. Олар түрлі дауыстарды қолданады. Көптеген туристер бұл маймылдар қоршауға алынса немесе қауіп сезсе, қатты шағып алатынын байқаған. Африкада адамдармен тығыз байланыста болса және адамдар мен олардың итттерінен жиі қауіп төніп тұрса да, осы маймылдардың шабуылдары иттерге қарағанда өте сирек кездеседі. Аналық жұптасуға дайын екенін көрсету үшін еркекке жыныс мүшесін ұсынады. Топтарда аналықтардың саны еркектерден көп болғандықтан, әрбір еркек бірнеше аналықпен жұптасады. Әдетте, еркектерде жыныс мүшесінің ашық көк түсті қапшығы болады, ол жұптасу маусымында ең жақсы көрінеді. Еркектер жас ұрпақты тәрбиелеуге қатыспайды, бірақ топтағы басқа аналықтар ("апалар") осы жүкті бөліседі. Үстемдік иерархиясы да маңызды рөл атқарады, себебі үстем топ мүшелерінің балалары артықшылық алады. Жүктілік мерзімі шамамен 163–165 күнге созылады.

Кейбір Африка елдерінде көптеген маймылдар электр сымдарынан, итттерден, жыртқыш жануарлардан (мысалы, жабайы мысықтардан), көліктерден, атудан, уланудан және спорттық аң аулаудан қаза табады. Бұған қоса, шөлдеудің күшеюі және ауыл шаруашылығы мен қала құрылысының салдарынан тіршілік ортасының жоғалуы да орын алды. Нәтижесінде, қалалық аймақтарда топтардағы маймылдардың саны орташа есеппен 15-25 жекеге дейін азайды, ал көптеген топтар мүлдем жойылып кетті.

Ғылыми зерттеулер мен вакцина өндірісінде қолдану

Африкалық жасыл маймыл 1950 жылдардан бері көптеген ғылыми зерттеулердің назарында болды, ал оның тіндерінен алынған жасушалар желілері бүгінге дейін полиомиелит және шешекке қарсы вакциналар өндіру үшін қолданылады. Хлороцебус түрлері жоғары қан қысымы мен ЖИТС-ті зерттеуде де маңызды. Басқа көптеген адам емес приматтардан өзгеше, олар табиғи түрде жоғары қан қысымын дамытады. Африкада маймылдар симиан иммуножеткіліксіздік вирусымен (SIV) кеңінен жұқтырады, ол адам иммуножеткіліксіздік вирусының (АИТВ) ата-тегі болып табылады, және екеуі де халық арасында кең таралған. Хлороцебус маймылдары SIV-тің табиғи иесі болып табылады және жұққан кезде иммуножеткіліксіздікке ұшырамайды; сондықтан олар СПИД-ті зерттеуде СПИД-ке қарсы қорғаныс механизмдерін түсіну үшін маңызды модель болып табылады. SIV жұқтырған маймылдар мен АИТВ жұқтырған адамдардың инфекцияға микробиалдық жауабы әртүрлі. Веро жасушалары – африкалық жасыл маймылдың бүйрегінің эпителий жасушаларынан алынған үздіксіз жасушалар желісі, және иммунология мен жұқпалы аурулар саласындағы зерттеулерде кеңінен қолданылады. Ұқсас жасушалар желісіне бұқаның жасыл маймыл бүйрегі және BS C 1 жатады. Хлороцебус маймылдары ЖИТС, микробиом, даму, нейромінез-құлық, нейродегенерация, метаболизм және семіздік зерттеулері үшін маңызды модельдік организм болып табылады. Хлороцебус маймылының (Chlorocebus sabaeus) геномы секвенцияланды, және гендік үлгілермен гендік сілтеме NCBI Chlorocebus sabeus 1.1 және Ensembl Vervet AGM (Chlorocebus sabaeus) геномдық шолғыштарында қолжетімді. Бұл маймылда геномдық зерттеулерді жеңілдетті, соның ішінде Африка мен Кариб теңізіндегі популяциялық генетика зерттеулері және ми мен шеткі тіндердегі даму кезінде гендік экспрессияны реттеуді сипаттау, жүктілік кезеңінде және көшіру мен әлеуметтік оқшаланумен байланысты психоәлеуметтік стресске жауап ретінде. ДНК-дағы CpG метилирлеуге негіделген эпигенетикалық сағат – қартаюдың күрделі биомаркері – Хлороцебус sabaeus үшін бірнеше нұсқада әзірленді: ми қабығы, қан және бауыр үшін тіндік ерекше сағаттар; көптігіс сағат; және адам sabaeus маймылының сағаттары.