Кіріспе

Trachypithecus (грек тіліндегі τραχύς, trachýs – "қатаң" және πίθηκος, píthekos – "маймыл" деген мағынаны білдіреді) – лютунгтар, лаңгурлар немесе жапырақ маймылдары деп аталатын түрлерді қамтитын Ескі әлем маймылдарының туысы. Олардың таралған аймағы – Оңтүстік-Шығыс Азияның көп бөлігі (солтүстік-шығыс Үндістан, Вьетнам, Оңтүстік Қытай, Борнео, Таиланд, Ява және Бали). "Лютунг" атауы сунда тілінен "қара түс" деген мағынаны білдіреді, ал түпкі тегі протоавстронезиялық *luCuŋ сөзінен шыққан (алғашқыда Формоза тау макакасын білдірген); бір зерттеу жұмысында осы атау артықшылыққа ие, себебі авторлар "лаңгур" атауын тек Semnopithecus туысына жататын маймылдарға қатысты қолдануды жөн көрді.

Эволюция

Генетикалық талдау көрсеткендей, қазіргі лютунг түрлерінің ата-тегі 3 миллион жылдан сәл астам уақыт бұрын, Плиоценнің соңында бір-бірінен ерекшелене бастады. Бүгінгі күні тіршілік ететін түрлер Плейстоцен кезеңінде одан әрі бөлініп кетті, бұл, болжам бойынша, Мұз дәуірінде ортаның өзгеруіне байланысты болды. Туысқа жататын ең көне қазба қалдықтары Вьетнам мен Лаостан ортаңғы Плейстоценге жатады; кейінгі қазбалар Таиланд, Ява және Суматрадан да табылған. Лутунгтардың ең жақын туыстары, әдетте, сұр лангурлар немесе сурильдер болып саналады, бірақ олардың нақты туыстығы әлі де анық емес, мүмкін, осы туыстардың жақындағы эволюциялық тарихында будандасу болғандықтан.

Мінез-құлық

Олар күнінің көп бөлігін ағаштарда өткізеді, төрт аяғымен бұтақтармен жүріп, бірақ ағаштан ағашқа жақсы секіріп те жүре алады. Олар күндіз белсенді, әсіресе таңертең және кешке қарай. Олар 5-ден 20-ға дейін жануардан тұратын топтарда, көбінесе гаремдерде – яғни бір еркек және бірнеше аналықтармен бірге өмір сүреді. Жас еркектер толық жетілген кезде туған топтарын тастап кетуге мәжбүр, көбінесе бойдақтардың топтарын құрайды. Егер жаңа еркек гаремді басып алып, ескі гарем басшысын жеңіп, қорқытса, ол топтың балаларын өлтіруі мүмкін. Лутунгтер аумақтық жануарлар, өз аумақтарын басқа лутунгтерден қорғау үшін дауыстап ескертеді, ал сырттан келгендер қорқытпаса күш қолданады. Олардың топ мүшелерін ескерту үшін қолданатын әртүрлі дыбыстары бар. Сонымен қатар, бір-бірін күтіммен тазалау маңызды рөл атқарады. Лутунгтер шөппен қоректенеді, негізінен жапырақтар, жемістер және бүршіктерді жейді. Қатты жапырақтарды қорыту үшін олар көп бөлімді асқазанға ие.

Көбею

Егіздер сирек кездеседі, әдетте бір туған бала жеті айлық жүктілік мерзімінен кейін туады. Жаңа туған балалардың жүні әдетте алтын сары түсті болады. Анасы балаларды тәрбиелеу жауапкершілігін гаремдегі басқа әйелдермен ("тәтелермен") бөліседі. Анасы тамақ іздеп жүргенде, олар баланы қолдан-қолға береді, ойнайды, көтеріп, құшақтайды. Егер анасы өлсе, басқа әйел балаға ортақ ана болады. Лутунгтар өмірінің бірінші жылының соңында сүттен айырылады және 4-5 жасқа келгенде толық жетіледі. Өмір сүру ұзақтығы шамамен 20 жылды құрайды.