Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Trachypithecus (грек тіліндегі τραχύς, trachýs – "қатаң" және πίθηκος, píthekos – "маймыл" деген мағынаны білдіреді) – лютунгтар, лаңгурлар немесе жапырақ маймылдары деп аталатын түрлерді қамтитын Ескі әлем маймылдарының туысы. Олардың таралған аймағы – Оңтүстік-Шығыс Азияның көп бөлігі (солтүстік-шығыс Үндістан, Вьетнам, Оңтүстік Қытай, Борнео, Таиланд, Ява және Бали). "Лютунг" атауы сунда тілінен "қара түс" деген мағынаны білдіреді, ал түпкі тегі протоавстронезиялық *luCuŋ сөзінен шыққан (алғашқыда Формоза тау макакасын білдірген); бір зерттеу жұмысында осы атау артықшылыққа ие, себебі авторлар "лаңгур" атауын тек Semnopithecus туысына жататын маймылдарға қатысты қолдануды жөн көрді.
Genus of Old World monkeys
Trachypithecus (derived from Greek τραχύς, trachýs meaning "rough" and πίθηκος, píthekos meaning "monkey") is a genus of Old World monkeys containing species known as lutungs, langurs, or leaf monkeys. Their range is much of Southeast Asia (northeast India, Vietnam, southern China, Borneo, Thailand, Java, and Bali). The name "lutung" comes from the Sundanese language meaning "blackness", ultimately from Proto Austronesian *luCuŋ (which originally referred to the Formosan rock macaque); it is preferred in one paper because the authors wanted the name langurs to only refer to monkeys in the genus Semnopithecus,
Эволюция
Генетикалық талдау көрсеткендей, қазіргі лютунг түрлерінің ата-тегі 3 миллион жылдан сәл астам уақыт бұрын, Плиоценнің соңында бір-бірінен ерекшелене бастады. Бүгінгі күні тіршілік ететін түрлер Плейстоцен кезеңінде одан әрі бөлініп кетті, бұл, болжам бойынша, Мұз дәуірінде ортаның өзгеруіне байланысты болды. Туысқа жататын ең көне қазба қалдықтары Вьетнам мен Лаостан ортаңғы Плейстоценге жатады; кейінгі қазбалар Таиланд, Ява және Суматрадан да табылған. Лутунгтардың ең жақын туыстары, әдетте, сұр лангурлар немесе сурильдер болып саналады, бірақ олардың нақты туыстығы әлі де анық емес, мүмкін, осы туыстардың жақындағы эволюциялық тарихында будандасу болғандықтан.
Genetic analysis indicates that the ancestors of the modern species of lutung first differentiated from one another a little over 3 million years ago, during the late Pliocene. The various species alive today then diverged during the Pleistocene, presumably driven by habitat changes during the Ice Ages. The oldest fossils clearly identified as belonging to the genus date from the middle Pleistocene of Vietnam and Laos; later fossils are also known from Thailand, Java, and Sumatra. The closest living relatives of the lutungs are probably either the gray langurs or the surilis, although the exact relationships remain unclear, possibly due to hybridisation between these genera during the course of their recent evolutionary history.
Мінез-құлық
Олар күнінің көп бөлігін ағаштарда өткізеді, төрт аяғымен бұтақтармен жүріп, бірақ ағаштан ағашқа жақсы секіріп те жүре алады. Олар күндіз белсенді, әсіресе таңертең және кешке қарай. Олар 5-ден 20-ға дейін жануардан тұратын топтарда, көбінесе гаремдерде – яғни бір еркек және бірнеше аналықтармен бірге өмір сүреді. Жас еркектер толық жетілген кезде туған топтарын тастап кетуге мәжбүр, көбінесе бойдақтардың топтарын құрайды. Егер жаңа еркек гаремді басып алып, ескі гарем басшысын жеңіп, қорқытса, ол топтың балаларын өлтіруі мүмкін. Лутунгтер аумақтық жануарлар, өз аумақтарын басқа лутунгтерден қорғау үшін дауыстап ескертеді, ал сырттан келгендер қорқытпаса күш қолданады. Олардың топ мүшелерін ескерту үшін қолданатын әртүрлі дыбыстары бар. Сонымен қатар, бір-бірін күтіммен тазалау маңызды рөл атқарады. Лутунгтер шөппен қоректенеді, негізінен жапырақтар, жемістер және бүршіктерді жейді. Қатты жапырақтарды қорыту үшін олар көп бөлімді асқазанға ие.
They spend the largest part of the day in the trees, where they crawl along the branches on all fours, although they can also jump well from tree to tree. They are diurnal, although more active in the early mornings and the afternoon. They live in groups of five to 20 animals, mostly in harems, i. e. a single male with several females. Young males must leave their birth group when fully mature, often forming bachelor groups. If a new male takes over a harem, defeating and scaring off the harem leader, he often kills the children of the group. Lutungs are territorial, with loud shouting to defend their territories from other lutung interlopers, resorting to force if the outsiders are not scared off. They have a common repertoire of sounds with which they warn group members. Also, mutual grooming plays an important role. Lutungs are herbivores, primarily eating leaves, fruits, and buds. To digest the tough leaves, they developed a multichambered stomach.
Көбею
Егіздер сирек кездеседі, әдетте бір туған бала жеті айлық жүктілік мерзімінен кейін туады. Жаңа туған балалардың жүні әдетте алтын сары түсті болады. Анасы балаларды тәрбиелеу жауапкершілігін гаремдегі басқа әйелдермен ("тәтелермен") бөліседі. Анасы тамақ іздеп жүргенде, олар баланы қолдан-қолға береді, ойнайды, көтеріп, құшақтайды. Егер анасы өлсе, басқа әйел балаға ортақ ана болады. Лутунгтар өмірінің бірінші жылының соңында сүттен айырылады және 4-5 жасқа келгенде толық жетіледі. Өмір сүру ұзақтығы шамамен 20 жылды құрайды.
Rarely twins, a typical single birth comes after a seven month gestation period. Newborns usually have a golden yellow fur. The mother shares responsibilities of rearing the young with the other females ("aunties") of the harem. They hand the young around, play with it, carry it, and cuddle it, while the mother searches for food. If the mother dies, another female adopts the young animal. Lutungs are weaned in the latter half of their first year, and reach full maturity at 4 to 5 years. The life expectancy is estimated at 20 years.