Орангутандар: Азия маймылдарының сирек кездесетін түрі

Кіріспе

Азия маймылдарының туысы

Genus of Asian apes
the group of primates

Orangutans are great apes native to the rainforests of Indonesia and Malaysia. They are now found only in parts of Borneo and Sumatra, but during the Pleistocene they ranged throughout Southeast Asia and South China. Classified in the genus Pongo, orangutans were originally considered to be one species. From 1996, they were divided into two species: the Bornean orangutan (P. pygmaeus, with three subspecies) and the Sumatran orangutan (P. abelii). A third species, the Tapanuli orangutan (P. tapanuliensis), was identified definitively in 2017. The orangutans are the only surviving species of the subfamily Ponginae, which diverged genetically from the other hominids (gorillas, chimpanzees, and humans) between 19.3 and 15.7 million years ago. The most arboreal of the great apes, orangutans spend most of their time in trees. They have proportionally long arms and short legs, and have reddish brown hair covering their bodies. Adult males weigh about , while females reach about Dominant adult males develop distinctive cheek pads or flanges and make long calls that attract females and intimidate rivals; younger subordinate males do not and more resemble adult females. Orangutans are the most solitary of the great apes: social bonds occur primarily between mothers and their dependent offspring. Fruit is the most important component of an orangutan's diet, but they will also eat vegetation, bark, honey, insects and bird eggs. They can live over 30 years, both in the wild and in captivity. Orangutans are among the most intelligent primates. They use a variety of sophisticated tools and construct elaborate sleeping nests each night from branches and foliage. The apes' learning abilities have been studied extensively. There may be distinctive cultures within populations. Orangutans have been featured in literature and art since at least the 18th century, particularly in works that comment on human society. Field studies of the apes were pioneered by primatologist Birutė Galdikas and they have been kept in captive facilities around the world since at least the early 19th century. All three orangutan species are considered critically endangered. Human activities have caused severe declines in populations and ranges. Threats to wild orangutan populations include poaching (for bushmeat and retaliation for consuming crops), habitat destruction and deforestation (for palm oil cultivation and logging), and the illegal pet trade. Several conservation and rehabilitation organisations are dedicated to the survival of orangutans in the wild.

Приматтар тобы

Орангутан – Индонезия мен Малайзияның жаңбырлы ормандарында мекендейтін ірі маймыл. Қазір олар Борнео мен Суматраның бір бөлігінде ғана кездеседі, бірақ плейстоцен дәуірінде Оңтүстік-Шығыс Азия мен Оңтүстік Қытайдың барлық аймақтарында таралған. Орангутан Pongo туысына жатады және бастапқыда бір түр деп есептелген. 1996 жылдан бастап екі түрге бөлінді: борней орангутаны (P. pygmaeus, үш кіші түрі бар) және суматра орангутаны (P. abelii). Үшінші түр – тапанули орангутаны (P. tapanuliensis) 2017 жылы анықталды. Орангутан – Ponginae құрметті туысының жалғыз сақталған түрі, ол гориллалар, шимпанзелер және адамдар сияқты басқа гоминидтерден 19,3–15,7 миллион жыл бұрын генетикалық тұрғыдан бөлінген. Ірі маймылдардың ішінде ең ағаш өміріне бейімделген орангутан көп уақытын ағаштарда өткізеді. Олардың денесіне пропорционалды ұзын қолдары мен қысқа аяқтары бар, денелері қызыл қоңыр түкпен жабылған. Ересек аталықтардың салмағы шамамен , ал аналықтары шамамен жетеді. Басым ересек аталықтардың беттерінде ерекше жақ сүйектері немесе қанаттары қалыптасады және аналықтарды тартатын, қарсыластарын қорқытатын ұзын дауыстар шығарады; жас, бағынышты аталықтар ересек аналықтарға көбірек ұқсайды және мұндай белгілері жоқ. Орангутан – ірі маймылдардың ең жалғыз өмір сүретін түрі: әлеуметтік байланыстар негізінен аналар мен олардың тәуелді балалары арасында болады. Орангутанның рационындағы ең маңызды компонент – жеміс, бірақ олар өсімдіктер, қабық, бал, жәндіктер және құс жұмыртқаларын да жейді. Олар табиғатта да, тұтқындықта да 30 жылдан астам өмір сүре алады. Орангутан – ең зиялы приматтардың бірі. Олар әртүрлі күрделі құралдарды қолданады және әр түн сайын бұтақтар мен жапырақтардан жасалған әсем ұялар салады. Маймылдардың оқу қабілеті жан-жақты зерттелген. Халық арасында ерекше мәдениеттер болуы мүмкін. Орангутан 18 ғасырдан бері әдебиет пен өнерде, әсіресе адам қоғамын сынаған туындыларда бейнеленген. Приматолог Бируте Галдикас маймылдарды дала жағдайында зерттеуді бастады және олар 19 ғасырдың басынан бері әлемнің әртүрлі елдеріндегі тұтқындықта ұсталады. Орангутанның үш түрі де жоғары саналады. Адамның қызметі популяцияның және ареалдың күрт азаюына әкелді. Табиғи орангутан популяциясына қауіп төндіретін факторлар: браконьерлік (ет үшін және егінге зиян келтіргені үшін жазалау), мекендеу ортасын жою және орманды кесу (пальма майын өндіру және ағаш өңдеу үшін), сондай-ақ заңсыз үй жануарлары саудасы. Бірнеше сақтау және қайта оңалту ұйымдары орангутанның табиғаттағы өмір сүруін қамтамасыз етумен айналысады.

Этимология

"Орангутан" атауы (сондай-ақ оранг утан, оранг утан, орангутанг және оранг оутанг деп те жазылады) малай тіліндегі "адам" деген мағынаны білдіретін "оранг" және "орман" деген мағынаны білдіретін "хутан" сөздерінен шыққан. Жергілікті тұрғындар бастапқыда бұл терминді орманды мекендейтін адамдарды атау үшін қолданған, бірақ малай тілінің дамуының ерте кезеңінде бұл сөздің мағынасы кеңейіп, Понго туысына жататын маймылдарды да қамтыды. Бұл сөз 17 ғасырда индонезиялық зоологияға қатысты бірнеше неміс тіліндегі сипаттамаларда кездеседі. Бұл сөздің банджаралық малай тілінен шыққандығы айтылғанмен, жоғарыда аталған көне яван тіліндегі дереккөздердің ескілігі ескі малай тілінің одан шыққандығын көрсетеді. Крибб және әріптестері (2014) Бонтиус еңбегінде маймылдарға емес (өйткені бұл сипаттама Явадан келген, онда маймылдардың қандай жерден екені белгісіз), ауыр медициналық жағдайға (көбінесе кретинизмге) ұшыраған адамдарға қатысты екенін, ал оның сөз қолдануын он жылдан кейін алғаш рет жариялаған Николас Тюльп дұрыс түсінбегенін ұсынады. Бұл сөзді алғаш рет ағылшын тілінде 1693 жылы дәрігер Джон Булвер Orang Outang түрінде қолданған. Осы жазу (және айтылуы) ағылшын тілінде бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді, бірақ қате деп есептеледі. "Хутан" сөзіндегі "h" әрпінің жоғалуы және "ng"-ден "n"-ге ауысуы терминнің португал тілінен немесе аймақтағы басқа туыс тілдерден (Лумбу пунгу, Вили мпунгу, немесе Йомби ймпунгу) ағылшын тіліне енгенін көрсетеді.

Сипаттамалары

Орангутанның жыныстық диморфизмі айқын; әйелдер әдетте биік тұрады және салмағы шамамен 45 кг, ал ересек еркектер биік тұрады және салмағы шамамен 75 кг. Адамдармен салыстырғанда, олардың қолдары пропорционалды түрде ұзын, еркек орангутанның қолдарының ұзындығы шамамен 2.2 метр, ал аяқтары қысқа. Олар ұзын, қызғылт түсті түкпен жабылған, ол жас кезінде ашық қызғылт сары болып басталып, жасымен бірге жидек түсіне немесе шоколад түсіне қарайып, ал терісі күлгін-қара болады. Еркектердің беттері көбінесе түксіз болғанымен, кейде сақалға ұқсас түк өседі. Орангутанның құлақтары мен мұрындары кішкентай, құлақтарында түйін жоқ. Бас сүйегі бетке қарағанда жоғары орналасқан, беті иіліңкі және прогнатты. Әйелдер мен жас орангутандардың басы дөңгелек, беттері жұқа, ал ересек еркектерде сагитталық қыртыс, үлкен жақ сүйектері немесе қанаттары болады. Жұтқыншақ қуысы ұзын дауыс шығару үшін резонанс камерасы ретінде қызмет етеді. Аяқтарында төрт ұзын саусақ және қарсыласатын бас бармақ бар, бұл оларға қол сияқты икемділік береді. Сонымен қатар, жамбас буындары олардың аяқтарына қол мен иық сияқты айналуға мүмкіндік береді. Борнеодағы туыстарына қарағанда, суматралық орангутандар жіңішке, ақшыл және ұзын түкке және ұзын бетке ие. Орангутандар кейде жайылымдарға, өңделген егістіктерге, бақтарға, жас ормандарға және саяз көлдерге кіреді. Олар күнін таңертең 2-3 сағат бойы тамақтандырудан бастайды. Олар түскі уақытта демалып, кешке қарай саяхаттайды. Кешкісін түнге дайындалады. Орангутандар сондай-ақ Dracaena cantleyi өсімдігін қабынуға қарсы бальзам ретінде пайдаланады. Тұтқындағы жануарлар жоғарғы тыныс жолдарының ауруына шалдығуы мүмкін.

Тамақ және тамақтандыру

Орангутанның негізгі тамағы – жеміс, ол олардың азық іздеу уақытының 57–80% құрайды. Тіпті азық-түлік тапшылығы кезінде де жеміс олардың тамақтану уақытының 16% бөлігін құрайды. Ең көп жеміс – жұмсақ қабығы, арилдері немесе тұқым қабырғалары бар жемістер, әсіресе інжір, сондай-ақ дрюпалар мен жидектер. Орангутанның рационында жапырақтар да бар, олар азық іздеу уақытының 25% құрайды. Жеміс аз болғанда жапырақтарды көбірек жейді, бірақ жеміс мол болған кезде де орангутандардың 11–20% уақыты жапырақтармен өтеді. Олар жеміс аз кездесетін кезде Borassodendron borneensis ағашының жапырақтарымен және сабақтарымен қоректенеді. Маймылдардың тамағына қабық, бал, құс жұмыртқалары, жәндіктер және кішкентай омыртқалы жануарлар, соның ішінде баяу жүретін лорилер де кіреді. Әлеуметтік байланыстардың көп бөлігі ересек аналықтар мен олардың тәуелді және сүтінен айырылған балалары арасында қалыптасады. Резидент аналықтар өз балаларымен бірге басқа резидент аналықтардың, яғни олардың жақын туыстарының аумақтарымен жапсарласқан белгілі бір үй аймақтарында өмір сүреді. Бір немесе бірнеше резидент аналықтардың аумақтары резидент еркектің аумағына кіреді, ол олардың негізгі жұптасу серігі болып табылады. Жанақты еркектер басқа жанақты және жанақсыз еркектерге де қатыгездік көрсетеді, ал жанақсыз еркектер бір-бірімен бейбіт қарым-қатынаста болады. Орангутан 11 жасқа келгенде өз аумағынан тарап, жаңа мекенін құрады. Әйелдер көбінесе туған жерлеріне жақын жерде өмір сүреді, ал еркектер алысқа кетеді, бірақ олар өздерінің үлкен аумақтарында туған жерлерін аралай береді. Олар өткінші кезеңге енеді, ол еркек доминантты резидент еркектің аумағынан ығыстырып тастағанға дейін созылады. Резиденттік және өткінші орангутандардың екеуі де тамақтану үшін үлкен жеміс ағаштарына жиналады. Жеміс көбінесе мол болады, сондықтан бәсекелестік төмен және олар әлеуметтік өзара әрекеттесуге қатыса алады. Орангутандар әртүрлі тамақ көздерін іздеп, топтасып саяхаттайды. Орангутандар арасында әлеуметтік күтім сирек кездеседі. Орангутанның дауыстарында дауысты және қосымша дыбыстар бар, олардың мағынасы алыс қашықтықта да сақталады. Ана орангутан мен балалары да түрлі ым-ишаралар мен мінез-құлықтарды қолданады, мысалы, шақыру, таптау, төменгі ерінді итеру, затты шайқау және дене мүшесін көрсету. Бұл «затты алу», «менің үстіме өрлеу», «сенің үстіңе өрлеу», «үстінен өту», «алысқа жылжу», «ойында қарқындылықты азайту», «ойындауды жалғастыру» және «тоқтату» сияқты мақсаттарды білдіреді.

Orangutans are primarily fruit eaters, which can take up 57–80% of their foraging time. Even during times of scarcity, fruit is 16% of their feeding time. Fruits with soft pulp, arils or seed walls are consumed the most, particularly figs but also drupes and berries. Orangutans also include leaves in their diet, which take up 25% of their average foraging time. Leaves are eaten more when fruit is less available, but even during times of fruit abundance, orangutans will eat leaves 11–20% of the time. They appear to depend on the leaf and stem material of Borassodendron borneensis during times of low fruit abundance. Other food items consumed by the apes include bark, honey, bird eggs, insects and small vertebrates including slow lorises. Most social bonds occur between adult females and their dependent and weaned offspring. Resident females live with their offspring in defined home ranges that overlap with those of other adult females, which may be their immediate relatives. One to several resident female home ranges are encompassed within the home range of a resident male, who is their main mating partner. Flanged males are hostile to both other flanged males and unflanged males, while unflanged males are more peaceful towards each other. Orangutans disperse and establish their home ranges by age 11. Females tend to live near their birth range, while males disperse farther but may still visit their birth range within their larger home range. They enter a transient phase, which lasts until a male can challenge and displace a dominant, resident male from his home range. Both resident and transient orangutans aggregate on large fruiting trees to feed. The fruits tend to be abundant, so competition is low and individuals may engage in social interactions. Orangutans will also form travelling groups with members moving between different food sources. Social grooming is uncommon among orangutans. Orangutan calls display consonant and vowel like components and they maintain their meaning over great distances. Mother orangutans and offspring also use several different gestures and expressions such as beckoning, stomping, lower lip pushing, object shaking and "presenting" a body part. These communicate goals such as "acquire object", "climb on me", "climb on you", "climb over", "move away", "play change: decrease intensity", "resume play" and "stop that".

Көбею және даму

Еркектер шамамен 15 жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі. Доминантты еркек болмаған жағдайда, олар ерекше жақ сүйектерін, айқын тамақ қуыстарын, ұзын жүнді немесе ұзын дауысты дамытпай, дамуда тоқтап қалуы мүмкін. Флангасыздан флангалыға өту жылдам болуы мүмкін. Флангалы еркектер ерекше ұзын дауыстарын пайдаланып, ұрықтанған аналарды қызықтырады, бұл жас еркектердің дамуын тежеуі мүмкін. Ұрықтанбаған аналар әдетте флангалы емес еркектермен жыныстық қатынасқа қарсылық көрсетпейді, себебі жүкті болу мүмкіндігі төмен. Басқа адам емес маймылдардан айырмашылығы, орангутандарда жыныстық ісіну байқалмайды. Жүктілік шамамен тоғыз айға созылады және нәрестелердің салмағы шамамен 5 кг болады. Көптеген басқа приматтардан айырмашылығы, ересек орангутандар бала өлтіруге бейім емес. Бұл олардың анасының келесі ұрпағын өрбітпейтініне байланысты болуы мүмкін, себебі ол бала өлгеннен кейін бірден ұрықтануды бастамайды. Алты жасқа дейінгі балалары бар аналардың ересек еркектерден қашып жүретіні дәлелденген. Аналар жас балаларға көбінесе күтім жасайды. Анасы баласын саяхаттағанда көтеріп жүреді, оған сүт береді және онымен бірге ұйықтайды. Екі жастан кейін жас орангутандар аналарынан уақытша алыстай бастайды. Олар алты-жеті жасқа келгенде жасөспірім шаққа жетеді және өздері жеке өмір сүре алады, бірақ аналарымен байланыстарын сақтайды. Орангутандар табиғатта да, тұтқында да 30 жылдан астам өмір сүреді. Түнгі ұяны салу бірнеше қадамнан тұрады. Біріншісі, қолайлы ағаш таңдалады. Орангутандар ұя салатын жерді таңдап алады, бірақ ұялар көптеген ағаш түрлерінде кездеседі. Негізді құру үшін маймыл төменгі жағындағы үлкен бұтақтарды ұстап, оларды біріктіріп иіп қояды. Содан кейін орангутан кішкентайрақ, жапырақты бұтақтарды да осылай иіп, "матрас" жасайды. Осыдан кейін маймыл тұрып, бұтақтардың ұштарын матрасқа тоқып береді. Бұл ұяның тұрақтылығын арттырады. Орангутандар ұяларын жайлы ету үшін "жастықтар", "жаймалар", "шатырлар" және "қабатты төсектер" жасайды. Атланта зоопаркында сенсорлық экранды компьютер бар, онда олардың екі суматралық орангутаны ойын ойнайды. 2008 жылы Лейпциг зоопаркында екі орангутанға қатысты зерттеуде орангутандардың "есептелген өзара қарым-қатынас" жасай алатыны анықталды, яғни бір жеке тұлға екіншісіне көмектеседі, өтеу күтіп. Орангутан – бұл қабілеті зерттелген алғашқы адам емес түр. 1997 жылы жүргізілген зерттеуде екі ересек орангутанға кооперативтік тарту парадигмасы қолданылды. Ешқандай жаттығусыз, орангутандар бірден тамақ алу үшін бір затты тартып алды. 30 сеанс ішінде маймылдар тез нәтижеге жетіп, үйлестіруді үйренді. Ересек орангутанның айнадағы тесттен өтті деген мәлімет бар, бұл оның өзін танитынын көрсетеді. Екі жасар орангутанмен жасалған айна тесттері өзін тану қабілетін көрсетпеді. Табиғатта жүргізілген зерттеулер флангалы еркек орангутандардың қозғалыстарын алдын ала жоспарлап, басқаларына сигнал беретінін көрсетті. Тәжірибелер орангутандардың қазіргі уақытта жоқ нәрселер туралы да сөйлесе алатынын көрсетті: ана орангутан қауіпті сезгенде үндемейді, бірақ қауіп сейілгеннен кейін балаларына қауіп туралы ескерту үшін дабыл береді. Орангутандар мен басқа да ірі маймылдар күрес, ойын қуу немесе тікшелеу сияқты денелік байланысқа жауап ретінде күлкіге ұқсас дыбыстар шығарады. Бұл күлкінің приматтардың ортақ тегінен пайда болғанын және адамдар пайда болғанға дейін дамығанын көрсетеді. Орангутандар жаңа дыбыстарды еліктеуге үйрене алады, дауыстық байланыстарының тербелісін қасады, бұл қабілет адамдарда сөйлеуге әкелді. АҚШ-тың Ұлттық зоопаркындағы Бонни атты орангутан күтімшінің дыбысын естігеннен кейін өздігінен сыбызғылады. Ол тамақ сыйлығын күтпестен сыбызғылайды.

Males become sexually mature at around age 15. They may exhibit arrested development by not developing the distinctive cheek pads, pronounced throat pouches, long fur, or long calls until a resident dominant male is absent. The transformation from unflanged to flanged can occur quickly. Flanged males attract females in oestrous with their characteristic long calls, which may also suppress development in younger males. Non ovulating females do not usually resist copulation with unflanged males, as the chance of conception is low. Unlike females of other non human great ape species, orangutans do not exhibit sexual swellings to signal fertility. Gestation is around nine months long and infants are born at a weight of Unlike many other primates, male orangutans do not seem to practise infanticide. This may be because they cannot ensure they will sire a female's next offspring, because she does not immediately begin ovulating again after her infant dies. There is evidence that females with offspring under six years old generally avoid adult males. Females do most of the caring of the young. The mother will carry the infant while travelling, suckle it and sleep with it. After two years of age, juvenile orangutans will begin to move away from their mothers temporarily. They reach adolescence at six or seven years of age and are able to live alone but retain some connections with their mothers. Typically, orangutans live over 30 years both in the wild and in captivity. Construction of a night nest is done by following a sequence of steps. Initially, a suitable tree is located. Orangutans are choosy about sites, though nests can be found in many tree species. To establish a foundation, the ape grabs the large branches under it and bends them so they join. The orangutan then does the same to smaller, leafier branches to create a "mattress". After this, the ape stands and braids the tips of branches into the mattress. Doing this increases the stability of the nest. Orangutans make their nests more comfortable by creating "pillows", "blankets", "roofs" and "bunk beds". Zoo Atlanta has a touch screen computer on which their two Sumatran orangutans play games. A 2008 study of two orangutans at the Leipzig Zoo showed orangutans may practise "calculated reciprocity", which involves an individual aiding another with the expectation of being paid back. Orangutans are the first nonhuman species documented to do so. In a 1997 study, two captive adult orangutans were tested with the cooperative pulling paradigm. Without any training, the orangutans succeeded in pulling off an object to get food in the first session. Over the course of 30 sessions, the apes succeeded more quickly, having learned to coordinate. An adult orangutan has been documented to pass the mirror test, indicating self awareness. Mirror tests with a 2 year old orangutan failed to reveal self recognition. Studies in the wild indicate that flanged male orangutans plan their movements in advance and signal them to other individuals. Experiments have also suggested that orangutans can communicate about things that are not present: mother orangutans remain silent in the presence of a perceived threat but when it passes, the mother produces an alarm call to their offspring to teach them about the danger. Orangutans and other great apes show laughter like vocalisations in response to physical contact such as wrestling, play chasing or tickling. This suggests that laughter derived from a common origin among primate species and therefore evolved before the origin of humans. Orangutans can learn to mimic new sounds by purposely controlling the vibrations of their vocal folds, a trait that led to speech in humans. Bonnie, an orangutan at the US National Zoo, was recorded spontaneously whistling after hearing a caretaker. She appears to whistle without expecting a food reward.

Құралдарды қолдану және мәдениет

Орангутанның құралдарды қолдануын приматолог Бируте Галдикас тұтқындықтағы популяцияларда байқаған. Суак Балимбингтегі орангутандар азық іздеу үшін құрал жиынтығын жасауды көрсетті, ол ағаштардың қуыстарында жәндіктерді алуға арналған таяқшалар мен қатты қабықтан тұқымды жинауға арналған таяқшалардан тұратын. Орангутандар қолдағы міндетке қарай құралдарын бейімдеді, ал ауыз арқылы құралды қолдануға басымдық берілді. Бұл басымдық тұтқындықтағы орангутандардың тәжірибелік зерттеуінде де анықталды. Орангутандардың балықты судан секіріп шығуға мәжбүр ету үшін таяқтарды қолданғаны байқалды, содан кейін олар оны ұстап алады. Орангутандар кейінірек пайдалану үшін құралдарды сақтайтыны да құжатталған. Ұя салып жатқанда, орангутандар қай тармақтар өз дене салмағын жақсырақ көтеретінін анықтай алады. Приматолог Карел П. ван Шейк пен биологиялық антрополог Шерил Д. Кнотт әртүрлі жабайы орангутан популяцияларында құралдарды қолдануды одан әрі зерттеді. Олар Neesia жемісін өңдеуге байланысты құралдардың географиялық вариацияларын салыстырды. Суак Балимбингтегі орангутандар басқа жабайы орангутандармен салыстырғанда жәндіктер мен тұқымды алу құралдарын жиі пайдаланатыны анықталды. Ғалымдар бұл айырмашылықтар мәдени екенін болжайды, себебі олар мекендеу ортасымен байланысты емес. Суак Балимбингтегі орангутандар бір-біріне жақын орналасқан және бір-біріне төзімді, бұл жаңа мінез-құлықтардың таралуына қолайлы жағдай жасайды. Борнеодағы Туанан жеріндегі жабайы орангутандар дыбыстық коммуникация үшін құралдарды қолданатыны хабарланды. Олар өбіс үнін күшейту үшін жапырақтарды пайдаланады. Маймылдар осы күшейткіш әдіс арқылы тыңдаушыны алдап, олар үлкен жануарлар деп ойлауына мүмкіндік береді. 2003 жылы алты түрлі орангутан зерттеу алаңындағы зерттеушілер әрбір алаңдағы жануарлардың мінез-құлқын салыстыру үшін бірдей мінез-құлықты кодтау жүйесін қолданды. Олар орангутанның әр популяциясы әртүрлі құралдарды қолланғанын анықтады. Нәтижелер осы айырмашылықтар мәдени екенін көрсетті: біріншіден, айырмашылықтардың шамасы қашықтықпен бірге артты, бұл мәдени таралудың орын алуын көрсетеді, екіншіден, орангутанның мәдени репертуарының көлемі топ ішіндегі әлеуметтік байланыстардың деңгейіне байланысты өсті. Әлеуметтік байланыс мәдени берілуді жеңілдетеді.

Tool use in orangutans was observed by primatologist Birutė Galdikas in ex captive populations. Orangutans in Suaq Balimbing were recorded to develop a tool kit for use in foraging which consisted of both insect extraction sticks for use in the hollows of trees and seed extraction sticks for harvesting seeds from hard husked fruit. The orangutans adjusted their tools according to the task at hand, and preference was given to oral tool use. This preference was also found in an experimental study of captive orangutans. Orangutans have been observed to use sticks to poke at catfish, causing them to leap out of the water so the orangutan can grab them. Orangutan have also been documented to keep tools for later. When building a nest, orangutans appear to be able to determine which branches would better support their body weight. Primatologist Carel P. van Schaik and biological anthropologist Cheryl D. Knott further investigated tool use in different wild orangutan populations. They compared geographic variations in tool use related to the processing of Neesia fruit. The orangutans of Suaq Balimbing were found to be avid users of insect and seed extraction tools when compared to other wild orangutans. The scientists suggested these differences are cultural as they do not correlate with habitat. The orangutans at Suaq Balimbing are closely spaced and relatively tolerant of each other; this creates favourable conditions for the spreading of new behaviours. Wild orangutans in Tuanan, Borneo, were reported to use tools in acoustic communication. They use leaves to amplify the kiss squeak sounds they produce. The apes may employ this method of amplification to deceive the listener into believing they are larger animals. In 2003, researchers from six different orangutan field sites who used the same behavioural coding scheme compared the behaviours of the animals from each site. They found each orangutan population used different tools. The evidence suggested the differences were cultural: first, the extent of the differences increased with distance, suggesting cultural diffusion was occurring, and second, the size of the orangutans' cultural repertoire increased according to the amount of social contact present within the group. Social contact facilitates cultural transmission.

Жеке тұлға

2008 жылдың маусым айында Испания адам емес үлкен маймылдардың құқықтарын мойындаған әлемдегі алғашқы ел болды. Бұл шешім Ұлы маймыл жобасының ұстанымдарына негізделген, яғни шимпанзелер, боноболар, орангутан мен гориллаларды жануарларға жасалатын тәжірибелер үшін пайдалануға болмайды. 2014 жылдың желтоқсан айында Аргентина соты Буэнос-Айрес зообағындағы Сандра есімді орангутанды Бразилиядағы қауіпсіздікке көшіру керектігін қаулы етті, осылайша оған "жартылай немесе бақыланатын бостандық" беруді көздеді. Сандра қазір Америка Құрама Штаттарындағы Ұлы маймылдар орталығына көшірілді, себебі ол Америкадағы аккредиттелген жалғыз орангутан қауіпсіздігі. Аргентинаның "Ұлы маймыл жобасы" сияқты жануарлар құқықтарын қорғайтын ұйымдар бұл шешімнің барлық тұтқынға алынған түрлерге қатысуы керек деп сарайды, ал Аргентинаның Қылмыстық кассациялық федералды палатасының заң мамандары бұл шешімнің тек адам емес гоминидтерге ғана қатысты екенін ескерді.

Орангутан мен адам

Орангутан түрлері Суматра және Борнео аймақтарында мыңдаған жылдар бойы белгілі болған. Саравакта майяс, ал Борнео мен Суматраның басқа бөліктерінде мавас деп аталады. Кейбір қауымдар оларды тамақ және әшекей үшін ауласа, енді біреулері мұндай іс-әрекеттерге тыйым салған. Борнеоның орталық бөлігіндегі дәстүрлі сенімдерге сәйкес, орангутанға тіке қарау бақытсыздыққа әкеледі. Халық арасында орангутанның адамдармен қосылып, оларды ұрлап әкеткені туралы әңгімелер бар. Тіпті, аңшыларды ұрғытып алған ана орангутан туралы да оқиғалар кездеседі. Орангутанның мінез-құлқы туралы толық мәлімет білу үшін, маймылдар бойынша жетекші маман атанған Бируте Галдикастың далалық зерттеулеріне дейін күтілу керек болды. 1971 жылы Борнеоға келген Галдикас Танджунг Путингтегі Лейки лагері деп атаған жерде қарапайым қабықтан және сабаннан жасалған үйге орналасты. Ол келесі төрт жыл бойы орангутандарды зерттеп, UCLA үшін докторлық диссертациясын жазды. Галдикас орангутанды және олардың тропикалық орман мекенін сақтау үшін күрескен белсенді жақтас болды, олардың ормандық жерлері ағаш кесушілер, пальма майы плантациялары, алтын кеншілер және адамның салдарынан туған орман өрттерінен қырылуда. Джейн Гудолл және Диан Фоссимен бірге Галдикас антрополог Луи Лейкидің құрметіне аталған «Лейкидің періштелері» деп танылады.

Көркем шығармаларда

Орангутан алғаш рет батыс әдебиетінде 18 ғасырда пайда болды және адам қоғамын сынау үшін қолданылды. А. Ардра деген псевдониммен жазылған «Тинтиннабулум натурае» (Табиғат қоңырауы, 1772) өзін «орманның метафизигі» деп атайтын адам-орангутан гибридінің көзқарасынан баяндалады. Шамамен 50 жыл өткен соң, анонимді жазылған «Орангутанг» атты туындыда АҚШ-та тұтқында отырған таза орангутан, Жавадағы досына Бостон қоғамын сынап хат жазады. Батыстағы зоопарктар мен цирктер орангутанды және басқа да маймылдарды ойын-сауық үшін пайдаланды, оларды шай ішу кезінде адамдар сияқты мінез-құлық танытуға және әртүрлі трюктар орындауға үйретті. Есімдері танымал орангутан «актерлер»: 20 ғасырдың басында Германияның Гамбург қаласындағы Tierpark Hagenbeck зоопаркінің Якоб және Роза; 1910 және 1920 жылдары Universal City Zoo-дың Джо Мартин; 1930 және 1940 жылдары Сан-Диего зоопаркінің Джиггс. Жануарларды қорғау ұйымдары мұндай іс-әрекеттерді тоқтатуға шақырып, оларды зорлық-зомбылық деп санайды. 1960 жылдардан бастап зоопарктар білім беру мәселесіне көбірек мән берді, ал орангутан экспонаттары олардың табиғи ортасын имитациялап, табиғи мінез-құлқыларын көрсетуге бағытталды. Галдикас өзінің аспазшысына тұтқынға алынған еркек орангутанның шабуыл жасағанын хабарлады. Бұл маймылдың түрлік идентификациясы бұрмаланған болуы мүмкін, ал мәжбүрлі жұптасу төмен дәрежелі еркек орангутан үшін стандартты стратегия болып табылады. Америкалық жануар саудагері Фрэнк Бак, адам аналарының жетім орангутан балаларын сату үшін оларды тірі ұстау мақсатымен емшектейтінін көргенін айтты, бұл адам мен жануардың арасындағы емшек берудің бір мысалы болар еді.

Қалып және қауіптер

IUCN-нің сүтқоректілердің қызыл тізіміне сәйкес, барлық үш түр де өте қауіпті жағдайда. Олар Малайзия мен Индонезияда аулаудан, зиян келтіруден немесе өлтіруден заңмен қорғалады және CITES-тің I қосымшасына енгізілген, бұл халықаралық құқық бойынша лицензиясыз сауда-саттыққа тыйым салады. Борней орангутанының таралған аймағы фрагменттеуге ұшырады, оңтүстік-шығыста олардың болуы анықталған жоқ немесе өте сирек. Суматра орангутаны Суматраның солтүстік бөлігінде ғана кездеседі, олардың көп бөлігі Лейзер экожүйесінде шоғырланған. 2000 жылдарға қарай, орангутан мекендейтін ормандар ағаш кесу, кен өндіру және жолдардың бөлінуі салдарынан қарқынды түрде азайды. Бұл процестің басты себебі – халықаралық сұранысқа байланысты тропикалық ормандардың кең аумақтарын пальма майы плантацияларына айналдыру. Аң аулау да, сондай-ақ заңсыз жануар саудасы да маңызды мәселе болып табылады. Тірі жануарлар мен сүйектер Индонезиялық Борнеодағы бірнеше қалалардағы сувенирлік дүкендерде құпия түрде сатылады. Жергілікті тұрғындар мен орангутандар арасындағы қақтығыстар да қауіп тудырады. Мекеңсіз қалған орангутандар жиі ауылшаруашылық алқаптарына шабуыл жасайды және ауыл тұрғындары тарапынан өлтіріледі. Жергілікті тұрғындар орангутандарды тамақ үшін немесе олардан қорқады деп санап өлтіруі мүмкін. Ана орангутандар олардың балаларын үй жануарлары ретінде сату үшін өлтіріледі. 2012 және 2017 жылдар аралығында Индонезия билігі, Орангутан ақпараттық орталығының көмегімен 114 орангутанды ұстады, олардың 39-ы үй жануарлары болып шықты. 2000 жылдардағы бағалаулар бойынша, жабайы табиғатта шамамен 6500 Суматра орангутаны және 54000 Борней орангутаны қалған. 2016 жылғы зерттеу Суматра орангутандарының саны 14 613 екенін көрсетті, бұл бұрынғы бағалаулардан екі есе көп, ал 2016 жылғы мәліметтер Борней орангутандарының саны 104 700-ге жетеді деп болжайды. Тапанули орангутандарының саны 800-ден аспайды деп есептеледі, бұл оларды ең қауіпті маймылдардың қатарына қосады.

Қорғау орталықтары мен ұйымдары

Бірнеше ұйым орангутандарды құтқару, қалпына келтіру және табиғи ортасына қайта енгізу үшін жұмыс істейді. Олардың ішіндегі ең ірісі – Борнео орангутанының тіршілік етуі (BOS) қоры, оны табиғатты қорғаушы Уилли Смитс құрды. Ол табиғатты қорғаушы Лон Дросшер Нильсен құрған Ньяру Ментенг қалпына келтіру бағдарламасы сияқты жобаларды жүзеге асырады. 2003 жылы Орталық Калимантанның Каренг Панги ауылында бір әйел орангутан ауылдың жынысқорлық ошағынан құтқарылды. Орангутан жыныстық мақсаттар үшін қырқылып, тізгіленген. Босатылғаннан бері «Пони» деп аталған орангутан BOS ұйымымен бірге өмір сүріп келеді. Ол басқа орангутандармен бірге өмір сүруге қайта үйретілді. 2017 жылдың мамыр айында BOS Индонезияның Борнеодағы Калимантан аралындағы Капуас-Хулудағы шалғай ауылдан альбинос орангутангы құтқарып алды. BOS ұйымының еріктілерінің сөзіне сүйенсек, альбинос орангутандар өте сирек кездеседі (он мыңнан біреу). Ұйымның 25 жылдық қызметі ішінде алғаш рет альбинос орангутанды көріп отыр. Индонезиядағы басқа да маңызды қорғау орталықтарына Танджунг Путинг ұлттық паркі, Себангау ұлттық паркі, Гунунг Палунг ұлттық паркі және Борнеодағы Букит Бака Букит Рая ұлттық паркі, сондай-ақ Суматрадағы Гунунг Лейзер ұлттық паркі мен Букит Лаванг жатады. Малайзияда қорғалатын аумақтарға Саравактағы Семенггох және Матанг жануарлар дүниесі орталықтары, сондай-ақ Сабахтағы Сепилок орангутан қорығы кіреді. Орангутандардың туған жерінен тыс жерлерде орналасқан маңызды қорғау орталықтарына Франкфурт зоологиялық қоғамы, Галдикас құрған Orangutan Foundation International және Австралиялық Orangutan жобасы кіреді. Orangutan Land Trust сияқты қорғау ұйымдары пальма майы өнеркәсібімен бірлесіп, тұрақтылықты арттыруға жұмыс істейді және орангутандарды қорғау аймақтарын құруға шақырады.