Бонабо: Ерекше маймыл түрі

Кіріспе

Үлкен маймыл түрі

Бонобо (Pan paniscus), сондай-ақ тарихи түрде пигмей шимпанзе (кейде жәндік шимпанзе немесе нәзік шимпанзе деп те аталады), жойылу қаупі бар үлкен маймыл және Пан туыстығының екі түрінің бірі (екіншісі – жалпы шимпанзе, Pan troglodytes). Боноболар қазіргі таңда өздерінің жеке түрі ретінде танылса да, бастапқыда екі түрдің арасындағы физикалық ұқсастықтарға байланысты Pan troglodytes түрінің бір түрі деп есептелген. Таксономиялық тұрғыдан алғанда, шимпанзе/бонобо тайпасына жататын Panina тайпасының мүшелері – тек Пан туысынан ғана құралған – бірлесіп панин деп аталады. Боноболар жалпы шимпанзелерден салыстырмалы түрде ұзын аяқтарымен, қызғылт еріндерімен, қараңғы бетімен, ересек шақта құйрық түбінің болуымен және басындағы ұзын, бөлінген шаштарымен ерекшеленеді. Кейбір жекелегендердің денелерінің бір бөлігінде сирек, жұқа шаштары болады. Бонобо Конго Демократиялық Республикасының (КДР) Конго бассейні аймағында, Орталық Африкада табылмайды. Ол көбінесе жеміс жейтін, ал жалпы шимпанзелер көбінесе әртүрлі тағамдарды жейді және кішкентай маймылдарды, дуикерлерді және басқа антилопаларды аулайды. Боноболар маусымдық су тасқынына ұшырайтын батпақ ормандарының ішіндегі біріншілік және екіншілік орманды мекендейді. Аймақтағы саяси тұрақсыздық пен боноболардың жалпы ұялшақтығы салдарынан, түрлерді табиғи ортада бақылау бойынша салыстырмалы түрде аз жұмыс жасалған. Джордж Вашингтон университетінің зерттеушілері 2017 жылы жариялаған зерттеулерге сәйкес, Пан туыстығының ата-бабалары шамамен 8 миллион жыл бұрын адамнан бөлініп кеткен; сонымен қатар, боноболар шамамен 2 миллион жыл бұрын жалпы шимпанзелерден бөлініп кеткен.

Этимология

Бұрын бонобо "пигмей шимпанзе" деп белгілі болған, бірақ олардың дене мөлшері жалпы шимпанзеге шамалас. "Пигмей" деген атауды 1929 жылы неміс зоологы Эрнст Шварц берді, ол бұл түрді бұрын жаңылыс жазылған бонобо бас сүйегіне сүйене отырып жіктеді, оның шимпанзе бас сүйегімен салыстырғанда кіші екенін байқады.

Таксономия

Бонобо 1928 жылы неміс анатомы Эрнст Шварц алғаш рет ерекше таксон ретінде таныды. Бұл Бельгиядағы Тервурен мұражайындағы бас сүйегіне негізделген, ол бұрын жас шимпанзе (Pan troglodytes) ретінде жіктелген болатын. Шварц өзінің зерттеулерін 1929 жылы жариялап, бонобоны шимпанзе Pan satyrus paniscus түрінің бір бөлігі деп атады. 1933 жылы американдық анатомист Харольд Кулидж оны түр мәртебесіне көтерді. Боноболар мен шимпанзелердің мінез-құлық ерекшеліктерін алғаш рет Тратц пен Хек 1950-ші жылдардың басында егжей-тегжейлі талқылаған. Қарапайым шимпанземен кез келген таксономиялық айырмашылықты білмей, американдық психолог және приматолог Роберт Еркес 1920 жылдары күтпеген үлкен мінез-құлық айырмашылығын байқаған. Боноболар мен шимпанзелер – Pan тұқымдасын құрайтын екі түр, олар адамдармен (Homo sapiens) ең жақын туыстар. Джордж Вашингтон университетінің зерттеушілері 2017 жылы жариялаған зерттеулерге сәйкес, боноболар, кәдімгі шимпанзелермен бірге, шамамен 8 миллион жыл бұрын адам желісінен бөлінді; сонымен қатар, боноболар 2 миллион жыл бұрын кәдімгі шимпанзе желісінен бөлінді. Дегенмен, Pan–Homo соңғы ортақ ата-бабасының нақты уақыты даулы, бірақ ДНК салыстыруы ата-бабалар Пан мен Homo топтары арасындағы үздіксіз араласуды көрсетеді, шамамен 4 миллион жыл бұрын. ДНҚ дәлелдері боноболар мен кәдімгі шимпанзелер түрлерінің шамамен 890 000–860 000 жыл бұрын осы екі популяцияның бөлінуіне байланысты, мүмкін, осы уақытта қышқылдану мен саванналардың таралуына байланысты бөлініп кеткенін көрсетеді. Қазіргі уақытта бұл екі түрді Конго өзені бөліп отыр, ол дивергенция күніне дейін жақсы болған, бірақ ата-бабалары Пан өзен арқылы енді жоқ дәліздерді пайдаланып таралған болуы мүмкін. Алғашқы Pan қазбалары 2005 жылы Кенияның Орта плейстоцен кезеңінен (бонобо–шимпанзе бөлінгеннен кейін) ертедегі Homo қазбаларымен бірге тіркелген. А. Зильманның айтуынша, боноболардың дене пропорциялары австралопитектерге өте ұқсас, эволюциялық биолог Джереми Гриффит боноболар біздің алыс адам ата-бабаларымыздың тірі үлгісі болуы мүмкін деп болжайды. Австралиялық антропологтар Гэри Кларк пен Мацей Хеннебергтің айтуынша, адам ата-бабалары бонобо тәрізді кезеңді басынан кешірді, ол агрессияның төмендеуімен және анатомиялық өзгерістермен байланысты, мысалы, Ardipithecus ramidus. Бонобо геномының реттілігі мен құрастырылуы туралы алғашқы ресми жарияланым 2012 жылдың маусым айында жарық көрді. Лейпциг зоопаркындағы әйел бонобоның геномы Халықаралық нуклеотидтік тізбектер деректер базасының ынтымақтастығы (DDBJ/EMBL/GenBank) базасына EMBL-ге қосылу нөмірі AJFE01000000 бойынша жіберілді, өйткені Ұлттық адам геномын зерттеу институтының алдыңғы талдауы бонобо геномы шимпанзе геномынан шамамен 0,4% айырмашылығы бар екенін растады.

The bonobo was first recognised as a distinct taxon in 1928 by German anatomist Ernst Schwarz, based on a skull in the Tervuren Museum in Belgium which had previously been classified as a juvenile chimpanzee (Pan troglodytes). Schwarz published his findings in 1929, classifying the bonobo as a subspecies of chimpanzee, Pan satyrus paniscus. In 1933, American anatomist Harold Coolidge elevated it to species status. Major behavioural differences between bonobos and chimpanzees were first discussed in detail by Tratz and Heck in the early 1950s. Unaware of any taxonomic distinction with the common chimpanzee, American psychologist and primatologist Robert Yerkes had already noticed an unexpected major behavioural difference in the 1920s. Bonobos and chimpanzees are the two species which make up the genus Pan, and are the closest living relatives to humans (Homo sapiens). According to studies published in 2017 by researchers at The George Washington University, bonobos, along with common chimpanzees, split from the human line about 8 million years ago; moreover, bonobos split from the common chimpanzee line about 2 million years ago. Nonetheless, the exact timing of the Pan–Homo last common ancestor is contentious, but DNA comparison suggests continual interbreeding between ancestral Pan and Homo groups, post divergence, until about 4 million years ago. DNA evidence suggests the bonobo and common chimpanzee species diverged approximately 890,000–860,000 years ago due to separation of these two populations possibly due to acidification and the spread of savannas at this time. Currently, these two species are separated by the Congo River, which had existed well before the divergence date, though ancestral Pan may have dispersed across the river using corridors which no longer exist. The first Pan fossils were reported in 2005 from the Middle Pleistocene (after the bonobo–chimpanzee split) of Kenya, alongside early Homo fossils. According to A. Zihlman, bonobo body proportions closely resemble those of Australopithecus, leading evolutionary biologist Jeremy Griffith to suggest that bonobos may be a living example of our distant human ancestors. According to Australian anthropologists Gary Clark and Maciej Henneberg, human ancestors went through a bonobo like phase featuring reduced aggression and associated anatomical changes, exemplified in Ardipithecus ramidus. The first official publication of the sequencing and assembly of the bonobo genome was released in June 2012. The genome of a female bonobo from Leipzig Zoo was deposited with the International Nucleotide Sequence Database Collaboration (DDBJ/EMBL/GenBank) under the EMBL accession number AJFE01000000 after a previous analysis by the National Human Genome Research Institute confirmed that the bonobo genome is about 0.4% divergent from the chimpanzee genome.

Генетика және геномика

Боноболардың адамдармен және басқа маймылдармен байланысын олардың гендерін немесе толық геномдарын салыстыру арқылы анықтауға болады. Бонобоның алғашқы геномы 2012 жылы жарияланған, бірақ жоғары сапалы анықтамалық геном 2021 жылы ғана қолжетімді болды. Соңғы деректерге сүйенсек, шымпанзе мен бонобо арасындағы жалпы нуклеотидтік айырмашылық автосомалар үшін 0,421 ± 0,086%, ал X хромосомасы үшін 0,311 ± 0,060% құрайды. Соңғы 550 000 жыл ішінде генетикалық араласу кем дегенде екі рет болған деп саналады. Қазіргі кезде, боноболар мен шимпанзелердің арасындағы гибридтесудің алдын алу үшін, популяциялар географиялық оқшаулықта болады және Конго өзенінің екі жағында бөлек орналасқан. Тұтқындықта бонобо мен шимпанзе арасындағы гибридтер тіркелген. 1990-1992 жылдар аралығында бонобо еркегі мен екі шимпанзе анасы арасында бес жүктілік орын алды және зерттелді. Алғашқы екі жүктілік сыртқы факторларға байланысты үзілді. Бірақ, келесі үш жүктіліктің нәтижесінде үш гибридтік бала дүниеге келді. Бонобо мен шимпанзе гибриді Тиби 2017 жылғы швед фильмі «Төртбұрыш» (The Square) ішінде де көрсетілді.

Сипаттама

Боноболар қарапайым шимпанзелерге қарағанда нәзік саналады. Ірі еркек шимпанзелер дене салмағы мен көлемі жағынан кез келген бонободан басым болуы мүмкін, бірақ екі түрдің дене мөлшері шамамен бірдей. Ересек аналық боноболар ересек еркектерге қарағанда сәл кішідірек. Дене массасы еркектерде – дейін, ал аналықтарда – дейін ауытқиды, орташа салмағы еркектерде , аналықтарда шамамен болады. Бонобоның бойы (төрт аяғымен жүргенде мұрыннан сопаққа дейін) – . Еркек боноболар тік тұрғанда орташа есе көбірек, ал аналықтарында бұл көрсеткіш – . Бонобоның басы қарапайым шимпанзеге қарағанда салыстырмалы түрде кішідірек, сондай-ақ көздің үстіндегі қас қауырсындары да аз дамыған. Оның қара беті, қызғылт еріндері, кішкентай құлақтары, кең мұрын тесіктері және басындағы ұзын шашы бар, ол бөлініп тұрады. Аналық боноболардың кеудесі басқа маймылдардың кеудесінен сәл көбірек дамыған, бірақ адамдарға қарағанда олар бұрынғыдай айқын емес. Бонобо қарапайым шимпанзеге қарағанда жіңішке денелі, тар иықты, жұқа мойынды және ұзын аяқты болады. Боноболар құрлықта да, ағаштарда да тіршілік етеді. Құрлықтағы қозғалысының көп бөлігі төрт аяғымен, бунақтарымен жүруге негізделген. Табиғатта екі аяқпен жүру құрлықтағы қозғалыстың 1% -дан аспайды, бұл көрсеткіш үйрену барысында төмендейді, ал тұтқындықта кең ауқымда өзгереді. Тұтқындықта екі аяқпен жүру, екі және төрт аяқпен жүрудің жалпы санына қатысты, спонтанды түрде 3,9% -ды құрайды, ал мол тамақ берілгенде 19% -ға жуықтап жетеді. Бұл физикалық ерекшеліктері мен дене құрылысы бонобоға қарапайым шимпанзеге қарағанда адамға көбірек ұқсас сыртқы түрін береді. Бонобоның да бет-әлпеті жекеленген, адамдар сияқты, сондықтан бір бонобо екіншісінен айқын түрде ерекшеленуі мүмкін, бұл әлеуметтік өзара әрекеттесуде бет-әлпетті тануға бейімделген қасиет. Көпөлшемді талдау боноболардың қарапайым шимпанзеге қарағанда неотенияға ұшырағандығын көрсетті, бонобоның пропорционалды ұзын денесі сияқты ерекшеліктерді ескере отырып. Басқа зерттеушілер бұл қорытындыға қарсылық білдірді.

The bonobo is commonly considered to be more gracile than the common chimpanzee. Although large male chimpanzees can exceed any bonobo in bulk and weight, the two species broadly overlap in body size. Adult female bonobos are somewhat smaller than adult males. Body mass ranges from with an average weight of in males against an average of in females. The total length of bonobos (from the nose to the rump while on all fours) is Male bonobos average when standing upright, compared to in females. The bonobo's head is relatively smaller than that of the common chimpanzee with less prominent brow ridges above the eyes. It has a black face with pink lips, small ears, wide nostrils, and long hair on its head that forms a parting. Females have slightly more prominent breasts, in contrast to the flat breasts of other female apes, although not so prominent as those of humans. The bonobo also has a slim upper body, narrow shoulders, thin neck, and long legs when compared to the common chimpanzee. Bonobos are both terrestrial and arboreal. Most ground locomotion is characterized by quadrupedal knuckle walking. Bipedal walking has been recorded as less than 1% of terrestrial locomotion in the wild, a figure that decreased with habituation, while in captivity there is a wide variation. Bipedal walking in captivity, as a percentage of bipedal plus quadrupedal locomotion bouts, has been observed from 3.9% for spontaneous bouts to nearly 19% when abundant food is provided. These physical characteristics and its posture give the bonobo an appearance more closely resembling that of humans than the common chimpanzee does. The bonobo also has highly individuated facial features, as humans do, so that one individual may look significantly different from another, a characteristic adapted for visual facial recognition in social interaction. Multivariate analysis has shown bonobos are more neotenized than the common chimpanzee, taking into account such features as the proportionately long torso length of the bonobo. Other researchers challenged this conclusion.

Мінез-құлық

Приматолог Франс де Ваал боноболардың альтруизмге, мейірімділікке, эмпатияға, жақсылыққа, шыдамдылыққа және сезімталдыққа қабілетті екенін айтады және «бонобо қоғамын» «гинекократия» деп сипаттады. Боноболарды жабайы табиғатта зерттеген приматологтар олардың кең ауқымды мінез-құлқын, соның ішінде агрессивті мінез-құлқын және шимпанзелерге ұқсас циклдік жыныстық мінез-құлқын құжаттады, тіпті боноболар қарым-қатынастардың әртүрлілігінде шимпанзелерге қарағанда көбірек жыныстық мінез-құлық көрсетеді. Такеши Фуруичи жасаған жабайы боноболар арасындағы әйел боноболардың байланысын талдау әйелдердің жыныстық белсенділігіне баса назар аударады және әйел боноболар әйел шимпанзелерге қарағанда еструста көбірек уақыт өткізетінін көрсетеді. Кейбір приматологтар де Ваалдың деректері тек тұтқындағы боноболардың мінез-құлқын көрсетеді деп, жабайы боноболардың агрессия деңгейі шимпанзелердегідей болуы мүмкін екенін айтады. Де Ваал мұндай тұтқындық жағдайда байқалған боноболар мен шимпанзелердің темпераменті арасындағы айырмашылық маңызды, себебі ол ортаның ықпалын бақылайды. Екі түр бірдей жағдайда ұсталғанда да өзін әлдеқайда әртүрлі ұстайды. 2014 жылғы зерттеуде боноболардың, әсіресе шығыс шимпанзелерге қарағанда шимпанзелерге қарағанда аз агрессивті екені анықталды. Авторлар батыс шимпанзелер мен боноболардың салыстырмалы түрде бейбіт болуының басты себебі экологиялық факторлар екенін дәлелдеді. Боноболар бір-бірін қауіп туралы ескертуде шимпанзелерге қарағанда тиімсіз. Бірақ 2024 жылдың 12 сәуірінде биологтар боноболардың бұрынғыдан да агрессивтірек екенін хабарлады.

Әлеуметтік мінез-құлық

Боноболар маймылдар арасында аналық әлеуметтік құрылымымен ерекшеленеді (еркек және әйел иерархияларының кеңінен үйлесуі кейбіреулерді оларды билік құрылымында гендерлік теңгерімді деп атауға алып келеді). Боноболардың белгілі бір аумағы жоқ, ал қауымдастықтар кең ауқымды жерлерді шарлайды. Әйелдердің көшпелі табиғаты мен олардың ортасында тамақтың тең бөлінуіне байланысты, еркектер басқа еркектермен одақ құру арқылы немесе үй аумағын қорғау арқылы ешқандай айқын артықшылыққа ие болмайды, шимпанзелер сияқты. Әйел боноболардың тіс қанаты әйел шимпанзелерге қарағанда өткір, бұл олардың топтағы мәртебесін арттырады. Бонобо еркегі аналықпен қарым-қатынаста үстемдік танытса да, қауымдастыққа байланысты әлеуметтік байланыстағы аналықтар еркектермен бірдей үстемдік танытуы немесе олардан үстемдік танытуы мүмкін, тіпті әйелдер еркектерді өздерімен жұптасуға мәжбүрлеуі мүмкін. Иерархияның жоғарғы жағында жоғары дәрежелі әйелдер мен еркектердің коалициясы болады, олардың басшылығын әдетте шешім қабылдаушы және топтың басшысы ретінде әрекет ететін ескі, тәжірибелі аналық жүргізеді. Әйел боноболар өздерінің дәрежесін тәжірибе, жас және өз тобындағы басқа әйелдермен одақ құру қабілеті арқылы физикалық қорқытудан гөрі иеленеді. Ал жоғары тұрған әйелдер иммигрант әйелдерді еркектердің қысымшылығынан қорғайды. Боноболарды көбінесе аналық үстемдік деп атағанмен, әрбір қауымдастықта әйел үстемдік танытса да, кейбір еркектер жоғары дәрежеге ие болып, альфа-әйелдің коалициялық серіктестері ретінде әрекет етеді, көбінесе топтардың қозғалыстарын үйлестіруде бастамашылық жасайды. Бұл еркектер топтағы басқа еркектерден ғана емес, көптеген әйелдерден де жоғары болуы мүмкін. Кейбір еркектер топты кез келген қауіп-қатерден сақтайды, оларды питон мен барс сияқты жыртқыштардан қорғайды. Ер адам мен әйел арасындағы агрессивті кездесулер сирек кездеседі, ал еркектер нәрестелер мен жасөспірімдерге төзімді. Ер адам өз мәртебесін анасының мәртебесінен алады. Ана мен бала арасындағы байланыс өмір бойы берік болады. Әлеуметтік иерархиялар бар және жоғары дәрежелі әйелдің ұлы төменгі дәрежелі әйелден жоғары болуы мүмкін, бірақ дәреже басқа приматтар қоғамына қарағанда аз маңызды рөл атқарады. Әртүрлі қауымдастықтар арасындағы қарым-қатынас көбінесе оң және жандасулы болып табылады, ал боноболар аумақтық түр емес. Боноболар басқалармен, тіпті туысы жоқ бейтаныс адамдармен де тамақ бөліседі. Боноболар балалық физикалық ерекшеліктер мен мінез-құлықты сақтайтын пеедоморфизмді көрсетеді, бұл агрессияны қатты тежейді және таныс емес боноболардың бір-бірімен еркін араласып, ынтымақтасуына мүмкіндік береді. Ер адамдар әйелдермен ұзақ уақыт бойы достық қарым-қатынаста болады, ал әйел боноболар өз кезегінде құрметпен және жайбарақат еркектермен араласып, жұптасуды жөн көреді. Бонобо аналары одақ құру арқылы күш қолданушы және үстемдік танытуға тырысатын еркектерді бас тарта алады, еркектерді өз еркімен таңдайды, сондықтан олар өздеріне агрессивті емес еркектерге артықшылық береді. Қартайған боноболар ойыншылдығын жоғалтады және қартайғанда ашушара болады. Екеуінің де агрессиялық деңгейі бірдей. Боноболар еркек филопатрикалық қоғамда өмір сүреді, онда әйелдер жаңа қауымдарға көшіп кетеді, ал еркектер туған әскерлерінде қалады. Алайда, еркектердің кейде жаңа топтарға ауысып кетуі мүлдем жаңалық емес. Сонымен қатар, аналары күшті әйелдер өздерінің туысқан кланында қалуы мүмкін. Көптеген бонобо қауымдастықтарында еркектердің одақтары нашар дамыған, ал аналықтар бір-бірімен одақтар құрады және еркек және аналық арасындағы одақтар, соның ішінде көп жынысты аңшылық партиялар пайда болады. Ересекті еркек бонобоның жетім қалған сәби бауырын асырап алғандығы расталды. Ана бонобо басқа еркектермен қақтығыста өскен ұлын қолдайды және оған басқа әйелдермен жақсы қарым-қатынас орнатуға көмектеседі, бұл оның немерелерін алу мүмкіндігін арттырады. Ол тіпті басқа еркек малдың өз ұлына жұптасып жатқан әйелдермен ұрыспауы үшін физикалық араласу сияқты шараларды қолданады. Аналар ұлдарына көмек көрсетуде рөл атқаратынымен, еркектер арасындағы иерархия аналарының әлеуметтік мәртебесіне байланысты, кейбір анасыз еркектер аналары бар кейбір еркектерге әлі де табысты үстемдік етеді. Әйел боноболар өздерінің қалыптасқан қауымынан тыс жерлерден нәрестелерді асырап алуда. Боноболар бірін-бірі өлтірмейтіндігі белгілі, және олар шимпанзелерге қарағанда, бірақ агрессия бұл түрде де көрінеді. Әйел боноболар еркектерге үстемдік танытады және оларға агрессиялық көрініс жасамаған еркектермен жұптасады, ал еркектер арасындағы бәсекелестік күшті, жоғары дәрежелі еркектер төменгі дәрежелілерге қарағанда көбірек жұптасады. Шындығында, еркек және әйел арасындағы мөлшерлік айырмашылық боноболарда шимпанзелерге қарағанда байқалады, өйткені еркек боноболар одақ құрмайды және демек, әйелдерге қол жеткізу үшін күрескенде шектеуге түсуге аз себептері бар. Еркек боноболар бір-біріне шабуыл жасап, саусақтардың жоғалуы, көздердің зақымдануы және құлақтардың жыртылуы сияқты қаулыңғы жарақаттар келтіреді. Бұл жарақаттардың кейбіреулері еркек жоғары дәрежелі әйелдерге қауіп төндіргенде және олардың шабуылына ұшырағанда да пайда болуы мүмкін, өйткені үлкен еркек әйелдердің тобымен қоршалып, олардан көп. Әйел боноболардың ұрыс-қырсынымен жұптасу мінез-құлқына байланысты, еркек баланың кім екеніне сенімді бола алмайды. Нәтижесінде, боноболардағы ата-аналық күтімнің барлығы аналарға жүктеледі. Алайда, боноболар шимпанзелердей ұрыс-қырсынымен жұптаспайды және сәл полигамдық бейімділіктер бар, жоғары дәрежелі еркектер төменгі дәрежелілерге қарағанда көбірек көбейеді. Шимпанзелерден айырмашылығы, кез келген еркек әйелді жұптасуға мәжбүрлей алатын жерде, әйел боноболар үлкен сексуалдық таңдау құқығына ие және қанағаттандырмайтын еркектерді бас тарта алады, бұл әйелдер арасындағы байланыстың артықшылығы, және жоғары дәрежелі еркектерді іздейді. Бонобо партиясының мөлшері әртүрлі болады, өйткені топтар бөлініп-бірігу үлгісін көрсетеді. Шамамен 100 адамнан тұратын қауымдастық тамақ іздеу кезінде күндіз шағын топтарға бөлінеді, содан кейін ұйықтайтын жерге қайта жиналады. Олар ағаштарда салады. Әйел боноболар көбінесе тамақтану құқығын қамтамасыз етеді және еркектерге дейін тамақтанады, бірақ олар сирек кездесетін жағдайларда еркектермен жеңіске жетеді, бірнеше одақтастары бар әйел тамақ көздерін монополиялауда өте жоғары жетістікке жетеді. Әртүрлі қауымдастықтар әртүрлі жемтіңдерді жақсы көреді. Кейбір қауымдастықтарда әйелдер ғана аң аулайды және кеміргіштерді жақсы көреді, ал басқаларында екі жыныс та аң аулайды және маймылдарды нысаналайды. Қамауда, әйелдер еркектерге қарсы агрессияны көрсетеді және белгілі бір тағамдарды монополиялау үшін оларға қарсы одақ құрады, тіпті ескертулерін орындамаған еркектерді мүшелеп тастауға дейін барады. Алайда, жабайы жағдайда әйел боноболар еркектер бірінші болып тамақ алған жағдайда олардан тыныш сұрайды, күшпен тартып алудың орнына, бұл жыныстық иерархиялық рөлдер қамаудағы колонияларға қарағанда аз қатаң екенін көрсетеді. Әйел боноболар дуикерлерге аң аударуға жетекшілік етеді және жабайыда оларды тоналауға тырысатын еркектерден өздерінің олжасын сәтті қорғайды. Олар жас еркектердің мазалауына төзімдірек, бірақ ересек еркектерге қарсы агрессияны күшейтеді. 2023 жылдың қараша айында жарияланған зерттеуде ғалымдар приматтардың топтарының, әсіресе боноболардың бір-бірімен ынтымақтаса алатынына дәлелдерді алғаш рет ұсынды. Зерттеушілер Конгоның Коколопори бонобо қорығындағы екі ерекше бонобо тобы, Экалакала және Кокоалонго арасындағы бес прецедентсіз ынтымақтастыққа куә болды, маймылдар қоғамы туралы дәстүрлі ұғымдарға қарсы шықты. Екі жылдық байқау кезеңінде зерттеушілер топтар арасында 95 кездесуге куә болды. Күтілгенінің керісінше, бұл өзара әрекеттесулер бір топтың ішіндегідей болды. Осы кездесулер кезінде боноболар күтім жасау, тамақ бөлісу және жыландар сияқты қауіптерге қарсы бірлескен қорғаныс сияқты мінез-құлықтарға қатысты. Ерекше қызығушылық тудырған нәрсе - екі топтың, ынтымақтастыққа бейімділігін көрсетіп,...

Bonobos are unusual among apes for their matriarchal social structure (extensive overlap between the male and female hierarchies leads some to refer to them as gender balanced in their power structure). Bonobos do not have a defined territory and communities will travel over a wide range. Due to the nomadic nature of the females and evenly distributed food in their environment, males do not gain any obvious advantages by forming alliances with other males, or by defending a home range, as chimpanzees do. Female bonobos possess sharper canines than female chimpanzees, further fueling their status in the group. Although a male bonobo is dominant to a female in a dyadic interaction, depending on the community, socially bonded females may be co dominant with males or dominant over them, even to the extent that females can coerce reluctant males into mating with them. At the top of the hierarchy is a coalition of high ranking females and males typically headed by an old, experienced matriarch who acts as the decision maker and leader of the group. Female bonobos typically earn their rank through experience, age, and ability to forge alliances with other females in their group, rather than physical intimidation, and top ranking females will protect immigrant females from male harassment. While bonobos are often called matriarchal, and while every community is dominated by a female, some males will still obtain a high rank and act as coalitionary partners to the alpha female, often taking initiative in coordinating the groups movements. These males may outrank not only the other males in the group, but also many females. Certain males alert the group to any possible threats, protecting the group from predators such as pythons and leopards. Aggressive encounters between males and females are rare, and males are tolerant of infants and juveniles. A male derives his status from the status of his mother. The mother–son bond often stays strong and continues throughout life. While social hierarchies do exist, and although the son of a high ranking female may outrank a lower female, rank plays a less prominent role than in other primate societies. Relationships between different communities are often positive and affiliative, and bonobos are not a territorial species. Bonobos will also share food with others, even unrelated strangers. Bonobos exhibit paedomorphism (retaining infantile physical characteristics and behaviours), which greatly inhibits aggression and enables unfamiliar bonobos to freely mingle and cooperate with each other. Males engage in lengthy friendships with females and, in turn, female bonobos prefer to associate with and mate with males who are respectful and easygoing around them. Because female bonobos can use alliances to rebuff coercive and domineering males and select males at their own leisure, they show preference for males who are not aggressive towards them. Aging bonobos lose their playful streak and become noticeably more irritable in old age. Both sexes have a similar level of aggressiveness. Bonobos live in a male philopatric society where the females immigrate to new communities while males remain in their natal troop. However, it is not entirely unheard of for males to occasionally transfer into new groups. Additionally, females with powerful mothers may remain in their natal clan. Alliances between males are poorly developed in most bonobo communities, while females will form alliances with each other and alliances between males and females occur, including multisex hunting parties. There is a confirmed case of a grown male bonobo adopting his orphaned infant brother. A mother bonobo will also support her grown son in conflicts with other males and help him secure better ties with other females, enhancing her chance of gaining grandchildren from him. She will even take measures such as physical intervention to prevent other males from breeding with certain females she wants her son to mate with. Although mothers play a role in aiding their sons, and the hierarchy among males is largely reflected by their mother's social status, some motherless males will still successfully dominate some males who do have mothers. Female bonobos have also been observed fostering infants from outside their established community. Bonobos are not known to kill each other, and are generally less violent than chimpanzees, yet aggression still manifests itself in this species. Although female bonobos dominate males and selectively mate with males who do not exhibit aggression toward them, competition between the males themselves is intense and high ranking males secure more matings than low ranking ones. Indeed, the size difference between males and females is more pronounced in bonobos than it is in chimpanzees, as male bonobos do not form alliances and therefore have little incentive to hold back when fighting for access to females. Male bonobos are known to attack each other and inflict serious injuries such as missing digits, damaged eyes and torn ears. Some of these injuries may also occur when a male threatens the high ranking females and is injured by them, as the larger male is swarmed and outnumbered by a female mob. Due to the promiscuous mating behavior of female bonobos, a male cannot be sure which offspring are his. As a result, the entirety of parental care in bonobos is assumed by the mothers. However, bonobos are not as promiscuous as chimpanzees and slightly polygamous tendencies occur, with high ranking males enjoying greater reproductive success than low ranking males. Unlike chimpanzees, where any male can coerce a female into mating with him, female bonobos enjoy greater sexual preferences and can rebuff undesirable males, an advantage of female female bonding, and actively seek out higher ranking males. Bonobo party size tends to vary because the groups exhibit a fission–fusion pattern. A community of approximately 100 will split into small groups during the day while looking for food, and then will come back together to sleep. They sleep in nests that they construct in trees. Female bonobos more often than not secure feeding privileges and feed before males do, although they are rarely successful in one on one confrontations with males, a female bonobo with several allies supporting her has extremely high success in monopolizing food sources. Different communities favour different prey. In some communities females exclusively hunt and have a preference for rodents, in others both sexes hunt, and will target monkeys. In captive settings, females exhibit extreme food based aggression towards males, and forge coalitions against them to monopolize specific food items, often going as far as to mutilate any males who fail to heed their warning. In wild settings, however, female bonobos will quietly ask males for food if they had gotten it first, instead of forcibly confiscating it, suggesting sex based hierarchy roles are less rigid than in captive colonies. Female bonobos are known to lead hunts on duikers and successfully defend their bounty from marauding males in the wild. They are more tolerant of younger males pestering them yet exhibit heightened aggression towards older males. In a study published in November 2023, scientists reported, for the first time, evidence that groups of primates, particularly bonobos, are capable of cooperating with each other. Researchers observed unprecedented cooperation between two distinct bonobo groups in the Congo's Kokolopori Bonobo Reserve, Ekalakala and Kokoalongo, challenging traditional notions of ape societies. Over two years of observation, researchers witnessed 95 encounters between the groups. Contrary to expectations, these interactions resembled those within a single group. During these encounters, the bonobos engaged in behaviors such as grooming, food sharing, and collective defense against threats like snakes. Notably, the two groups, while displaying cooperative tendencies, maintained distinct identities, and there was no evidence of interbreeding or a blending of cultures. The cooperation observed was not arbitrary but evolved through individual bonds formed by exchanging favors and gifts. Some bonobos even formed alliances to target a third individual, demonstrating a nuanced social dynamic within the groups. Bonobos and humans are the only primates to typically engage in face to face genital sex, although a pair of western gorillas has also been photographed in this position. Bonobos do not form permanent monogamous sexual relationships with individual partners. They also do not seem to discriminate in their sexual behavior by sex or age, with the possible exception of abstaining from sexual activity between mothers and their adult sons. When bonobos come upon a new food source or feeding ground, the increased excitement will usually lead to communal sexual activity, presumably decreasing tension and encouraging peaceful feeding. More often than the males, female bonobos engage in mutual genital rubbing behavior, possibly to bond socially with each other, thus forming a female nucleus of bonobo society. The bonding among females enables them to dominate most of the males. while the weight of a young adolescent female bonobo "is maybe half" that of a human teenager, she has a clitoris that is "three times bigger than the human equivalent, and visible enough to waggle unmistakably as she walks". In scientific literature, the female–female behavior of bonobos pressing vulvas together is often referred to as genito genital (GG) rubbing. This sexual activity happens within the immediate female bonobo community and sometimes outside of it. Ethologist Jonathan Balcombe stated that female bonobos rub their clitorises together rapidly for ten to twenty seconds, and this behavior, "which may be repeated in rapid succession, is usually accompanied by grinding, shrieking, and clitoral engorgement"; he added that it is estimated that they engage in this practice "about once every two hours" on average. Bonobo males engage in various forms of male–male genital behavior. The most common form of male–male mounting is similar to that of a heterosexual mounting: one of the males sits "passively on his back [with] the other male thrusting on him", with the penises rubbing together due to both males' erections. This also may occur when two males rub their penises together while in face to face position. Another form of genital interaction (rump rubbing) often occurs to express reconciliation between two males after a conflict, when they stand back to back and rub their scrotal sacs together, but such behavior also occurs outside agonistic contexts: Kitamura (1989) observed rump–rump contacts between adult males following sexual solicitation behaviors similar to those between female bonobos prior to GG rubbing. Takayoshi Kano observed similar practices among bonobos in the natural habitat. Tongue kissing, oral sex, and genital massaging have also been recorded among male bonobos. Bonobo reproductive rates are no higher than those of the common chimpanzee. During oestrus, females undergo a swelling of the perineal tissue lasting 10 to 20 days. The gestation period is on average 240 days. Postpartum amenorrhea (absence of menstruation) lasts less than one year and a female may resume external signs of oestrus within a year of giving birth, though the female is probably not fertile at this point. Female bonobos carry and nurse their young for four years and give birth on average every 4.6 years. Compared to common chimpanzees, bonobo females resume the genital swelling cycle much sooner after giving birth, enabling them to rejoin the sexual activities of their society. Also, bonobo females which are sterile or too young to reproduce still engage in sexual activity. Mothers will help their sons get more matings from females in oestrus. although without penetration. Adult females also have sex with infants, but less frequently. Infants are not passive participants. They quite often initiate contacts with both adult males and females, as well as with peers. Infanticide, while well documented in chimpanzees, is apparently absent in bonobo society. Although infanticide has not been directly observed, there have been documented cases of both female and male bonobos kidnapping infants, sometimes resulting in infants dying from dehydration. Although male bonobos have not yet been seen to practice infanticide, there is a documented incident in captivity involving a dominant female abducting an infant from a lower ranking female, treating the infant roughly and denying it the chance to suckle. During the kidnapping, the infant's mother was clearly distressed and tried to retrieve her infant. Had the zookeepers not intervened, the infant almost certainly would have died from dehydration. This suggests female bonobos can have hostile rivalries with each other and a propensity to carry out infanticide. The highly sexual nature of bonobo society and the fact that there is little competition over mates means that many males and females are mating with each other, in contrast to the one dominant male chimpanzee that fathers most of the offspring in a group. The strategy of bonobo females mating with many males may be a counterstrategy to infanticide because it confuses paternity. If male bonobos cannot distinguish their own offspring from others, the incentive for infanticide essentially disappears. Bonobos engage in sexual activity numerous times a day. It is unknown how the bonobo avoids simian immunodeficiency virus (SIV) and its effects.

Тыныштық

Табиғи ортада жасалған байқаулар, жалпы шимпанзелердің аталықтарының басқа қоғамдардан келген аталықтарға жаушылықпен қарастыратынын көрсетеді. Аталықтардың тобы көрші аталықтарды, әсіресе жалғыз жүргендерін "патрульдейді" және оларға шабуыл жасап, көбінесе өлтіреді. Бұл мінез-құлық бонобо аталықтары мен аналықтарына тән емес, олар сырттан келгендермен зорлық-зомбылыққа барудың орнына жыныстық қатынасқа бейім. Боноболардың бейбіт екендігіне қарамастан, олардың агрессиясы бір-бірімен ғана шектелмейді, сонымен қатар адамдар да боноболардың шабуылына ұшырап, өлімге жетпесе де, ауыр жарақаттар алған. Жақындағы зерттеулер боноболар мен шимпанзелердің миы арасында маңызды айырмашылықтар бар екенін көрсетті. Боноболардың оң жақ алдыңғы инсуласында, оң жақ артқы амигдаласында, гипоталамусында және оң жақ дорсомедиалды префронталды қабырғасында сұр заттың көлемі артық, бұл аймақтардың барлығы эмпатияны сезіну, басқалардың қиындығын түсіну және алаңдау сезімін қалыптастыру үшін маңызды деп саналады. Сонымен қатар, олардың амигдаласы (агрессияны тудыруға қабілетті маңызды аймақ) мен адамдарда импульстерді бақылауға көмектесетін алдыңғы цингулятты қабырға арасындағы байланыс тығыз. Бұл тығыз байланыс олардың эмоционалдық импульстерін және мінез-құлқын жақсырақ реттеуге мүмкіндік береді. Бонобо қоғамы аналықтардың басымен жүреді, ал аналар мен олардың ұлдары арасындағы өмір бойына созылатын байланыстың үзілуі оларды аналықтардың агрессиясына осал етеді. Сурбек пен Хоманн 2008 жылы боноболардың кейде маймылдарды аулайтынын көрсетті. Салонга ұлттық паркіндегі боноболар тобында бес аң ауру оқиғасы тіркелді, бұл мақсатты және бірлескен аң ауруға ұқсады. Үш рет аң ауру сәтті аяқталды, маймылдың балалары қолға түсіріліп желінді. Сондай-ақ, тұтқындық жағдайында салдарынан өлімге әкелген шабуыл да тіркелді. Екі жағдайда да шабуылдаушылар аналықтар, ал құрбандар аталықтар болды.

Диета

Бонобо - барлық жейтін жемісқоректі жануар; оның рационының 57% жемістен тұрады, бірақ ол жапырақтармен, балмен, жұмыртқамен, аномальурлар, ұшқыш егеуқұйрықтар мен дуикерлер сияқты кіші омыртқалы жануарлардың етімен және жұмырқалармен толықтырылады. Боноболар *Hysterangium bonobo* түлінің саңырауқұлағын жейді. Кейбір жағдайларда боноболар төменгі сатыдағы приматтарды жегені анықталған. Кейбіреулер боноболар тұтқында адам жейтінін айтады, бірақ бұл мәлімдеме даулы. Дегенмен, 2008 жылы жабайы табиғатта өлген нәрестені жегені туралы бір расталған жайт тіркелген. 2016 жылғы зерттеуде нәресте жегіштіктің тағы екі жағдайы хабарланды, бірақ бұл оқиға нәресте өлтірумен байланысты екені нақтыланбады.

Шымпанзелермен танымдық салыстыру

[[Файл:Боноболар мен шимпанзелердің танымдық дағдыларындағы айырмашылықтар, 2010 жылғы зерттеу. png|thumb|Түрлі танымдық тесттерде шимпанзелер мен боноболардың өнімділігінің салыстыруы. 2010 жылғы зерттеуде "әйел боноболар еркектерге қарағанда құралдарды пайдаланудың кеңірек спектрін көрсетті, бұл үлгі бұрын шимпанзелер үшін сипатталған, бірақ басқа үлкен маймылдар үшін емес" деп көрсетілген. Бұл қорытынды 2010 жылы жүргізілген тағы бір зерттеудің нәтижелерімен расталды, онда "боноболар ақыл-ой теориясымен немесе әлеуметтік себеп-салдарды түсінумен байланысты тапсырмаларды шешуде жақсы нәтиже көрсетті, ал шимпанзелер құралдарды қолдануды және физикалық себеп-салдарды түсінуді талап ететін тапсырмаларда жақсы нәтиже көрсетті". Боноболар шимпанзелерге қарағанда тәуекелге аз бейім екені анықталды, олар азық іздеу кезінде дереу сыйлықты кешіктірілген сыйлыққа қарағанда артық көреді. Боноболардың кеңістіктік жады шимпанзелерге қарағанда нашар, ересек боноболардың өнімділігі жас шимпанзелермен салыстырылатын деңгейде."

Адамға ұқсастығы

Боноболар, барлық үлкен маймылдар сияқты, өзіне-өзін тану үшін айна сынағынан өте алады. Олар негізінен дауыс арқылы қарым-қатынас жасайды, бірақ олардың дауыстағық белгілерінің мағынасы әзірге белгісіз. Дегенмен, көптеген адамдар олардың бет-әлпетін және кейбір табиғи қол қимылдарын, мысалы, ойнауға шақыруын түсінеді. Жабайы боноболардың қарым-қатынас жүйесі бұрын тек адамдарға ғана белгілі болған ерекшеліктерді қамтиды: боноболар әртүрлі жағдайларда бірдей шақыруды әртүрлі мағыналарда қолданады, ал басқа боноболар мағынаны анықтау үшін жағдайды ескеруі керек. Үлкен маймылдар орталығындағы Канзи мен Панбаниша есімді екі бонобоға лексиграммалармен (геометриялық белгілермен) белгіленген пернетақта арқылы қарым-қатынас жасауға үйретті, және олар сөйлеген сөйлемдерге жауап бере алады. Канзидің сөздік қоры 500-ден астам ағылшын сөзінен тұрады, ал ол 3000-ға жуық ағылшын сөзін түсінеді. Канзи сондай-ақ анасына үйретуге тырысқан адамдарды бақылап үйренгенімен де танымал; Канзи анасы үйренген тапсырмаларды тек қана қарап отырып орындауды бастады, тіпті анасы үйрене алмағандарын да. Философ және биоэтикалық Питер Сингер сияқтылар бұл нәтижелер оларды "өмір сүру және өмірлік құқыққа" лайықты етеді деп санайды, бұл құқықтарды адамдар теориялық тұрғыдан барлық тұлғаларға береді (үлкен маймылдардың жеке тұлғасы туралы қараңыз). 1990 жылдары Канзиге қарапайым тас құралдар жасауға және пайдалануға үйретті. Бұл зерттеушілер Кэти Шик пен Николас Тоттың, кейін Гэри Гаруфитің зерттеуінің нәтижесі болды. Зерттеушілер Канзидің тас құралдар жасау және пайдалану үшін қажетті танымдық және биомеханикалық қабілеттеріне ие екенін білгісі келді. Канзи жарықтарды жасаса да, оларды адамдар сияқты бір қолымен ядроны ұстап, екіншісімен соғып жасаған жоқ. Канзи кесек тасты қатты бетке немесе басқа кесек тасқа лақтырып жіберді. Бұл оған қолмен соғудың орнына жарықтарды бастау үшін үлкен күш қолдануға мүмкіндік берді. Басқа үлкен маймылдар мен адамдар сияқты, боноболарда да үшінші тараптың құрбанға қатыстылығы – яғни, шабуыл жасаушыдан басқа топ мүшесінің шабуылға ұшырағанға жасаған аффинитивтік байланысы бар. 2013 жылғы зерттеуде көрерменнің құрбанға өздігінен ұсынған қатысы және құрбан сұраған қатысы (сұралған қатыс) топ мүшелерінің құрбанға жасаған одан әрі агрессия ықтималдығын азайта алатыны анықталды (бұл факт құрбандарды қорғау гипотезасын қолдайды). Алайда, тек өздігінен жасалған қатыс ғана құрбанның алаңдауын азайтады, бұл өзін-өзі қағып алу деңгейі арқылы өлшенді, бұл тек сұралмаған қатыстың жұбаныш қызметі ғана емес, сонымен қатар өздігінен жасалған ишараттың өзі қорғаныштан гөрі алаңдаған адамды тыныштандырады дегенді көрсетеді. Авторлар құрбанның көрерменнің мотивациялық автономиясын қабылдауы мүмкін деп болжайды, ол жанжалдан кейінгі туыстық байланысты қамтамасыз ету үшін шақыруды қажет етпейді. Сонымен қатар, үшінші тараптың өздігінен, бірақ сұратылмаған, қатысы жұбатушы мен жәбірленушінің арасындағы байланыспен әсерленді (бұл жұбату гипотезасын қолдайды). Маңыздысы, өздігінен аффилиация адамдар үшін сипатталған эмпатиялық градиентке сәйкес келеді, көбінесе туыстарға, содан кейін достарға, содан кейін таныстарға ұсынылады (бұл санаттар жеке адамдар арасындағы аффилиация мөлшерлерін пайдалану арқылы анықталды). Сондықтан бонобода жұбаныш эмпатияға негізделген құбылыс болуы мүмкін. Боноболардың қуанышын білдірген оқиғалар туралы хабарланған. Бір зерттеуде нәрестелер мен боноболардың құлақтағанда шығатын дыбыстарын талдап, жазды. Боноболардың күлімсіреу жиілігі жоғары болса да, олардың күлімсіреуінің адам баласының күлімсіреуіне ұқсас спектрографиялық үлгісі бар екені анықталды. Конго Демократиялық Республикасының ылғалды ормандарында. Эрнст Шварцтың 1927 жылғы "Le Chimpanzé de la Rive Gauche du Congo" атты еңбегі оның ашылуын жариялап, Париждің сол жағалауы мен Конго өзенінің сол жағалауы арасындағы байланыс ретінде оқылды; Париждегі богемалық мәдениет және Конгодағы әдеттегі емес маймыл. Боноболар мен шимпанзелердің таралу аймақтары Конго өзенімен бөлінеді, оның оңтүстігінде боноболар, солтүстігінде шимпанзелер өмір сүреді.

Bonobos are capable of passing the mirror recognition test for self awareness, as are all great apes. They communicate primarily through vocal means, although the meanings of their vocalizations are not currently known. However, most humans do understand their facial expressions and some of their natural hand gestures, such as their invitation to play. The communication system of wild bonobos includes a characteristic that was earlier only known in humans: bonobos use the same call to mean different things in different situations, and the other bonobos have to take the context into account when determining the meaning. Two bonobos at the Great Ape Trust, Kanzi and Panbanisha, have been taught how to communicate using a keyboard labeled with lexigrams (geometric symbols) and they can respond to spoken sentences. Kanzi's vocabulary consists of more than 500 English words, and he has comprehension of around 3,000 spoken English words. Kanzi is also known for learning by observing people trying to teach his mother; Kanzi started doing the tasks that his mother was taught just by watching, some of which his mother had failed to learn. Some, such as philosopher and bioethicist Peter Singer, argue that these results qualify them for "rights to survival and life"—rights which humans theoretically accord to all persons (See great ape personhood). In the 1990s, Kanzi was taught to make and use simple stone tools. This resulted from a study undertaken by researchers Kathy Schick and Nicholas Toth, and later Gary Garufi. The researchers wanted to know if Kanzi possessed the cognitive and biomechanical abilities required to make and use stone tools. Though Kanzi was able to form flakes, he did not create them in the same way as humans, who hold the core in one hand and knap it with the other, Kanzi threw the cobble against a hard surface or against another cobble. This allowed him to produce a larger force to initiate a fracture as opposed to knapping it in his hands. As in other great apes and humans, third party affiliation toward the victim—the affinitive contact made toward the recipient of an aggression by a group member other than the aggressor—is present in bonobos. A 2013 study found that both the affiliation spontaneously offered by a bystander to the victim and the affiliation requested by the victim (solicited affiliation) can reduce the probability of further aggression by group members on the victim (this fact supporting the Victim Protection Hypothesis). Yet, only spontaneous affiliation reduced victim anxiety—measured via self scratching rates—thus suggesting not only that non solicited affiliation has a consolatory function but also that the spontaneous gesture—more than the protection itself—works in calming the distressed subject. The authors hypothesize that the victim may perceive the motivational autonomy of the bystander, who does not require an invitation to provide post conflict affinitive contact. Moreover, spontaneous—but not solicited—third party affiliation was affected by the bond between consoler and victim (this supporting the Consolation Hypothesis). Importantly, spontaneous affiliation followed the empathic gradient described for humans, being mostly offered to kin, then friends, then acquaintances (these categories having been determined using affiliation rates between individuals). Hence, consolation in the bonobo may be an empathy based phenomenon. Instances in which bonobos have expressed joy have been reported. One study analyzed and recorded sounds made by human infants and bonobos when they were tickled. Although the bonobos' laugh was at a higher frequency, the laugh was found to follow a spectrographic pattern similar to that of human babies. in the humid forests of the Democratic Republic of Congo. Ernst Schwarz's 1927 paper "Le Chimpanzé de la Rive Gauche du Congo", announcing his discovery, has been read as an association between the Parisian Left Bank and the left bank of the Congo River; the bohemian culture in Paris, and an unconventional ape in the Congo. The ranges of bonobos and chimpanzees are separated by the Congo River, with bonobos living to its south and chimpanzees to the north.

Боноболар адам мәдениетінде

Дүниежүзілік бонобо күні 14 ақпанда (Валентин күні) тойланады. Бұл 2017 жылы Африка жабайы табиғаты қоры тарапынан белгіленген.