Африкалық маймылдар туысы: Шимпанзе мен бонобо

Кіріспе

Африкалық ірі маймылдар туысы

Пан туысы екі қазіргі кезде тіршілік ететін түрден тұрады: шимпанзе және бонобо. Таксономиялық тұрғыдан алғанда, бұл екі маймыл түріне бірлесіп паниндер деп аталады. Бұрын осы екі түрді бірге "шимпанзелер" немесе "шимпанздер" деп атаған, ал егер боноболар жеке топ ретінде танылса, оларды "көбік" немесе "жұқа шимпанзелер" деп атаған. Адамдар, гориллалар және орангутандармен бірге олар Hominidae (ірі маймылдар немесе гоминидтер) туысына жатады. Сахара алды Африкасына тән шимпанзелер мен боноболар қазіргі уақытта Конго джунглилерінде кездеседі, ал шимпанзелер ғана Батыс Африканың солтүстігінде де табалады. Екі түр де IUCN Қауіпті Түрлердің Қызыл Тізімінде жойылу қаупі төніп тұрған түрлер ретінде тіркелген, ал 2017 жылы Көшпенді Түрлер Жөніндегі Конвенция шимпанзелерді арнайы қорғауға иеленді.

Шымпанзе мен бонобоны салыстыру

Конго өзенінің солтүстігінде тіршілік ететін шимпанзе (P. troglodytes) және оның оңтүстігінде тіршілік ететін бонобо (P. paniscus) бір кезде бір түр деп есептелген, бірақ 1928 жылдан бері олар ерекше түрлер ретінде танылды. Сонымен қатар, P. troglodytes төрт түршеге бөлінеді, ал P. paniscus бөлінбеген. Геномдық тізбектеу нәтижесінде, бұл екі қазіргі замандағы Pan түрі шамамен бір миллион жыл бұрын дамылған. Ең айқын айырмашылық – шимпанзелер біршама ірі, агрессивті және еркектер басым, ал боноболар нәзік, бейбіт және әйелдер басым. Олардың шаштары көбінесе қара немесе қоңыр түсті болады. Еркектер мен әйелдердің дене мөлшері мен сыртқы түрі әртүрлі. Шимпанзелер мен боноболар – әлеуметтенуге бейім маймылдардың ішіндегі ең әлеуметтік түрлердің бірі, олардың арасында үлкен топтарда әлеуметтік байланыстар қалыптасады. Шимпанзелердің рационындағы ең маңызды бөлік – жемістер, бірақ олар өсімдіктерді, қабықтарды, балды, жәндіктерді, тіпті басқа шимпанзелер мен маймылдарды да жейді. Олар табиғатта да, тұтқындықта да 30 жылдан астам өмір сүре алады. Шимпанзелер мен боноболар – адамзаттың ең жақын туыстары. Олар түрлі күрделі құралдарды қолданады және әр түн сайын бұтақтар мен жапырақтардан жасалған әсем ұялар салады. Олардың үйрену қабілеттері жан-жақты зерттелген. Халықтың ішінде ерекше мәдениеттер де болуы мүмкін. Пана троглодиттерін зерттеуді приматолог Джейн Гудолл бастап кеткен.

Аттар

Пэн тұқымдасының атауын алғаш рет Лоренц Окен 1816 жылы енгізді. Окен өзінің таңдауына түсіндірме бермегенімен, бұл атау грек құдайы Панның атына байланысты деп есептеледі. Брукс 1828 жылы Терантроп, ал Войт 1831 жылы Шимпанзе деген балама атауларды ұсынды. Троглодиттер деген атау қолданылмады, өйткені ол 1809 жылы құстардың бір түріне – қызылқұйрыққа (wren) берілген еді, ол «үңгірде мекендеуші» деген мағынаны білдіреді, себебі кейбір қызылқұйрықтар қараңғы жарықтарда азықтанады. Халықаралық зоологиялық номенклатура комиссиясы 1895 жылы Панды тұқымдастың жалғыз ресми атауы ретінде бекітті, ол «анголалықтардың» тілінде «алдаушы адам» деген мағынаны білдіреді (көрініп тұрғандай, банту тілінен; қазіргі заманғы Вили (Цивили) тілі, H аймағындағы банту тілі, ci mpenzi деген сөзбен салыстырылады). Шимпанзе деген сөзді 1758 жылы Чембердің «Циклопедиясына» қосымшада кездестіруге болады. «Шимп» деген сөздің қолданылуы 1870 жылдардың соңында пайда болған болуы мүмкін. Шимпанзеге 1776 жылы Иоганн Фридрих Блюменбах Simia troglodytes деп ат қойды. Түрдің атауы troglodytes – Троглодиттерге (сөзбе-сөз «үңгірге барушылар») сілтеме жасайды, бұл грек-рим географтары сипаттаған Африка халықтары. Блюменбах оны алғаш рет 1776 жылы «De generis humani varietate nativa liber» («Адам тектерінің табиғи түрлері туралы») еңбегінде қолданды, ал 1758 жылы Линней адам мен орангутанның гипотетикалық қоспасы үшін Homo troglodytes деген атауды қолданған. Бонобо, бұрын «пигмей шимпанзе» деп те аталған, 1929 жылы Эрнст Шварцпен paniscus деп аталды, бұл Цицерон қолданған Пан теонимінің грек стиліндегі қысқартылған түрі.

Қалдықтар

Шымпанзелердің қазба жәдігерлері бұрын ұзақ уақыт бойы табылмай келді және оның себебі олардың өмір сүрген ортасына байланысты сақталу жағдайларының ерекшелігі деп есептелді. Алайда, 2005 жылы Салли Макбрирти және оның әріптестері шимпанзелердің қазба қалдықтарын тауып, сипаттады. Батыс және Орталық Африкадағы шимпанзелердің қазіргі популяциясы Шығыс Африкадағы маңызды адам қазбалары табылған жерлерден шалқап жатыр; бірақ Кениядан шимпанзе қазбаларының табылуы, адамдар мен *Pan* туысына жататын өкілдердің орта плейстоцен дәуірінде Шығыс Африка жарылыс аңғарында бірге болғандығын көрсетеді.

Анатомия және физиология

Шымпанзелердің қолдары аяқтарынан ұзын. Ересек еркек шимпанзе бойына дейін жетеді. Ересек еркек шимпанзелердің салмағы 40-60 кг, ал әйелдердің салмағы 27-50 кг аралығында болады. Көздің үстіндегі сүйек тіреуі маңдайдың артқа қарай шегінгендей көрінуіне себеп болады, ал мұрыны жалпақ. Жақтары ішке қарай шығыңқы болғанымен, шимпанзелер еріндерін тек ренжігенде ғана алға қарай созады. Шымпанзе миының көлемі шамамен 282–500 см³ құрайды. Ал адам миы, керісінше, шамамен үш есе үлкен, орташа көлемі 1330 см³ шамасында. Шымпанзелер 8-10 жас аралығында жасөспін шағына жетеді. Шымпанзелердің мүшелері дене мөлшеріне қарағанда ерекше ірі, олардың салмағы горилланың немесе адамның салмағымен салыстырғанда шамамен тең. Бұл салыстырмалы үлкендік, әдетте, шимпанзелердің жұптасу мінез-құлқының полигинадрлық сипатына байланысты сперматозоидтар арасындағы бәсекелестікке байланысты деп есептеледі.

Ұзақ өмір сүру

Табиғатта шимпанзелер 30-ға дейін өмір сүреді, ал кейбір тұтқындағы шимпанзелер 70 және одан да асқан жасқа жетеді.

Бұлшық еттер күшi

Шымпанзелер әсіресе қолдарының жоғары бұлшық күшімен танымал. Дегенмен, бұқаралық ақпарат құралдары мен танымал ғылымда хабарланған күш мөлшері, оларды адамдармен салыстырғанда, төрт-сегіз есеге дейін адам күшінен асырылған. Бұл көрсеткіштер 1923 және 1926 жылдары Джон Бауман деген биолог жүргізген екі зерттеуден шыққан. Бұл зерттеулер 1943 жылы жоққа шығарылды, сондай-ақ ересек еркек шимпанзе ересек еркек адаммен шамалас салмақ көтере алатыны анықталды. Дене мөлшерінің кішірек екені ескерілгенде, шимпанзелер адамдардан күштірек екені анықталды, бірақ төрт-сегіз есе емес. 1960 жылдары бұл сынақтар қайтадан жүргізілді, нәтижесінде шимпанзелердің салмақ көтеруде адамнан екі есе күшті екені белгілі болды. Шымпанзелерде адамдарға қарағанда күштің жоғары болуының себебі, адамдардағы скелеттік бұлшық ет талшықтарымен салыстырғанда, екі есе көп жұмыс атқара алатын ұзын скелеттік бұлшық ет талшықтарынан деп саналады.

Мінез-құлық

Шимпанзелердің мінез-құлқына адам бақылаушылардың әсер ететіні күдік тудырады. Осы себепті зерттеушілер кейде адам бақылаушылардың орнына камералы тұзақтар мен қашықтан дыбыс жазатын микрофондарды пайдалануды ұнатады.

Шымпанзе мен бонобо

Қарапайым шимпанзе мен бонобоның анатомиялық айырмашылықтары шамалы. Екеуі де барлық жейтін, бірақ негізінен жеміс-жидектермен қоректенуге бейімделген. Дегенмен, олардың жыныстық және әлеуметтік мінез-құлықтары айқын түрде ерекшеленеді. Қарапайым шимпанзеде альфа-еркек басқаратын, бета-еркектерге негізделген топтық мәдениет пен өте күрделі әлеуметтік қарым-қатынастар қалыптасқан. Ал боноболар теңдік, зорлық-зомбылықсыздық, аналық билік және жыныстық жағынан ашық мінез-құлық көрсетеді. Боноболар жиі жыныстық қатынасқа түседі, кейде бұл қақтығыстарды болдырмау және оларды шешу үшін жасалады. Шимпанзелердің әртүрлі топтарында әртүрлі мәдени мінез-құлықтар болады, олар әртүрлі құралдарды пайдалануға бейім. Қарапайым шимпанзе бонобоға қарағанда көбірек агрессия көрсетеді. Орташа есеппен, тұтқында ұсталған шимпанзе күніне 9 сағат 42 минут ұйықтайды. Ғылыми атынан (Pan troglodytes) көрініп тұрғанымен, шимпанзелер әдетте үңгірлерде уақыт өткізбейді, бірақ кейбіреулері күндізгі ыстықтан қорғану үшін үңгірлерге тығылғаны туралы хабарлар бар.

Әлеуметтік құрылым

Шымпанзелер көп ұл және көп қыз жынысты үлкен топтарда өмір сүреді, бұл топтар қауымдар деп аталады. Қауым ішінде әр жеке адамның орны және оның басқаларға тигізетін ықпалы нақты әлеуметтік иерархияны анықтайды. Шымпанзелерде иерархия көбінесе бірнеше жеке адам төменгі дәрежедегі мүшелерге үстемдік ете алатындай болады. Әдетте, үстем еркекке альфа-еркек деп аталады. Альфа-еркек – топты басқаратын және дау-жанжал кезінде тәртіпті сақтайтын ең жоғары дәрежелі еркек. Шымпанзе қоғамында «үстем еркек» кейде ең үлкен немесе ең күшті болмайды, керісінше, топ ішіндегі оқиғаларға әсер ете алатын ең манипулятивті және саяси шебер еркек болады. Еркек шимпанзелер әдетте билікке ұмтылыста қолдайтын одақтастарын іздеп, оларды қалыптастырады. Альфа-еркек көбінесе өзінің қалыпты жұқа жүнін көтеріп, көлемді ұлғайтып, қауіпті және күшті көріну үшін шабуылдайды; бұл мінез-құлық басқа мүшелерді қорқытып, билік пен беделді сақтауға көмектеседі және альфа-еркектің мәртебесін ұстап тұруы үшін маңызды болуы мүмкін. Төменгі дәрежедегі шимпанзелер құрмет көрсету үшін дене тілімен мойынсұну белгілерін көрсетеді немесе қолдарын созып, шу жасап сәлемдеседі. Ұрғашы шимпанзелер альфа-еркекке құрмет көрсетіп, артқы жағын көрсетеді. Ұрғашы шимпанзелердің де өз иерархиясы бар, ол топтағы әр Ұрғашының орнына байланысты. Кейбір шимпанзе қауымдарында жас Ұрғашылар анасынан жоғары мәртебелі атаққа ие болуы мүмкін. Үстем Ұрғашылар да төменгі дәрежедегі Ұрғашыларға үстемдік ету үшін одақтасады: еркектер көбінесе жұптасу мүмкіндіктері мен кейде бағыныштыларын күшпен бағындыру үшін үстемдік мәртебесін іздейді, ал Ұрғашылар азық-түлік сияқты ресурстарды алу үшін үстемдік мәртебесін іздейді, өйткені жоғары дәрежелі Ұрғашылар көбінесе оларға бірінші болып қол жеткізеді. Екі жыныс та топтағы әлеуметтік жағдайын жақсарту үшін үстемдік мәртебесін иеленеді. Альфа-еркек мәртебесі үшін әйелдердің қабылдауы қажет; әйелдер өз тобының жеткілікті азық-түлікпен қамтамасыз етілген жерлерге баруын қамтамасыз етуі керек. Кейде үстем әйелдер тобы өздеріне ұнамайтын альфа-еркекті қуып, оның орнына басқа еркекті қолдайды, оның тобын табысты альфа-еркек ретінде басқаруға әлеуеті бар деп санайды. Әр қауымдағы жұптасу жүйесі полигинандрлық болып табылады, онда әр еркек пен әйелдің бірнеше жыныстық серіктесі болуы мүмкін.

Chimpanzees live in large multi male and multi female social groups, which are called communities. Within a community, the position of an individual and the influence the individual has on others dictates a definite social hierarchy. Chimpanzees live in a leaner hierarchy wherein more than one individual may be dominant enough to dominate other members of lower rank. Typically, a dominant male is referred to as the alpha male. The alpha male is the highest ranking male that controls the group and maintains order during disputes. In chimpanzee society, the 'dominant male' sometimes is not the largest or strongest male but rather the most manipulative and political male that can influence the goings on within a group. Male chimpanzees typically attain dominance by cultivating allies who will support that individual during future ambitions for power. The alpha male regularly displays by puffing his normally slim coat up to increase view size and charge to seem as threatening and as powerful as possible; this behaviour serves to intimidate other members and thereby maintain power and authority, and it may be fundamental to the alpha male's holding on to his status. Lower ranking chimpanzees will show respect by submissively gesturing in body language or reaching out their hands while grunting. Female chimpanzees will show deference to the alpha male by presenting their hindquarters. Female chimpanzees also have a hierarchy, which is influenced by the position of a female individual within a group. In some chimpanzee communities, the young females may inherit high status from a high ranking mother. Dominant females will also ally to dominate lower ranking females: whereas males mainly seek dominant status for its associated mating privileges and sometimes violent domination of subordinates, females seek dominant status to acquire resources such as food, as high ranking females often have first access to them. Both genders acquire dominant status to improve social standing within a group. Community female acceptance is necessary for alpha male status; females must ensure that their group visits places that supply them with enough food. A group of dominant females will sometimes oust an alpha male which is not to their preference and back another male, in whom they see potential for leading the group as a successful alpha male. The mating system within each community is polygynandrous, with each male and female possibly having multiple sexual partners.

Ақпараттық қызмет

Шымпанзелер құралдар жасайды және оларды тамақ табу үшін, сондай-ақ әлеуметтік мақсаттарда қолданады; олардың ынтымақтастық, ықпал ету және иерархиялық қатынастарды талап ететін күрделі аңшылық стратегиялары бар; олар мәртебеге ұмтылады, манипуляция жасай алады және алдауға қабілетті; олар символдарды қолдануды үйреніп, адам тілінің кейбір аспектілерін, соның ішінде қатынастық синтаксис, сан туралы түсініктер мен сандық тізбектерді ұғына алады; және олар болашақ жағдай немесе оқиға үшін дербес жоспарлауға қабілетті.

Құралдарды қолдану

1960 жылдың қазанында Джейн Гудолл шимпанзелердің құралдар қолданатынын байқады. Жақындағы зерттеулер шимпанзелердің тас құралдарды пайдалануы кем дегенде 4300 жылға (б.з.д. 2300 жыл шамасында) дейін барып екенін көрсетіп тұр. Шимпанзелердің құралдарды қолдану әрекеттерінің бір мысалы – термиттердің қоныстарын қазу үшін үлкен таяқты құрал ретінде пайдалану, содан кейін термиттерді қоныстан шығарып алу үшін кішкентай таяқты құралға өңдеп, "балық аулау" үшін қолдану. Шимпанзелер сонымен қатар жаңғақтарды қақпақтап бұзу үшін кішкентай тастарды балға ретінде, ал үлкенін тіреуіш ретінде пайдаланады. 1970 жылдары шимпанзелердің тастар мен таяқтарды қару ретінде қолданғаны туралы хабарлар куәліктерге негіделген және даулы болды. Дегенмен, 2007 жылғы зерттеуде Сенегалдағы шимпанзелердің тістерімен өткірлеген найзаларды қолданатыны және олардың Сенегал бұтасының кішкентай жануарларын ағаштардың ойықтарынан шығарып алу үшін пайдаланатыны анықталды. Шимпанзелердің құралдарды қолданатыны анықталғанға дейін, адамдар ғана құралдар жасап, пайдаланатын жасыл түр деп есептелді; алайда, қазір құралдарды қолданатын бірнеше басқа да түрлер белгілі.

Ұя жасау

Ұя салу, кейде құралды қолданудың бір түрі саналады, шимпанзелер бір немесе бірнеше ағаштардың бұтақтарын біріктіріп, ағаштарда түнгі ұялар салады, бұл оларға қауіпсіз, жайлы ұйықтау орны құруға мүмкіндік береді; балалар осы процесті аналарын бақылау арқылы үйренеді. Ұя берік бұтақтармен негізделген, ал содан кейін жұмсақ жапырақтар мен бұтақтармен төселген төсек сияқты болып келеді; ең кішкентай диаметрі – және 5 метр биіктікте орналасуы мүмкін. Күндізгі де, түнгі де ұялар салынады және топта болуы мүмкін. 2014 жылы жасалған зерттеуде Угандадағы шимпанзелердің ұя салу үшін muhimbi ағашын жақсы көретіні анықталды, себебі оның иілуге төзімділігі, түйіндер арасының қашықтығы және жапырақ бетінің ауданы сияқты физикалық қасиеттеріне байланысты.

Альтруизм және эмоционалдық

Зерттеулер көрсеткендей, шимпанзелер топ ішінде көрінетін игілікке ұмтылатын мінез-құлық танытады. Кейбір зерттеушілер шимпанзелердің туыс емес топ мүшелерінің әл-ауқатына бейжай қарайтынын айтса, жақында жабайы шимпанзелерді зерттеу нәтижесінде еркек және әйел ересек шимпанзелер өз тобының жетім қалған жас ұрпақтарын тәрбиелейтіні анықталды. Сонымен қатар, әртүрлі топтар кейде тамақпен бөлісіп, одақ құрып, аң аулау және шекараны күзетуде ынтымақтасады. Шимапанзелер кейде басқа топтардан келген жас ұрпақтарды да тәрбиелейді. Көп кездеспейтін жағдайларда, тіпті еркек шимпанзелердің де туыс емес топтың тастап кеткен нәресте шимпанзелерін күтіп бағатыны байқалған, бірақ көбінесе олар нәрестелерді өлтіреді. Джеймс В. Харродтың әдебиеттерге жасаған шолуынша, шимпанзелердің эмоциялық қабілеттерін көрсететін деректерге қайғы-қасірет білдіру; "жаңа ғана басталатын романтикалық сезім"; "жаңбыр билері"; табиғи сұлулықты бағалау (мысалы, көл үстінде күн батуы); басқа жануарларға (мысалы, питонға, ол шимпанзелерге қауіпті де, тамақ көзі де емес) деген қызығушылық және құрмет; басқа түрлерге (мысалы, тасбақаларды тамақтандыру) көрсетілетін игілік; және анимизм, немесе "ойындар ойнау" (шимпанзелер тастар мен таяқтарды құшақтап, күтіммен қарауы) жатады. Шимпанзе миын зерттеу көрсеткендей, олар қарым-қатынас жасағанда мидың бір бөлігі белсендіріледі, ол адам миындағы тіл орталығы саналатын Брока аймағымен бірдей орналасқан.

Агрессия

Ересек жалпы шимпанзелер, әсіресе еркектер, өте агрессивті болуы мүмкін. Олар аумақтық жануарлар және өз тегінің өзгелерін өлтіруі белгілі.

Аң аулау

Шымпанзелер сонымен қатар қызыл колобус сияқты кішігірім приматтарды, мысалы, бұталық нәрестелерді (bush babies) іздеп аңдайды. Ет тапқан еркектер оны әйелдермен жыныстық қатынас үшін немесе күтім көрсету үшін бөлісе алады.

Табысқырларды шешу

2013 жылдың ақпан айында өткізілген зерттеуде шимпанзелердің көңіл көтеру үшін жұмбақтарды шешетіні анықталды.

Шымпанзелер адамзат тарихында

Шымпанзелер, сондай-ақ басқа маймылдар да ежелгі жазушыларға белгілі болған, бірақ көбінесе еуропалық және Таяу Шығыс қоғамдық санасының шетіндегі мифтер мен аңыздар ретінде еске алынған. Аристотель маймылдарды әртүрлі сипаттаған. Библияның (1 Патшалар 10:22) ағылшынша аудармаларындағы еврейше קוף (qof) сөзі «ape» деп аударылған, бірақ бұл сөз нақты маймылға қатысты болуы мүмкін. Португалиялық саяхатшы Дуарте Пашеку Перейраның 1506 жылғы күнделігі, Португалияның Ұлттық архивінде (Торре-ду-Томбо) сақталған, шимпанзелердің қарапайым құралдар жасағанын алғашқы рет жазбада мойындаған құжат болып саналады. Алғашқы трансконтиненталдық шимпанзелер Анголадан келді және 1640 жылы Голландияның Вильгельм I князіне сыйлық ретінде ұсынылды, ал келесі бірнеше жылда олардың бірнеше туыстары да келді. Ғалымдар осы алғашқы шимпанзелерді «пигмейлер» деп сипаттады және олардың адамдарға ерекше ұқсастығын атап өтті. Келесі екі онжылдықта көптеген жануарлар Еуропаға әкелінді, көбінесе зообақтар оларды қонақтарды көңілді ету үшін сатып алды. Чарльз Дарвиннің табиғи іріктеу теориясы (1859 жылы жарияланған) шимпанзелерге ғылыми қызығушылықты арттырды, соның ішінде жалпы биологиялық ғылымдарға да ықпал етіп, жабайы және тұтқындағы жануарларды көптеген зерттеулерге әкелді. Сол кездегі шимпанзелерді бақылағандар олардың мінез-құлқы адамдардың мінез-құлқымен қалай байланысты екеніне көбірек қызығушылық танытты. Бұл көрінетіндей ғылыми емес, мұнда жануарларда «жақсы» деп саналатын қасиеттер бар ма, жоқ па деген сұраққа көп көңіл бөлінді; шимпанзелердің интеллектуалдық қабілеттері жиі асыра бағаланды, бұл Хьюго Рейнхольдтың «Аффе мит Шкедель» (суретті қараңыз) еңбегінде мәңгіге сақталды. 19 ғасырдың соңында шимпанзелер адамдар үшін әлі де құпия болып қалды, олар туралы нақты ғылыми ақпарат өте аз болды. 20 ғасырда шимпанзелердің мінез-құлқына қатысты ғылыми зерттеулердің жаңа дәуірі басталды. 1960 жылға дейін шимпанзелердің табиғи ортадағы мінез-құлқы туралы ештеңе белгілі емес еді. Сол жылдың шілдесінде Джейн Гудолл Танзанияның Гомбе орманына шимпанзелермен бірге өмір сүру үшін аттанды, онда ол негізінен Касакела шимпанзелер қауымының мүшелерін зерттеді. Оның шимпанзелердің құралдар жасап, пайдаланғанын ашқаны маңызды жаңалық болды, өйткені бұрын тек адамдар ғана мұндай құралдар жасай алады деп есептелген. Шимпанзелерді зерттеудің алғашқы прогрессивті зерттеулерін негізінен Вольфганг Кёлер және Роберт Йеркс жүргізді, екеуі де танымал психологтар еді. Екеуі де және олардың әріптестері шимпанзелердің интеллектуалдық қабілеттерін, әсіресе мәселелерді шешуді зерттеуге бағытталған зертханалық зерттеулер жүргізді. Бұл әдетте зертханалық шимпанзелердегі қарапайым, практикалық тесттерді қамтыды, бұл жоғары интеллектуалдық қабілетті талап етеді (мысалы, қол жетпейтін бананды алу мәселесін қалай шешу керек). Айта кетейік, Йеркс сонымен қатар шимпанзелерді және олардың мінез-құлқын ғылыми тұрғыдан түсінуге үлкен үлес қосты, жабайы табиғаттағы шимпанзелерді кеңінен бақылады. Йеркс шимпанзелерді Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін зерттеді, ал Кёлер бес жылдық зерттеуді аяқтап, 1925 жылы өзінің әйгілі «Маймылдардың менталитеті» атты еңбегін жариялады (бұл Йеркс өзінің талдауларын бастаған кездейсоқ сәйкестік), соңында «шимпанзелер адамдарға таныс жалпы түрдегі интеллектуалдық мінез-құлықты көрсетеді – бұл мінез-құлық ерекше адамдық деп есептеледі» (1925) деген қорытындыға келді. 2008 жылдың тамыз айындағы «Американдық приматология журналының» санында Танзанияның Махале таулары ұлттық паркінде шимпанзелерді зерттеудің бір жылдық нәтижелері жарияланды, бұл шимпанзелердің адамдардан жұққан вирустық инфекциялық аурулардан ауырып қалғанын көрсетті. Молекулалық, микроскопиялық және эпидемиологиялық зерттеулер Махале таулары ұлттық паркінде тұратын шимпанзелердің адам парамиксовирусының бір түрінен туындаған тыныс алу жолдарының ауруынан зардап шегетінін көрсетті.

Chimpanzees, as well as other apes, had also been purported to have been known to ancient writers, but mainly as myths and legends on the edge of European and Near Eastern societal consciousness. Apes are mentioned variously by Aristotle. The English word ape translates Hebrew קוף (qof) in English translations of the Bible (1 Kings 10:22), but the word may refer to a monkey rather than an ape proper. The diary of Portuguese explorer Duarte Pacheco Pereira (1506), preserved in the Portuguese National Archive (Torre do Tombo), is probably the first written document to acknowledge that chimpanzees built their own rudimentary tools. The first of these early transcontinental chimpanzees came from Angola and were presented as a gift to Frederick Henry, Prince of Orange in 1640, and were followed by a few of its brethren over the next several years. Scientists described these first chimpanzees as "pygmies", and noted the animals' distinct similarities to humans. The next two decades, a number of the creatures were imported into Europe, mainly acquired by various zoological gardens as entertainment for visitors. Charles Darwin's theory of natural selection (published in 1859) spurred scientific interest in chimpanzees, as in much of life science, leading eventually to numerous studies of the animals in the wild and captivity. The observers of chimpanzees at the time were mainly interested in behaviour as it related to that of humans. This was less strictly and disinterestedly scientific than it might sound, with much attention being focused on whether or not the animals had traits that could be considered 'good'; the intelligence of chimpanzees was often significantly exaggerated, as immortalized in Hugo Rheinhold's Affe mit Schädel (see image, left). By the end of the 19th century, chimpanzees remained very much a mystery to humans, with very little factual scientific information available. In the 20th century, a new age of scientific research into chimpanzee behaviour began. Before 1960, almost nothing was known about chimpanzee behaviour in their natural habitats. In July of that year, Jane Goodall set out to Tanzania's Gombe forest to live among the chimpanzees, where she primarily studied the members of the Kasakela chimpanzee community. Her discovery that chimpanzees made and used tools was groundbreaking, as humans were previously believed to be the only species to do so. The most progressive early studies on chimpanzees were spearheaded primarily by Wolfgang Köhler and Robert Yerkes, both of whom were renowned psychologists. Both men and their colleagues established laboratory studies of chimpanzees focused specifically on learning about the intellectual abilities of chimpanzees, particularly problem solving. This typically involved basic, practical tests on laboratory chimpanzees, which required a fairly high intellectual capacity (such as how to solve the problem of acquiring an out of reach banana). Notably, Yerkes also made extensive observations of chimpanzees in the wild which added tremendously to the scientific understanding of chimpanzees and their behaviour. Yerkes studied chimpanzees until World War II, while Köhler concluded five years of study and published his famous Mentality of Apes in 1925 (which is coincidentally when Yerkes began his analyses), eventually concluding, "chimpanzees manifest intelligent behaviour of the general kind familiar in human beings a type of behaviour which counts as specifically human" (1925). The August 2008 issue of the American Journal of Primatology reported results of a year long study of chimpanzees in Tanzania's Mahale Mountains National Park, which produced evidence of chimpanzees becoming sick from viral infectious diseases they had likely contracted from humans. Molecular, microscopic and epidemiological investigations demonstrated the chimpanzees living at Mahale Mountains National Park have been suffering from a respiratory disease that is likely caused by a variant of a human paramyxovirus.

Қорғау

АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі 2015 жылдың 12 маусымында шимпанзелермен ғылыми немесе қорғау мақсатындағы әрекеттерден басқа, кез келген қызметті дерлік толығымен шектеуге бағытталған өте қатаң ережелерді бекітті.