Кіріспе

Американдық қоғамдық өмірдің қайраткері (1891–1948)

Люси Мерсер Рутерфурд (Люси Пейдж Мерсер; 26 сәуір 1891 – 31 шілде 1948) – АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельтпен ұзаққа созылған қарым-қатынас құрған американдық әйел.

Өмірбаян

Люси Пейдж Мерсер 1891 жылғы 26 сәуірде Вашингтон қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Кэрролл Мерсер (1857–1917) – Теодор Рузвельттің "Руф Райдерс" атты кавалериялық әскери бөлімінің мүшесі, ол 1898 жылғы қысқаша испан-американ соғысы кезінде Кубадағы Сантьяго маңындағы аралдың оңтүстік жағалауындағы шайқастарға қатысқан. Анасы Мина Ли (Мини) Тунис (1863–1947) – "богемиялық" көзқарастары бар, еркін рухты және тәуелсіз әйел болды. Люсидің Виолетта Кэрролл Мерсер (1889–1947) атты бір қарындасы болған. Олардың екеуі де бай және жақсы байланыстары бар отбасылардан шыққан болса да, Мерсердің ата-анасы 1893 жылғы қаржылық дағдарыс пен одан кейінгі үлкен экономикалық төмендеу салдарынан қорларын жоғалтып, зәулім өмір салтын тоқтатуға мәжбүр болды. Люси туғаннан кейін көп ұзамай олар ажырасып кетті, ал Кэрролл ішімдікке салынып, Минни қыздарын өзі тәрбиеледі.

Франклин Д. Рузвельтпен қарым-қатынасы

Жас кезінде Люси Мерсер киім дүкенінде жұмыс істеді. 1914 жылы Элеонора Рузвельт Мерсерді әлеуметтік хатшы ретінде жұмысқа алды. Ол тез арада Рузвельт үйінің бір бөлігіне айналып, Элеонорамен жақын дос болды. Тарихшылар Джозеф Персико мен Хейзел Роулидің айтуынша, Мерсер мен Франклиннің қарым-қатынасы 1916 жылы басталған. Элеонора мен балалары жазғы ыстықтан қашу үшін Кампобелло аралында демалып жатқанда, Франклин Вашингтонда қалған еді. 1917 жылы Франклин Мерсерді өзінің жазғы яхталық кештеріне жиі шақырып тұрды, бірақ Элеонора көбінесе қатысудан бас тартты. 1917 жылдың маусым айында Мерсер Элеонорамен жұмысынан кетіп немесе жұмыстан босатылып, Бірінші дүниежүзілік соғысқа жұмылдырылып жатқан АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қатысты. Франклин сол кезде Әскери-теңіз күштері хатшысының көмекшісі болды, ал Мерсер оның кеңсесіне бекітілді. Мерсер мен Франклин жеке кездесулерін жалғастырды, бұл Вашингтонда кең тараған әңгімелерге себеп болды. Теодор Рузвельттың қызы және Элеонораның туысы Элис Рузвельт Лонгворт романды ынталандырып, Мерсер мен Франклинді бірнеше рет кешке шақырды. Кейін ол: «Ол жақсы уақыт өткізуге лайық еді. Ол Элеонораға үйленген», – деді. 1918 жылы Франклин соғыс үшін теңіз күштерінің базаларын тексеру үшін Еуропаға сапар жасады. Қыркүйекте екі өкпесіне пневмония шағып оралғанда, Элеонора оның чемоданынан Мерсерден келген махаббат хаттарын тапты. Элеонора күйеуіне ажырасуды ұсынды. Алайда Франклиннің анасы Сара Делано Рузвельт ажырасу идеясына қатысты түрде қарсы болды, өйткені бұл Франклиннің саяси мансабының аяқталуын білдіретін еді. Ол егер ол ажырасуды таңдаса, оны отбасылық мүліктен айыратынын мәлімдеді. Тарихшылар Мерсердің католик болғандықтан ажырасқан еркекке үйленуге келісетініне де күмән келтірді. Элеонора Рузвельттың өмірбаянын жазған Бланш Висен Кук Мерсердің сезімдерінің тереңдігін ескере отырып, бұл үлкен кедергі болғанына күмәнданатынын айтты. Автор Персико да осы фактордың маңыздылығына күмәнданды, өйткені Мерсердің анасы Минни ажырасып, қайтадан тұрмысқа шыққан, ал отбасы жақында ғана католик дініне өткен еді. Соңында Франклин Мерсерге Элеонора ажырасуға келіспейтінін жалған айтқан сияқты көрінеді. Олар Элеонорамен үйлене берді, ал Франклин Мерсерді ешқашан қайта көрмеймін деп уәде берді. Рузвельттердің ұлы Джеймс оқиғадан кейін некені «оның өліміне дейін сақталған қарулы келісім» деп сипаттады. Элеонора кейін: «Менің есімде пілдей жад бар. Мен кешіре аламын, бірақ ешқашан ұмыта алмаймын», – деп жазды. Бұл оқиға оның өміріндегі шешуші сәт болды. Некесіне көңілі толып, ол қоғамдық өмірге белсенді қатысып, әйелдік рөлінен гөрі әлеуметтік жұмысына көбірек назар аударды.

Рузвельтпен неке және қарым-қатынас

Мерсер бұл оқиғадан кейін Вашингтондан кетіп, Нью-Йорктегі бай қоғам өкілі Винтроп Раттерфурдтың (1862–1944) балаларына тәрбиеші болды. Винтроп Раттерфурд 1896 жылы Консуэло Вандербильтқа (1877–1964) той жасауға ұсыныс жасаған, бірақ оның әлеуметтік өрлеуге ұмтылған анасы оны Марлбороның 9-шы герцогы Чарльз Спенсер Черчилльмен (1871–1934) (кейінірек Ұлыбритания премьер-министрі Уинстон Черчилльдің туысы) күйеуге беруге мәжбүрледі. Ол кезде, елуден асқан Раттерфурд қоғамдағы ең ізделісті жесірлердің бірі саналды. 1920 жылдың 11 ақпанында Мерсер оның екінші әйелі болды. Франклин Рузвельт олардың үйленгені туралы жаңалықты бір кеште естіді. Раттерфурдтардың Барбара Мерсер Раттерфурд (1922 жылдың 14 маусымы – 2005 жылдың 6 қарашасы) атты бір баласы болды, ол 1946 жылы Роберт Уинтроп "Бобби" Ноулзға үйленді. Рузвельт Элеонораға берген уәдесіне қарамастан, үйленгеннен кейін де Люси Раттерфурдпен байланыста болды және 1920 жылдары оған хат жазысты. Тарихшы/автор Персико бұл хаттар Рузвельттің ұзақ жылдар бойы үйленбеген бірінші хатшысы Маргарита "Мисси" ЛеХендтің (1898–1944) 1927 жылғы нервтік құлауына себеп болуы мүмкін деп болжайды, себебі ЛеХенд те Рузвельтке ғашық болған және оның құлауына ешқандай медициналық себеп табылмады. 1926 жылы Рузвельт 1921 жылы сал ауруынан кейін жазған алғашқы лекциясының көшірмесін Раттерфурдқа жіберді және оны жеке түрде оған арнап, жазу түсірді. 1933 жылдың 4 наурызында Рузвельт өзінің алғашқы президенттік қызметке кірісу рәсіміне Раттерфурдты қатыстырып, оның ант беру рәсімін көргісі келді. Кейін күйеуі инсульт алған кезде, ол Рузвельтпен байланысып, оны Вашингтондағы беделді Уолтер Рид әскери медициналық орталығында емдеуге жағдай жасады. Тарихшы/автор Дорис Кернс Гудвин 1941 жылдың 1 тамызында Ақ үйдің күзетшілерінің күнделігіне енгізілген жазбада Люси Раттерфурдқа арналған кодтық атау болғанын болжады, бұл оның президентпен жеке кешкі асқа қатысқандығын көрсетеді. Уинтроп Раттерфурд ұзақ аурудан кейін 1944 жылдың наурыз айында қайтыс болды. Раттерфурд келесі айларда Рузвельтпен жиі кездесті. Ол өзінің досы Элизабет Шуматоффқа (1888–1980), белгілі суретшіге, Рузвельттың портретын салуды тапсырды. 1944 жылдың маусым айында Рузвельт қызы Аннадан, ол кезде Ақ үйдің кейбір әлеуметтік шараларын басқарып, қонақжай ретінде жұмыс істеп, Элеонораның білмеуінсіз Раттерфурдпен кездесуді ұйымдастыруға көмектесуін сұрады. Анна ата-анасының ерте некесінде Раттерфурдтың рөлі бар екенін білгендіктен, әкесінің өзін осындай қиын жағдайға салғанына ашуланды. Алайда, ол ақырында бас тартты және Джорджтаунда кездесу ұйымдастырды. Көңілі көтеріліп, Анна бірден Раттерфурдты ұнатып, олар дос болып кетті. Рузвельттің соңғы жылы Ақ үйдің екінші қабатындағы жеке бөлмелерде бірнеше кешкі ас өткізілді, онда Аннаның қатысуымен және оның айқын қабылдауымен Раттерфурд қатысты. Элеонора Рузвельт қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай, кейбір әйел туыстарынан Аннаның осы кездесулерді ұйымдастырудағы рөлін білгенде, Элеонора мен Анна арасындағы қарым-қатынас уақытша шиеленісіп, суық болды. 1945 жылдың сәуір айының басында Анна Раттерфурдты Оңтүстік Каролинадағы Айкендегі үйінен Рузвельт дамытуға көмектескен жылытылған минералды су көздері курорты жанындағы полиомиелитпен емдеу орталығында салынған "Кішкентай Ақ үйіне" әкесімен кездесуге шақырды. Рузвельт отырып, болашақ сөйлеуін жақсарту үшін жұмыс істеп, басқа да қағаздарды қарап отырғанда, 1945 жылдың 12 сәуірінде түстен кейін Раттерфурд пен Шуматофф екі әйел туысымен бірге қонақ бөлмесіндегі тас от жанында суретшінің Рузвельттың портретын салуын бақылады. Осы тыныш отбасылық көріністе екеуі бір-біріне күлімсіреп тұрғанда, Рузвельт кенеттен қолын маңдайы мен жақын жеріне қойып: "Менің басым қатты ауырып тұр", - деді, содан кейін есінен танып құлады. Кейіннен оның екі дәрігері оқиғадан кейін дереу шақырылып, оның миға қан құйылудан қайтыс болғанын айтты. Бір жыл бұрын толық медициналық тексеруден өткеннен кейін, ол жақында жұмысқа алынған жеке дәрігердің қамқорлығына ие болды. Екі әйел, Мерсер және Шуматофф, дереу жиналып, үйден кетті. Алайда Элеонора көп ұзамай туыстарынан шындықты біліп, қызының ұзақ жылдар бойы алдауда ойнаған рөлін білгенде, екі есе сатқындық сезінді. Бірақ кейінірек Франклиннің иеліктерінен Шуматоффтың аяқталмаған акварелін тауып, ол оны Раттерфурдқа жіберді, оған Раттерфурд жылы алғыс хатпен жауап берді. 1947 жылы Раттерфурдтың қарындасы Виолетта күйеуі ажырасуға өтініш бергеннен кейін өзіне-өзі қол жұмсады, және бір айдан кейін, 1947 жылдың 25 желтоқсанында анасы Минни 84 жасында қайтыс болды. Жеті айдан кейін, 1948 жылдың 31 шілдесінде Раттерфурд өзі де 57 жасында лейкемиядан қайтыс болды, Рузвельттен кейін 3 жыл 1/4 өткен соң, президентпен болған барлық хат-хабарларын жойды. Раттерфурд күйеуімен бірге Нью-Джерси штатының Грин-Тауншип қаласында жерленген.

Әңгімені ашық жариялау

Рузвельт қайтыс болғаннан кейін оның әкімшілігі Рутерфурдтың оның қазасында болғанын жасырды, себебі одан туындайтын дау-жанжалдан қорқып еді. Шоуматоффтың қатысуы белгілі болды және ол сұрақтарға жауап беру үшін баспасөз мәслихатын өткізді, бірақ Рутерфурдтың рөлін жасыруға тырысты, ол соғыстан кейінгі өмірбаяндық еңбектерде немесе әкімшілік тарихында шамамен екі онжылдық бойы есімдерінде болған жоқ. Рузвельттің екінші жеке хатшысы Грейс Талли (1900–1984), ол да оның қайтыс болған сәтінде Уорм-Спрингсте болған, 1949 жылы жариялаған «F. D. R., My Boss» атты мемуарларында Рутерфурдтың қатысуын қысқаша атады, бірақ олардың қарым-қатынасы туралы қосымша мәлімет бермеді. Элеонораның өмірінде Рузвельт аты-жөні белгісіз католик әйелмен қарым-қатынаста болғаны бірнеше рет хабарланды, бірақ бұл ондаған жылдар бойы әңгіме болып қана қалды. Мерсерді көбінесе «Екінші дүниежүзілік соғыстың Моника Левинскиі» деп атайды, себебі олардың екеуі де Демократиялық партиядан сайланған президентпен ұзақ құпия қарым-қатынаста болды. Бірақ Мерсердің қарым-қатынасы Ф.Д.Р. қайтыс болғаннан кейін ғана ашылды және импичментке әкеп соқпады. Мерсер–Рузвельт ісі 1966 жылы, 1943–1945 жылдар аралығында Рузвельт көмекшісі болған Джонатан В. Дэниелстің (1902–1981) «Соғыстар арасындағы уақыт» атты мемуарларында жарияланғанда, көпке белгілі болды. Мемуардың мазмұны жайлы жаңалықтар тараған кезде Франклин Делано Рузвельт кіші (1914–1988) Рутерфурд пен оның әкесі арасындағы қарым-қатынас туралы ешқандай хабары болмағанын айтты, ал Рутерфурдтың қызы Барбара мұндай романның болғанын жоққа шығарды. Тарихшы Артур Шлезингер кіші (1917–2007) бұл оқиға туралы былай деді: егер Рутерфурд «Франклин Рузвельтке екінші дүниежүзілік соғыстағы басшылықтың ауыр жүктерін көтеруге көмектескен болса, онда ел оған риза болуға тиіс».

Танымал мәдениет

Мерсердің Франклин Рузвельтпен достығы «Элеонора мен Франклин» телесериалында көрсетілген. 1976 жылы шыққан тележазбада Мерсерді актриса Линда Келси сомдаған, бұл Элеонораның жеке досы Джозеф П. Лэштің 1971 жылы жарық көрген, сол аттас өмірбаянына негізделген. Бұған қоса, бұл қарым-қатынас PBS American Experience сериясы үшін түсірілген «Президент» деректі фильмінің бір бөлімінде, сондай-ақ 2014 жылғы PBS мини-сериалы «Рузвельттерде» көрсетілген. Бұл деректі фильмді Кен Бернс түсірген, ал оған Джеффри Перреттің суреттер жинағы қоса берілген. Сонымен қатар, Элеонораның бұл қарым-қатынасты білуі және одан кейін Франклиннің анасымен ажырасу туралы әңгімелесуі «Бірінші ханым» телесериалының төртінші эпизодында бейнеленген. Ратерфурд рөлін Мария Дизия ойнайды.